επιστολής σας ανέβαλον εις ευτυχεστέραν περίστασιν την εκστρατείαν
της Χίου· μολονότι πατριώται τινες Χίοι προ πολλού ήδη
ευρισκόμενοι ενταύθα δεν έλειψαν να με παρακινήσωσιν εις την
επιχείρησιν ταύτην. Εύχομαι όμως αι περιστάσεις του καιρού να με
οδηγήσωσι ταχέως εις το να επιχειρήσω συν Θεώ και το απαραίτητον
τούτο χρέος μου κατά τον πόθον της ψυχής μου. Ο Κ. Ράλλης
ακολουθών τας αυτάς διαταγάς σας περί της εκστρατείας αφέθη από
τας δι' αυτήν φροντίδας του κατά το παρόν εωσού ο καιρός να μας
διδάξη το πρακτέον, και έρχεται αυτόθι εις προσκύνησίν σας.
Η εις τα ενταύθα διαγωγή του εστάθη τιμία και ευγενής, και όλαι
του αι καθημεριναί ασχολίαι απέβλεπον έν μόνον, τον ιερόν και
γενναίον σκοπόν της από του ζυγού ελευθερώσεως της φιλτάτης
πατρίδος του. Όθεν επήνεσα τον τοιούτον ζήλον του. Ταύτα περί
τούτου προσκυνητώς, μένω δε της υμετέρας θεοστηρίκτου υψηλότητος.
Ταπεινός δούλος
ο αρχιστράτηγος της Σάμου
Λογοθέτης Λυκούργος.
αωκβ' Ιανουαρίου κ' Σάμος».
(β.)
Η κυβέρνησις έστειλε δέκα βομβοβόλους, πέντε βαρέα κανόνια καί
τινας φιλέλληνας εις χρήσιν αυτών· αλλ' η βοήθεια αύτη έφθασεν εις
Ψαρά αφ' ού η Χίος κατεστράφη.
(γ.)
Αν ανδρός χαρακτήρ εκ λόγου γνωρίζεται, ας ρίψη το βλέμμα ο
αναγνώστης εις την ακόλουθον του Μπουρνιά επιστολήν προς την
εφορίαν, και θα γνωρίση εξ αυτής τον άνδρα.
«Μανθάνω ότι τινές εδώ από τους μεγάλους και πλουσίους ή μελετούν,
ή αποφασίζουν να φύγουν φαμηλιαρικώς. Εις τι αιτίαν ν' αποδώσω
αυτό το κίνημα δεν ηξεύρω. Πλην προλαμβάνω να σας είπω ότι όσον
τάχιστα να εμποδίσετε όχι να φύγουν αλλά και αν το εστοχάσθηκαν
διά να μεταβληθούν, και να μη μεταύγη πλέον από το στόμα των,
διότι η καλοσύνη μου φθάνει έως εις ένα βαθμόν, και ημπορώ πλέον
και εγώ, όταν παροργισθώ, δι' όσον δύναμαι να κάμω. ιδού σας λέγω
εν περιλήψει την ιδέαν και κρίνατε το πράγμα, εμποδίσατε τους
τοιούτους στοχασμούς διά να μη καταντά το πράγμα άσχημα και
υγιαίνετε.
ο αρχιστράτηγος Χίου
Χατζή Αντώνης.
Την 9 Μαρτίου απόγευμα.»
(δ.)
Η πτώσις της Χίου επέφερε και την του Λυκούργου. Μόλις επανήλθεν
ούτος εις τα ίδια, και οι του εναντίου κόμματος τον απέκλεισαν
εντός της εν Καρλοβασίοις οικίας του, αλλά δεν εδυνήθησαν να τον
συλλάβωσιν. Αποφυγών ο Λυκούργος τας χείρας αυτών μετέβη εις
Άργος, όπου έδρευε τότε η κυβέρνησις· εκεί εφυλακίσθη επί τη
αιτήσει των παθόντων Χίων ως αίτιος της καταστροφής της πατρίδος
των· επί δε της εισβολής του Δράμαλη εδραπέτευσεν, επανήλθεν εις
Σάμον, και στρατολογήσας εκινήθη κατά του επάρχου Μωραλή· αλλά,
συγκρούσεως γενομένης εν τη κωμοπόλει του Πλατάνου, ενικήθη και
κατέφυγεν εις Σαλαμίνα, όπου συνελήφθη κατά διαταγήν του κοινού
της Ύδρας επί αποδόσει τριακοσίων χιλιάδων γροσίων, άτινα
κατηγορείτο ότι ήρπασεν από του ταμείου της Σάμου επί της φυγής
του· ουδ' οβολόν δ' ευρόντες παρ' αυτώ οι συλλαβόντες αυτόν
Υδραίοι τον απήγαγαν εις Ύδραν και τον παρέδωκαν τοις τότε
αρμοσταίς προς εξέτασιν. Οι αρμοσταί δεν ηύραν την κατηγορίαν
αληθή· έχοντες δε κυρίαν εντολήν να λάβωσι παρά των Σαμίων τον
αναλογούντα έρανον εις χρήσιν του στόλου, και απελπισθέντες του να
τον εισπράξωσι διά του επάρχου και των συστηθεισών παρ' αυτού
Αρχών, απέλυσαν τον εν τω πλοίω κρατούμενον Λυκούργον, και διά της
δραστηρίου συμπράξεως αυτού εσύναξαν τον έρανον εντός τριών
ημερών· τον εγκατέστησαν δε και διοικητήν της Σάμου επί τη αιτήσει
του υπερισχύσαντος τότε κόμματός του και εις αμοιβήν της επί τη
εισπράξει του εράνου υπηρεσίας του.
