Op den tweeden Pinksterdag van het volgend jaar waren de
bedevaartgangers naar het Duinendaalsche bosch zoo talrijk als ooit te
voren. Des ochtends was de lente hun genadig geweest, en toen zij des
avonds huiswaarts keerden, favoriseerde hen de vaderlandsche Mei met
eene gematigde November-koelte. Meer konden zij billijkerwijze niet
verlangen.
Voor de deur der tolgaarderswoning verbeidde een gemengd gezelschap de
komst van den tentwagen en het driespan, waarvan op de eerste
bladzijde van dit verhaal gesproken is. De zon was nog niet
ondergegaan, doch reeds sedert geruimen tijd waren de schaduwen der
duinen bezig geweest bezit te nemen van de weilanden aan den voet van
deze, en wanneer men het oog op den langzaam naderenden wagen
gevestigd hield, die 's morgens naar de stad gezonden was om te
stallen, was het of men hem zag opdagen uit het licht om door de
vallende duisternis verslonden te worden.
Een gedeelte van het gezelschap had plaats genomen aan eene lange,
smalle tafel onder het geboomte en werd door de schoone
tolgaardersvrouw, de heeren van warme rumgrogjes, de dames van
glaasjes curaçao voorzien. Een minnend paar versmaadde die
lekkernijen, en mijmerde, zich zelf genoeg, het erf op en neder dat de
hofstede van den slagboom scheidde. Eerst luisterden de jongelieden
niet naar de gesprekken der anderen, meerendeels personen van leeftijd
en wier konversatie, na een geheelen dag pleizier-hebben, weinig
pikants aanbood. Doch weldra werd een onderwerp aangeroerd, dat hen de
ooren deed spitsen.
--"In de bruidsdagen, zegt u?"
--"Ja, mijnheer, of ten minste zoo goed als in. En daarom is het huis
nu gesloten, zoo als u ziet."
--"En waar zei u dat zij begraven ligt?"
--"Begraven, mijnheer? Bewaar me! Wij hopen haar toekomend voorjaar
gezond en wel hier weêr te zien."
--"Is zij dan niet dood?"
--"Mijnheer André is dood, maar jufvrouw Emma niet. Die is met haar
vader en moeder verleden jaar in den natijd op reis gegaan."
Het was de tolgaardersvrouw die deze inlichtingen gaf; en zij schonk
ze aan een oud jong heer, die met de gewone belangstelling naar
Belvedere en naar den naam van Belvedere's eigenaar gevraagd had. Doch
de twee gelieven wilden er meer van weten. Ongemerkt slopen zij de
boerin achterna.
--"Lieve tijd," zeide de schoonoogige en breedgebouwde, "heeft u daar
nooit van gehoord? Het heeft verleden jaar in al de kranten gestaan.
Terwijl de jufvrouw in het eene huis bij goede vrienden gelogeerd was,
heeft mijnheer zich in het andere 's nachts te kort gedaan. Den
vorigen avond had men ze zamen nog zien wandelen, en geen mensch wist
dat er iets aan haperde."
--"Was hij niet wel bij het hoofd?"
--"Een dokter in die stad heeft verklaard, dat hij hem 's morgens erg
van streek had gevonden; en dat zal wel zoo geweest zijn. Hier op het
dorp, anders, heeft nooit iemand kunnen bespeuren dat mijnheer
Kortenaer maalde."
--"Woonde hij vroeger dan ook te Duinendaal, even als jufvrouw
Visscher?"
--"Wonen niet zoozeer, maar hij is een klein jaar lang zooveel als
kommensaal geweest in het logement achter de kerk. De menschen hier
mogten hem gaarne lijden, en toen zij wisten dat hij met jufvrouw Emma
zou gaan trouwen, noemden zij hem in de wandeling mijnheer André.
Jufvrouw Emma is erg gezien hier op het dorp."
--"Hoe treurig voor dat lieve meisje!" zeiden de geëngageerden uit
éénen mond.
--"Toen zij voor het eerst weêr buiten de deur kwam, leek zij een
schim, kan ik u zeggen. Dat zal zoo wat een week of drie na mijnheer
André's dood geweest zijn. Maar over mijnheer André mogt ik niet met
haar spreken. Dat had haar vader ons uitdrukkelijk verzocht."
--"En waar is zij nu, sedert al dien tijd?"
--"Dat zou de brievengaarder u beter weten te zeggen dan mijn man of
ik. De oude heer heeft alleen gezegd: Wij gaan met jufvrouw Emma naar
het zuiden."
