De arbeid van den Javaan zou, wat de hoofdzaak betreft, kunnen worden
verdeeld in de volgende klassen:
1) Arbeid als heeredienst ten-behoeve der eigenaars van
partikuliere landeryen.
2) Arbeid als heeredienst ten-behoeve van Inlandsche hoofden
en beambten.
3) Arbeid ten-behoeve van kontraktanten, d.i. van zoodanige
personen, als door de edelmoedige Regeering beschonken zyn met
het recht, om te beschikken over zóóveel bouws grond, met de
werkkracht van zóóveel omliggende dorpen.
4) Arbeid ten-behoeve van partikulieren die aan eigen middelen zyn
overgelaten, en zonder bescherming van de Regeering,
overeenkomsten sluiten met den Inlander. Dit is de veel
besproken vrye arbeid.
5) Arbeid ten-behoeve van het Gouvernement: kultuurstelsel.
6) Arbeid ten-eigen-behoeve. Hiertoe ontbreekt meestal de tyd,
en dan komt er hongersnood.
Al deze soorten van arbeid werpen voordeel af, doch alleen de laatste
klasse van bezigheid zou den Javaan zelf te-stade komen. De vyf
eerstgenoemde kategoriën baten:
aan de landeigenaars,
aan de inlandsche hoofden,
aan de europesche beambten,
aan de kontraktanten,
aan de particuliere ondernemers,
aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, dat is ten slotte:
aan Nederland.
Hoe-meer nu de Javaan werkt, hoe-meer winst voor die personen, voor
die Regeering, voor die natie.
De Javaan gehoorzaamt z'n Hoofden. Deze Hoofden hebben behoefte
aan weelde en praal. Wie 'n hoofd te vriend heeft, kan diens
ondergeschikte bevolking uitmergelen zooveel hy wil. Wie zoo'n hoofd
betaalt--omkoopt!--kan zéker zyn, tiendubbel schadeloos gesteld
te worden...
Welnu, Kiezers, gy die menschenkennis hebt, gy die te verstandig zyt
om iets aan te nemen op gezag, gy die zoo op leugens gesteld zyt... 't
zal u zeker aangenaam verrassen, wanneer ik hier 'n leugen zeg, die
'k byzonder aanbeveel in uw hoogstverontwaardigd ongeloof:
Al die Landeigenaars zyn braaf. Al die Inlandsche Hoofden, edel. Al die
Europesche Beambten, intègre. Al die Kontraktanten grootmoedig. Al die
Partikulieren onbaatzuchtig. Dat Indisch Gouvernement is van hoogen
zielenadel... en 't schuld-afdoend Nederland bouwt spoorwegen van
't batig saldo!