(ε.)
Ο Βδελυρός Βακήπ - πασάς εξέδωκε τουρκιστί υπομνήματα και
ελληνιστί μεταφρασθέντα, εν οις ζωγραφίζει κάλλιστα αυτός εαυτόν
λέγων, ότι η κ α τ α σ τ ρ ο φ ή - ε ν ό ς - Ρ α γ ι ά - δ ε ν - α
ξ ί ζ ε ι - ε ι μ ή - ό σ ο ν - κ α ι - η – κ α τ α σ τ ρ ο φ ή -
ε ν ό ς - δ έ ν δ ρ ο υ, - ή - ε ν ό ς - φ υ τ ο ύ, - κ α θ ώ ς -
φ ρ ο ν ε ί - κ α ι - ο - ι μ ά μ η ς - Σ ε χ ο υ σ τ ή ς· - ε λ υ
π ε ί τ ο - δ ε - μ ό ν ο ν – ό τ ι - ο - σ ο υ λ τ ά ν ο ς - ε ζ
η μ ι ο ύ τ ο - τ ο ν – κ ε φ α λ ι κ ό ν - τ ω ν - κ α τ α σ τ ρ
α φ έ ν τ ω ν – φ ό ρ ο ν. Εις 6100 απαριθμεί τους εν Χίω
διαφοροτρόπως φονευθέντας, εξ ών 1109 απεκεφαλίσθησαν·
ηχμαλωτίσθησαν δε 5000, και απεστάλησαν εις Κωνσταντινούπολιν
πέντε φορτία κεφαλών και δύο ωτίων. Τόσον δε ακόρεστος αιμάτων
εθεωρήθη παρά πάντων ο άνθρωπος ούτος, ώστε και αυτός ο αιμοβόρος
σουλτάνος τον έπαυσε της αρχής του, τον εξώρισε, τον εκάθηρε της
αξίας του, και τον αφήκεν απλούν Βακήπ εφέντην.
(ζ.)
Παραπλέουσα εκείναις ταις ημέραις η γολέττα του Τομπάζη τα θρακικά
παράλια, είδεν υπό τι ακρωτήριον ελλιμενίζοντα πλοιάρια εχθρικά
και επέπλευσεν· αλλ' οι ναύται των πλοιαρίων τούτων, αναβάντες εις
το ακρωτήριον, τόσον σφοδρώς ετουφέκισαν τους επί του
καταστρώματος της γολέττας, ώστε τους ηνάγκασαν ν' απομακρυνθώσιν
άπρακτοι.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.
(α.)
Περί του σπηλαίου τούτου όρα Κεφάλαιον ΝΕ'.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.
(α.)
Η ημέρα κατέλαβε δύο Έλληνας έμπροσθεν της περί ης ο λόγος πύλης
καταγινομένους εις το να την ρίψωσιν· είς αυτών ωνομάζετο Νικολής,
υπηρετήσας άλλοτε ως στρατιώτης παρά τοις Γάλλοις. Επειδή δε ο
κίνδυνος εξ αιτίας του φωτός της ημέρας ήτο μέγας, εκρύβησαν οι
δύο ούτοι εντός τινος ανοιχθείσης προς την πύλην οπής επ' ελπίδι
να φύγωσιν υπό το σκότος της νυκτός· αλλ' η ακρόπολις εφωτίσθη
έξωθεν δι' όλης της νυκτός υπό των Τούρκων φοβουμένων νέαν έφοδον,
και διά τούτο δεν ετόλμησαν οι δύο Έλληνες να φύγωσι την νύκτα.