--"Arme mijnheer Kortenaer!" zuchtte de aanstaande bruid.
--"Dat is een waar woord, jufvrouw. Indien mijnheer André was blijven
leven, zou jufvrouw Emma een goed man aan hem gehad hebben. En een
knap man ook. Heeren, die er verstand van hebben, heb ik hooren zeggen
dat nog niemand een beter brug gebouwd heeft dan de onze. Maar ons
leven is in Gods hand, en wanneer onze lieve Heer ons met waanzin
slaat, moeten wij buigen of barsten."
Toen Adriaan Dijk, in zijn meedoogenloos briefje, André op Emma
gewezen en hem gesommeerd had met zijne eigene eer ook den goeden naam
van zijn meisje te redden, was zijn oogmerk met die aansporing alleen
geweest, André eene drangreden meer aan de hand te doen om naar de
vernietigende pistool te grijpen. Doch het goede doel, dat hij niet
beoogd, of alleen als bijzaak beoogd had, werd nogtans bereikt. Wel is
waar luidde de traditie omtrent André's uiteinde niet overal zoo
gunstig of zoo dichterlijk, als in den mond der welwillend gezinden
onder de Duinendalers;--en zelfs volgden verschillende personen, wier
theologie voor het overige met die der tolgaardersvrouw overeenstemde,
omtrent de aanleiding tot dat uiteinde eene geheel andere lezing. Doch
met dat al wist de buitenwereld over het algemeen niet beter, of er
hadden zich bij André, gedurende de laatste dagen van zijn verblijf
te M., sporen van krankzinnigheid vertoond.
Die uitspraak der openbare meening, welke Emma's positie redde, was
door André's begrafenis met tact voorbereid. Twee koetsen waren het
lijk naar het kerkhof gevolgd: in de voorste zaten André's vader en de
oude heer Visscher; in de andere de geridderde heer Timmermans,
Adriaan Dijk, dokter Ruardi, en de aan het Fundatiehuis verbonden
deken der M'sche predikanten. Met uitzondering van den geestelijke,
die bij den geopenden grafkuil een gebed deed en eene korte toespraak
hield, was er onder deze mannen niet één, die niet volkomen wist hoe
de zaak zich toegedragen had; en indien zij op de begraafplaats, aan
het einde van 's leeraars toespraak, den teugel hadden gevierd aan
hunne hartstogten, zouden kreten van haat en toorn met snikken
ondermengd, de schimmen der dooden in hare eeuwige rust gestoord
hebben. Doch één gevoel en één belang breidelde aller driften. Zelfs
Ruardi's tegenwoordigheid werd door niemand der anderen gewraakt. Zijn
verhaal van hetgeen des ochtends vóór den zelfmoord tusschen hem en
André was voorgevallen op het Badhuis, bleek een kostbaar getuigenis.
Toen de stoet Soekabrenti verliet, kon men aan een der vensters van de
bovenverdieping de hand van een onzigtbaar persoon--eene magere
vrouwenhand--het nedergelaten valgordijn aan de eene zijde voorzigtig
bijeen zien houden. De opening was niet wijd genoeg om de
gelaatstrekken der bespiedster te verraden, maar wel om haar van alles
getuige te doen zijn. Freule Bertha zou, indien zij Sarah op deze daad
betrapt had,--want het was Sarah, die achter het gordijn
stond,--daarin een nieuw bewijs hebben gevonden voor hare stelling,
dat eene vrouw niet ophouden kan aan God te gelooven, zonder tevens al
hare betere gevoelens uit te schudden. Doch Sarah bekommerde zich niet
om zulke gevolgtrekkingen. Haar interesseerde het meest André's oom,
de oud-minister, en de houding van geen der heeren, die zij
achtereenvolgens in de koetsen zag stijgen, boezemde haar zooveel
belangstelling in als de zijne. André had aan Lidewyde en Lidewyde aan
Sarah verhaald, dat het denkbeeld om hem met mevrouw Dijk in kennis te
brengen van Zijne Excellentie was uitgegaan, en Sarah vond het
belangwekkend, dat hetgeen zij gedaan had om André te gronde te
rigten, buiten hare voorkennis, slechts had moeten dienen om de
bedoelingen van André's oom in de hand te werken.