Την δε ακόλουθον ημέραν ο μεν Νικολής, δραμών αιφνιδίως υπό το πυρ
των εχθρών, διεσώθη αβλαβής, ο δε άλλος εκτυπήθη κατακέφαλα. Μετ'
ολίγας ημέρας δύο Έλληνες των εντός της ακροπόλεως, θέλοντες να
φύγωσιν, απηωρήθησαν διά σχοινίου τα εξημερώματα· οι Τούρκοι τους
ενόησαν και τους ετουφέκισαν· ο είς διεσώθη ο δε άλλος εφονεύθη·
έφυγαν εκείθεν μετ' αυτούς και τρεις τέσσαρες Οθωμανοί και
Οθωμανίδες.
(β.)
Ιδού η συνθήκη γραφείσα υπό των πολιορκουμένων και παραδεχθείσα
υπό των πολιορκητών.
«Διά του παρόντος συμφωνητικού γράμματος δήλον γίνεται, ότι,
επειδή οι Έλληνες κάτοικοι της επαρχίας Αθηνών, επαναστατήσαντες
μας επολέμησαν, και αφού μας απέκλεισαν εις το Φρούριον, μετά
σταθεράν επιμονήν αμφοτέρων των μερών, και μετά την οποίαν
υπεφέραμεν σκληραγωγίαν, μας έλλειψαν τα προς το ζην αναγκαία, και
κατά τον ανέκαθεν όρον εζήτουν να δώσωμεν ράι (υποταγήν) εις
αυτούς, και να τοις παραδώσωμεν το Φρούριον και όλοι ημείς οι
μικροί και μεγάλοι εστέρξαμεν τούτο, και διά τούτο συνδιαλεχθέντες
μετά των απεσταλμένων και απολύτων πληρεξουσίων της Διοικήσεως του
Ελληνικού Έθνους (ονομαζομένης ενδόξου Γοβέρνου) υπό την οποίαν
υπόκεινται οι ειρημένοι Αθηναίοι Έλληνες, των εντίμων κυρίων
Ανδρέου Καλαμογδάρτη και Αλεξάνδρου Αξιώτου και μετά των δώδεκα
Εφόρων των Αθηνών και μετά των λοιπών Οπλαρχηγών εκάμαμεν τας
ακολούθους συμφωνίας διακρινομένας κατ' άρθρον.
Α'. Να δώσωμεν εις χείρας των τα όπλα τα εν τω Φρουρίω
ευρισκόμενα, κανόνια, μουρτάρια, και όλα τα εις χείρας των
Οθωμανών ευρισκόμενα όπλα και χαρμπία χωρίς να κάμωμεν καμίαν
αντίστασιν.
Β'. Μετά την παράδοσιν αυτών μέχρις ότου προμηθευθώσιν άλλοσε, οι
Έλληνες να ασφαλίσωσι την τιμήν και την ζωήν των Οθωμανών, χωρίς
να τοις προξενηθή παραμικρά ζημία ή βλάβη.
Γ'. Από τα εις χείρας των Οθωμανών ευρισκόμενα έπιπλα και φορέματα
να λάβη εκάστη οθωμανική οικογένεια μεθ' εαυτής ανά έν πάπλωμα,
σινδόνιον, προσκέφαλον, και σιλτέ, και κατασκευασμένα φορέματα
συγκείμενα εις έν φορτίον· και ανά δύο τεντζερέδες με τα
σκεπάσματά των, και ανά δύο σαχάνια.
Δ'. Από τα εις χείρας των Οθωμανών ευρισκόμενα αδαμαντικά,
χρυσαφικά, και αργυρικά, καθώς και τα μετρητά χρήματα όσα μεν
είναι ιδιωτών περιουσίαι, τα μεν ημίση να λάβωμεν ημείς, τα δε
άλλα ημίση να τα παραδώσωμεν εις αυτούς· όσα δε ήθελεν αποδειχθή
ότι είναι των Ελλήνων περιουσίαι να τα παραδίδωμεν εις αυτούς σώα
χωρίς να τα μερίζωμεν.
Ε'. Αφού εξέλθωμεν του Φρουρίου, όσοι των Οθωμανών θελήσουν να
διατρίψωσιν εις την πόλιν, να έχουν την άδειαν να κατοικώσιν
απαρεμποδίστως, και να μη παρενοχλώνται από κανέν μέρος· όσοι δε
θελήσουν να περάσουν εις την Ασίαν, να επιβιβάζωνται εις πλοία υπό
σημαίαν αγγλικήν, γαλλικήν, και αουστρικήν, και να μεταφέρωνται εν
ασφαλεία· τον δε απαιτούμενον ναύλον των πλοίων αυτών, και το
αναγκαίον με αυτάρκειαν διά τα προς το ζην παξιμάδι και τυρί εις
το διάστημα της οδοιπορίας των να παραδώσουν οι Έλληνες εις χείρας
των πλοιάρχων.
Αφού εσυμβιβάσθημεν κατ' αυτόν τον τρόπον, και παρεδέχθημεν
εκάτερα τα μέρη τας συμφωνίας αυτάς, εδόθη προς ημάς έν ρωμαϊκόν
συμφωνητιχόν έγγραφον, σφραγισμένον με την σφραγίδα της επαρχίας,
και υπογεγραμμένον με τας υπογραφάς των διωρισμένων. Διό και
δίδεται προς αυτούς εκ μέρους ημών το παρόν επίσημον εσφραγισμένον
έγγραφον.
Την 3 Σιαγάλ 1227 (Τουρκ. έτος)».
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.
(α.)
Ο Πασάνος ηλευθερώθη μετά ταύτα εξαγορασθείς παρά της γυναικός
του.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ'
(α.)
Έλαβα τας πληροφορίας ταύτας παρά του συνεκστρατεύσαντος και επί
της πτώσεως του Ναυπλίου αιχμαλωτισθέντος Αλήπασα. Αδύνατον να
γνωρίση τις ακριβώς τον αριθμόν ατάκτου στρατού διά την παντελή
έλλειψιν στρατολογικών καταλόγων. Ουδέ το ποσόν των διανεμομένων
σιτηρεσίων συντελεί εις γνώσιν της αληθείας διά τας πολλάς
καταχρήσεις.
(β.)
Ο Αχιλλεύς Θεοδωρίδης είχε βαθμόν ταξιάρχου και διωρίσθη
φρούραρχος Ακροκορίνθου την 19 μαΐου· ησθάνθη δε τι έπραξε
λειποτακτήσας και εγένετο μετ' ολίγον αυτόχειρ.
(γ.)
Παραφυλάξαντες την ευκαιρίαν οι Δερβενοχωρίται ήρπασαν τα κανόνια
ταύτα.
(δ.)
Ολίγας ημέρας μετά την εκ Πατρών αναχώρησιν του Κολοκοτρώνη, ο
Ισούφπασας έπλευσεν άφοβος εις τον κορινθιακόν κόλπον, και αποβάς
εις Βοστίτσαν κατηδάφισε το εκεί κανονοστάσιον.
(ε.)
Τινές γερουσιασταί αντικολοκοτρωνικοί έφυγαν από της Τριπολιτσάς
επί τη εισόδω του Κολοκοτρώνη και αντικατεστάθησαν άλλοι oμόφρονές
του.
(ζ.)
Ο Πλαπούτας και ο εν τη συνοδία του Μπούκορας, προπορευόμενοι των
άλλων απήντησαν, εν ω υπήγαινεν εις Σχοινονώρι, κατά το Ψίχτι, δύο
Τούρκους εφίππους, έφιπποι και ούτοι, και ήλθαν εις χείρας. Ο είς
των Τούρκων έθλασεν εν τη αλληλομαχία το ξίφος του Πλαπούτα, αλλά
ο επιδέξιος ούτος διαξιφιστής και ο συναγωνιστής του εφονεύθησαν·
επληγώθησαν ελαφρώς και οι Έλληνες. Ο Πλαπούτας απέστειλε το ξίφος
του εις την γερουσίαν, η δε γερουσία τω έγραψε τα εξής. «Το εις
δύο τεθλασμένον ξίφος σου ελάβομεν· επληροφορήθημεν και ότι
επληγώθης επιπολαίως εις το πρόσωπον. Τοιαύται πληγαί προσθέτουσι
λάμψιν εις την δόξαν ήτις σε περικαλύπτει». Απήντησαν μετά ταύτα
οι περί τον Πλαπούταν ερχομένους εκ Κορίνθου 60 εχθρούς, και
αίφνης επιπεσόντες κατέστρεψαν τους πλείστους.
(η.)
Ευρέθη και ο Δικαίος εν τη συνοδία του Κολοκοτρώνη κατά την
περίστασιν εκείνην.
(θ.)