--"Daar komt hij aan", zeide zij, toen zij hem met gebogen hoofd en
knikkende knieën de stoep zag afgaan. "Hij steunt op den arm van den
lakei om in de koets te klimmen. Zou hij zich verwijten, André op den
verkeerden weg te hebben gebragt? Een gewezen diplomaat, dunkt mij,
moest minder aan het oordeel der wereld hechten. Hoe kon hij van te
voren weten, dat zijne aansporing nadeelige gevolgen hebben zou voor
André? Wordt, al naar de uitkomst, dezelfde handeling niet beurtelings
boosaardig en weldadig genoemd? Geloof mij, mijnheer Timmermans",--en
dit zeggende trok zij de hand terug van het gordijn,--"indien gij meer
ondervonden hadt, zoudt gij kalmer toezien!"
De goede naam van mevrouw Dijk is tot op dit oogenblik niet volstrekt
verloren, en tenzij de hoogmoed haar tot wederspannigheid verleide,
kan zij blijven wie zij was. Zij weet nu, dat Adriaan haar aandurft.
Doet zij haar voordeel met die wetenschap, dan zullen de praatjes der
dienstboden haar weinig deren. Hare vriendinnen zullen haar blijven
dulden, omdat sommige van haar insgelijks behoefte hebben aan een
toegevend oordeel. Adriaan is edelmoedig genoeg geweest Marcelis eene
andere dienst te bezorgen, zoodat zij naar hartelust uit rijden kan
gaan met den nieuwen koetsier, zonder gekweld te worden door het
denkbeeld, dat haar Automedon bijna de beul van haren minnaar zou
geworden zijn. Tot hiertoe heeft zij zich goed gehouden. De dames
Dijk, uit Engeland teruggekeerd, weten nog van niets, en het zal
slechts van haarzelve afhangen, heeft Adriaan haar gezegd, die onkunde
te doen voortduren. Doch zal zij nog eenmaal in haar leven een bezoek
van freule Bertha ontvangen? Daaromtrent make niemand zich
hersenschimmen. De schrijver van dit verhaal kent slechts één man, die
welligt in vervolg van tijd, mogt het toeval hem met Lidewyde in
aanraking brengen, een gunstigen invloed op haar zou kunnen
uitoefenen: Eduard Stephenson.
Met een kort berigt omtrent dezen zou de auteur reeds hier ter plaatse
afscheid wenschen te nemen van het publiek. Er is evenwel een persoon
wiens naam hij ongaarne voor het laatst bewaren zou en van wiens doen
en laten men nogtans niet geheel onkundig mag blijven. Dokter Ruardi
namelijk verkeert tegenwoordig veel minder bij Adriaan Dijk aan huis
dan voorheen. Sarah heeft zorg gedragen dat Lidewyde's striemen niet
door balsem van zijne hand zijn verzacht, en tot hiertoe deed
geenerlei ongesteldheid, voorgewend noch wezenlijk, haar de hulp der
fakulteit inroepen. Mogt zij te eeniger tijd ernstig ziek worden, dan
zal zij Dijk verzoeken, een professor te ontbieden van eene onzer
hoogescholen, of anders, want de vermaardheden wisselen gelijk het
weêr, uit Amsterdam. Zij mijdt het gezelschap van Ruardi zoo veel zij
kan, en hij maakt haar dit gemakkelijk. Want hoewel hij schijnbaar
over haar getriomfeerd heeft, hindert het hem, dat zij hem eerder
moede is geweest dan hij haar, en nimmer zal hij vergeten, dat aan een
onervaren knaap, met wien hij gemeend had te kunnen spelen en die hem
eensklaps met gelijke munt had durven betalen, eenmaal boven hem de
voorkeur gegeven is, door haar. Ook heeft, vreemd genoeg, de man, die
anders altijd met zichzelven in vrede leefde, er geene rust bij, dat
hij Dijk heeft moeten gebruiken om den hoon hem aangedaan op Lidewyde
en André te wreken. Met uitzondering van dien éénen doorn in het
vleesch, is hij nog steeds dezelfde en gaat voort den type te
vertegenwoordigen van den valschen kosmopoliet der 19de eeuw. Jonge
mannen, voor wie die les dienstig zou kunnen zijn, mogen van hem
leeren, dat het niemand tot eer verstrekt, geen gemoed te hebben en
geen vaderland te erkennen.