Επειδή η άγουσα προς την Επίδαυρον ήτον αφύλακτος, ώδευσαν οι
εχθροί ακινδύνως προς εκείνα τα μέρη εις προνομήν· επροχώρησαν δε
και εις το Λιγουριόν και το έκαυσαν· έκαυσαν καί τινα μοναστήρια·
αλλ' ουδαμού εύρισκον τροφάς, ώστε έβλαπταν, αλλά δεν ωφελούντο.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.
(α.)
Ιδού το περί ου ο λόγος έγγραφον·
« Η Δυτική Ελλάς έφθασεν εις ακμήν τοιαύτην, καθ' ην μόνη η γενική
συνδρομή και προθυμία των κατοίκων της με τα όπλα εις τας χείρας
ειμπορεί να την ασφαλίση από του εχθρού τους όνυχας. Αλλ' επειδή
αύτη η προθυμία (άνευ της οποίας ουδέν γενναίον κατορθούται)
λείπει κατά το παρόν δι' εξωτερικάς τινας αιτίας, δεν μένει άλλη
καταφυγή, παρά το να γενή στρατήγημα επιτήδειον να αναβάλη την
παρούσαν ορμήν του εχθρού, έως ότου να γενή τρόπος να συναχθώσιν
οι σκορπισμένοι Έλληνες. Τοιούτον στρατήγημα δεν είναι άλλο, παρά
μία προσποιητική διαπραγμάτευσις προσκυνήσεως, η οποία εκτεινομένη
εις μήκος θέλει δώσει καιρόν να οικονομηθώσι προς το συμφέρον τα
πράγματα. Κοινή γνώμη λοιπόν όλων ημών των ενταύθα παρευρεθέντων,
διορίζεται ο Γενναιότατος Στρατηγός Γεώργιος Νικολού (ο
Βαρνακιώτης) του οποίου ο άμεμπτος και φιλελεύθερος χαρακτήρ σύρει
όλων την εμπιστοσύνην εις εαυτόν, να πραγματευθή το ειρημένον
στρατήγημα, μεταχειριζόμενος παν ό,τι η φρόνησίς του ήθελε τον
υπαγορεύσει, διά να φθάση εις τον σκοπόν του, σκοπόν κοινώς παρά
πάντων εγκρινόμενον και επιθυμούμενον, του να κερδίση δηλ. καιρόν,
και εν τούτω να προετοιμασθώσι τα σωτήρια μέσα διά το μετά ταύτα.
Α. Μαυροκορδάτος,
Κωνστ. Καραπάνου,
Ιωάννης Τρικούπης,
Σπυρ. Κουρκουμέλης,
Αθανάσιος Ραζής,
Ευθύμιος Βασιλάκης,
Ν. Καρπούνης,
Δημ. Πλατύκας,
Πάνος Ράγκος,
Γεώργιος Βαλτινός,
Νικολάκης Λήλου.
(β.)
Κατ' εκείνας τας ημέρας οι Μεσολογγίται και οι υπό τον Μακρήν
συνέλαβαν τουρκικόν πλοίον, πεσόν εις τα ρηχά πλησίον των εκβολών
του Ευήνου και μεταφέρον από Πατρών εις Πρέβεζαν Τούρκους, λάφυρα
και χρήματα· και τα μεν εν τω πλοίω διηρπάγησαν, οι δε εν αυτώ
Τούρκοι όλοι εν στόματι μαχαίρας απέθαναν.
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.
(α.)
Ιδού τα συλληφθέντα τρία γράμματα, καθώς τότε μετεφράσθησαν, εν
οις θα παρατηρήσει ο αναγνώστης την φιλοψεύδειαν του γράφοντος·
«Εκτός ότι ο αήττητος στόλος δεν ημπορεί να έμβη έως υπό το
φρούριον του Ναυπλίου διά το αβαθές των υδάτων, εβεβαιώθημεν προς
τούτοις ότι εις το καστέλι του Ναυπλίου είναι κεκρυμμένα έξ
πυρπόλα πλοία των απίστων, καθώς ακόμη άλλα δέκα εις Σπέτσας, τα
οποία έχομεν καθαράν πληροφορίαν ότι έχουν ετοιμότατα. Αφ' ης
στιγμής ο αήττητος στόλος έκαμε πανία από Πάτραν και τριγυρίζομεν
κατά ταύτα τα μέρη, εξήντα καράβια των απίστων τρέχουν πάντοτε
κατόπιν του στόλου μας, και κατά ταύτην την στιγμήν έρχεται πάλιν
η ναυμαχία, και εις τοιαύτας περιστάσεις το να έμβωμεν εις στενά
μέρη ηξεύρετε πολλά καλά είναι εις άκρον επικίνδυνον. Όθεν η
Υψηλότης σου, καθώς ανέκαθεν εφάνης πάντοτε ανδρείος και πιστός,
θέλεις εξακολουθεί και εις το εξής την συνήθη σου αυτήν ανδρίαν
και πίστιν. Περί δε τροφών και άλλων διά τα αυτόσε αναγκαίων
θέλομεν φροντίσει και προς ησυχίαν σας.
Εγράφη η παρούσα τη 5 μουχαρεμίου 1238 (12 σεπτεμβρίου 1822).»
«Με άλλα μου γράμματα σας έγραφον ότι σας στέλλονται δύο άλλα
καράβια με διαφόρων ειδών τροφάς· αυτά όμως απαντήσαντα καθ' οδόν
εναντίον τον άνεμον επόδησαν και υπήγαν προς την Σούδαν· κατόπιν
όμως δεν θέλομεν λείψει από του να σας στέλλωμεν».
«Δόξα τω Υψίστω θεώ προ ενός μηνός ήδη αι δυνάμεις της Ρούμελης
πηγαίνουν αξιολογώτατα. Εις το φρούριον λεγόμενον Σούλι εμβάς ο
υψηλότατος Βαλής Ιωαννίνων Ομέρ πασάς κατεκυρίευσεν αυτό, και
καταφανίσας τους εν αυτώ απίστους, άλλους μεν εφόνευσεν, ολίγους
δε εξ αυτών διεσκόρπισεν. Άντικρυς των Πατρών εις το Μεσολόγγι
ελθόντες διάφοροι Βεζηράδες κατεκυρίευσαν αυτά τα μέρη. Αύτη η
είδησις έφθασε προς ημάς προ δώδεκα ήδη ημερών. Ειδοποιείσθε προς
τούτοις ότι ο υψηλότατος Χουρσήδ - πασάς έρχεται κατ' αυτάς εις
Μορέαν με πλήθος άπειρον στρατιωτών. Το δε εν Κορίνθω ανίκητον
στρατόπεδόν μας δεν επειράχθη το παραμικρόν, και κατ' αυτάς
έρχεται προς το μέρος του Ναυπλίου. Ταύτα πληροφορηθέντες βεβαίως,
γνωστοποιούμεν και προς υμάς. Διά να εμβάσωμεν τροφάς εις το
φρούριον του Ναυπλίου εξεπλεύσαμεν από Πάτρας με τον αήττητον
στόλον, ημέρα παρασκευή, τη δεκάτη τρίτη του παρελθόντος μηνός
ζιλχιζέ, και διά το εναντίον των ανέμων μόλις εφθάσαμεν εις τα
μέρη Ύδρας και Σπετών τη πέμπτη του τρέχοντος μουχαρεμίου, ημέρα
παρασκευή. Επειδή όμως εφάνησαν έως ογδοήντα καράβια των απίστων
Υδραίων και Σπετσιωτών έμπροσθεν του αηττήτου στόλου, τα οποία
εδείκνυον ότι ήθελον να ορμήσωσι καθ' ημών, εκροτήσαμεν ναυμαχίαν,
ήτις διήρκεσε σχεδόν ώρας έξ, και εις την οποίαν με την χάριν του
Υψίστου και με την βοήθειάν του εν αγίοις Βασιλέως μας εβυθίσαμεν
διά των πυροβόλων μας έξ καράβια των, και δύο άλλα, το μεν με
τρία, το έτερον με δύο κατάρτια επυρπολήθησαν από το σφοδρόν των
όπλων μας πυρ. Χάριτι Θεία πανταχόθεν έχομεν αγαθάς αγγελίας, τας
οποίας και πληροφορούμεθα, καθώς ακόμη σας είναι γνωστός και ο
σφοδρός ούτος πόλεμος του αηττήτου στόλου κατά των απίστων, εν
καιρώ της συγκροτήσεως του οποίου εστάλη προς υμάς το παρόν πλοίον
με τας τροφάς, και πάλιν ο περίβλεπτος ούτος στόλος θέλει πλεύσει
κατά των εχθρών, τους οποίους με την βοήθειαν του Υψίστου ελπίζω
ότι θέλομεν νικήσει και καταφανίσει. Η δε υψηλότης σας δεομένη
υπέρ ημών και του κράτους του αηττήτου στόλου με υποχρεοί καθ'
υπερβολήν.