De jonge priester, wiens orthodoxie, gestaalder dan die van freule
Bertha, het misschien eenmaal gelukken zal, Lidewyde tot het inzigt te
brengen, dat de =Bekentenissen= van Augustinus de voorkeur verdienen
boven die van Rousseau, Stephenson woont nog te G. en ziet iederen
ochtend uit zijne boven-achterkamer den grijzen pastoor zijne klompen
aanschieten en zijne bloemen reinigen. Men had mij verhaald dat hij
een echt handschrift bezat van de oudste hollandsche vertaling der
=Imitatio Christi=, en daar ik er belang in stelde, eene onder mij
berustende kopij dier vertaling, genomen naar een sedert uit het oog
verloren tweede exemplaar van hetzelfde handschrift, met het zijne te
kollationeren, heb ik mij zelven het vorig najaar het genoegen gegund,
hem een bezoek te gaan brengen. Hij bleek de dienstvaardigheid in
persoon, en nam het volstrekt niet kwalijk dat ik Thomas à Kempis niet
voor den maker van het boekje der =Navolging= hield. Toen wij eenigen
tijd over dat onderwerp hadden doorgepraat, bemerkte ik dat zijne stem
hem van lieverlede begaf. Hij moest zich nederzetten in zijne matten
stoel bij het venster, en over zijn gelaat verspreidde zich eene bijna
doodelijke bleekheid. Ik vroeg, of ik hem welligt met iets van dienst
kon zijn. Met de hand wenkte hij van neen, en noodigde mij uit, weder
plaats te nemen; want ik was opgestaan met het oogmerk mij te
verwijderen om een der huisgenooten te roepen. Naderhand zou het mij
gespeten hebben, indien ik niet had mogen blijven; want toen hij eene
poos had uitgerust en weder spreken kon, vroeg hij naar mijn geloof en
schetste mij het zijne met een vuur en eene liefde, die de hoogste
bewondering verdienden. Het was vijf uur in den namiddag, toen ik bij
hem werd toegelaten, en toen de zon tegen zeven uur onderging, was ik
nog niet vertrokken. Hij zat met het aangezigt naar het westen, en
wees mij, achterover leunend in zijnen stoel, boven de daken der
huizen en de toppen der boomen in de tuinen, den rozengloed aan het
firmament.
--"Ik ben geen onvoorwaardelijk bewonderaar van uwe jongere
protestantsche dichters," zeide hij, om weder op het onderwerp van ons
gesprek te komen. "Maar een van hen, een vroeg gestorven vriend van u,
naar ik meen, heeft toch somtijds den regten toon getroffen. Er is
zuiver godsdienstig gevoel in de bede die hij ergens een kranken
voorganger onder uwe dissenters laat slaken:
Leid mij zachtkens naar huis,
In de dienst van uw kruis,
Die mijn ziel zich zoo lieflijk gedacht heeft!
Dat ik werkend bezwijk,
Als een knecht van uw rijk,
Die zijn dagwerk geloovig volbragt heeft!
--"Het metrum is misschien niet geheel en al oorspronkelijk;" ging hij
voort, "maar de toestand van den stervenden jongen leeraar is goed
begrepen en juist weergegeven. Het is anders het =fort= van uwe
protestantsche dichters niet. Het is alsof de wereld van het
priesterlijk gevoel een gesloten paradijs voor hen is."
Nog geruimen tijd fantaseerde hij voort op dit thema, en poogde mij
aan het verstand te brengen, dat geene andere mannelijke roeping in
deze wereld zulk een voorregt en tevens zoo rationeel is als die van
den roomschen priester. Doch mijne aandacht was voor goed afgeleid.
Door mij te herinneren aan dat gedichtje, had hij mij woorden doen
vinden tot kenschetsing van zijnen eigen toestand, en ik wist niet of
de zelfverblinding van den teringlijder, die niet gevoelde dat zijn
eigen leven aan een zijden draad hing, aandoenlijk dan wel een al te
sprekend bewijs der menschelijke kortzigtigheid was. Onder dien indruk
verkeer ik nog thans. Denk ik aan Eduard Stephenson dan zie ik hem,
gelijk op dat oogenblik, in zijnen stoel bij het venster zitten, met
zijn manuscript der =Imitatio= naast zich op de tafel, en met den vinger
naar het westen wijzend. Tevens vind ik dan op nieuw de strofe, die
hijzelf mij toen aan de hand deed:
En ik hoorde hem aan
Met een lach en een traan;
'k Had de zon nooit zoo plegtig zien dalen:
En dat bleeke gezigt
Werd zoo sprekend verlicht
Door de laatste, haar stervende stralen.