Τη 9 του μουχαρεμίου 1238 (12 σεπτεμβρίου 1822)».
(β.)
Ολίγον έλειψε να χαθή η Σύρα μετά τινας μήνας επί τη προφάσει του
φανατισμού της και της εντεύθεν τουρκολατρείας της. Φασιώλης τις
Επταννήσιος βουλήν έβαλε να την λεηλατήση· συνάξας υπό πρόσχημα
θρησκευτικού ζήλου, πολλούς πολλαχόθεν Έλληνας τους έφερεν επί δύο
πλοίων εις Σύραν· αλλ' επειδή οι κάτοικοι και του ενός και του
άλλου δόγματος εκινδύνευαν εξίσου, αντέστησαν όλοι εκ συμφώνου,
επολέμησαν και τους απεδίωξαν διά της συμπράξεως αυστριακού
πολεμικού πλοίου ευρεθέντος εν τω λιμένι. Εσκοτώθησαν δε καί τινες
κατά την περί ης ο λόγος αλληλομαχίαν. Αλλ' οι περί τον Φασιώλην
επιμένοντες εις τον σκοπόν των, ευρόντες και άλλους επί αρπαγή
ετοίμους, και συμπληρωθέντος του αριθμού εις δισχιλίους, επανήλθαν
την 10 φεβρουαρίου εις Σύραν επί πολλών πλοιαρίων, και έκαυσαν και
διήρπασάν τινας επί του παραλίου αποθήκας. Καθ' ην δε ώραν έμελλαν
να πέσωσιν εις διαρπαγήν και αυτής της πόλεως, κατέπλευσεν αγαθή
τύχη το γαλλικόν πολεμικόν πλοίον Estafette και διέσωσε την
κινδυνεύουσαν πόλιν, αναγκάσαν τους δισχιλίους ληστοπειρατάς να
φύγωσιν εκείθεν επί των πλοιαρίων των. Ο ακούραστος κακούργος
Φασιώλης ήλθε και τρίτην φοράν εις Σύραν την 4 Ιουλίου επί τινος
βρικίου 12 κανονίων εν συνοδία και άλλων ομοίων του, και διέδωκεν
ότι εστάλη ως αστυνόμος παρά της κυβερνήσεως· αλλ' ο Δεριγνής,
όστις παρετήρει τα κινήματά του, έφθασεν εις Σύραν την υστεραίαν
επί της Μηδείας, συνέλαβε το βρίκι, συνέλαβε και τον Φασιώλην
εντός ιονίου τινός πλοίου κρυβέντα, και τον απέστειλε
σιδηροδέσμιον εις τας Ιονίους Νήσους.
(γ.)
Μετ' ολίγας ημέρας ανεφάνη πανώλης εν Τήνω και διεδόθη και εις
άλλα μέρη, αλλά δεν διήρκεσε.
(δ.)
Ο κύριος Ν. Κοτζιάς λέγει έν τινι φυλλαδίω, ότι δεν αποδίδω τον
προσήκοντα έπαινον εις τους Ψαριανούς· αλλ' η συγγραφή μου
αποδεικνύει το εναντίον· είπε και άλλα, αλλ' ούτε εις αυτά
απήντησα ούτ' απαντώ· άλλοι απήντησαν εις πολλά· όρα τα εν έτει
1857 δημοσιευθέντα, ήτοι Ανασκευήν Τσαμαδού. Τηλέγραφον των
Κυκλάδων 25 μαΐου. Αθηνάν 30 ιουνίου· 3 και 7 Ιουλίου, 16
αυγούστου και 11 σεπτεμβρίου. Ελπίδα 22 νοεμβρίου, και Έλληνα 18
μαΐου του 1858. Εις πρόχειρον δε φωτισμόν του αναγνώστου εφ' οις
επικρίνεται η ιστορία, αρκούμαι να βάλω υπ' όψιν αυτού μόνην την
εν τω φύλλω της Αθηνάς της 3 Ιουλίου 1857 διατριβήν έχουσαν ούτω·
««Ο Κ. Κοτσιάς εξέδωκε κατ' αυτάς επίκρισιν της ιστορίας της
Ελληνικής επαναστάσεως, εν η μέμφεται τον συγγραφέα αυτής Κ.
Τρικούπην ως μη απονέμοντα έπαινον εις τους Ψαριανούς διά τα κατά
τον αγώνα ανδραγαθήματά των, ως θεωρούντα τον ναύαρχον της Ύδρας
γενικόν αρχηγόν της θαλασσίου δυνάμεως, ως αποδίδοντα είς τινα
άγγλον πλοίαρχον την πρώτην ιδέαν της χρήσεως των πυρπολικών, ως
συμπεριλαβόντα εν τη διηγήσει των ναυμαχιών ημαρτημένα τινά, ως
παραφράζοντά τινα της ιστορίας του Γόρδωνος, και ως μη αναφέροντα
τας πηγάς όθεν ηρύσατο την ύλην.
Ανεγνώσαμεν και ημείς εν καιρώ, και επί τη εκδόσει της περί ης ο
λόγος επικρίσεως διήλθομεν εκ νέου την ιστορίαν του Κ. Τρικούπη
προσεκτικώτερον, και όχι μόνον ουδέν ουδαμού εύρομεν δικαιούν τους
λόγους του επικριτού ως προς την ολιγώρησιν των ανδραγαθημάτων των
Ψαριανών, αλλ' εξ εναντίας παρετηρήσαμεν ότι πολλαχού της ιστορίας
ποιεί μετά πολλών εγκωμίων μνείαν αυτών· εις πίστωσιν δε των
λεγομένων αντιγράφομεν τα εξής δύο τεμάχια.
Αναφέρων ο ιστορικός εν τω ΛΗ' κεφαλαίω την κατά την Τένεδον
κατάφλεξιν της τουρκικής υποναυαρχίδος παρά του ενδόξου Κανάρη,
λέγει· «ο δε εχθρικός στόλος ανήχθη όλος έντρομος και εισέπλευσε
τον Ελλήσποντον ταπεινωθείς κατέμπροσθεν των εμπορικών πλοίων της
Ελλάδος, και αφήσας τους μεγαλοτόλμους ναύτας της θαλασσοκράτορας·
φόβος και τρόμος κατέλαβε μετ' αυτά τα συμβάντα τας νήσους και τας
παραθαλασσίους πόλεις της αυτοκρατορίας τας υπό Τούρκων
κατοικουμένας· εν Σμύρνη, εν Χίω, εν Μιτυλήνη, παντού ηγωνίζοντο
οι Τούρκοι δι' ων εδύναντο τρόπων όχι πλέον πώς να καταδιώξωσι
τους εχθρούς των, αλλά πώς ν' ασφαλισθώσιν από της καταδιώξεως των
θαλασσινών της Ελλάδος και κυρίως των γ ε ι τ ό ν ω ν - τ ω ν - Ψ
α ρ ι α ν ώ ν, οι οποίοι περιέπλεον ως θαλασσοκράτορες όλα τα
παράλια, καταστρέφοντες, λεηλατούντες, και εκφοβίζοντες τους
παραθαλασσίους εχθρούς των.
Και εν τω κεφαλαίω ΜΔ' διηγούμενος ο ιστορικός την εις τα αντικρύ
της Σάμου παράλια της Ιωνίας απόβασιν των Ψαριανών λέγει· «τόσον
δε φόβον διέσπειραν οι Ψαριανοί εις όλα εκείνα τα παράλια, ώστε οι
εν Σμύρνη πρόξενοι τους παρεκάλεσαν ν' απέχωσι πάσης εχθροπραξίας
εντός του κόλπου εκείνου χάριν αυτών, του εμπορίου και των
ενοικούντων χριστιανών· α φ ί ν ο μ ε ν – τ ο ν - τ ό π ο ν - ή σ
υ χ ο ν, - α λ λ' - υ π ό φ ο ρ ο ν, - α π ε κ ρ ί θ η σ α ν - υ π
ε ρ η φ ά ν ω ς - ο ι – Ψ α ρ ι α ν ο ί».
Τις αναγνούς τα τεμάχια ταύτα δύναται να είπη, ότι η ιστορία του
Κ. Τρικούπη δεν απονέμει τον προσήκοντα έπαινον εις τους
Ψαριανούς, και δεν τους αναβιβάζει, ούτως ειπείν, υπεράνω των
άλλων κατά θάλασσαν ενδόξων συναγωνιστών αυτών;
Ψευδές, κατά τον Κ. Κοτσιάν, ότι ο ναύαρχος Τομπάζης ανέφερεν εν
τω εν τη ναυαρχίδι του συμβουλίω, ότι πλοίαρχος άγγλος, ον
συνήντησε κατά τον Καφηρέα, τον εσυμβούλευσε την χρήσιν των
πυρπολικών, όπως διηγείται ο Κ. Τρικούπης· προσθέτει δε ο Κ.
Κοτσιάς, ότι ο πλοίαρχος Νικόδημος, διαλεχθείς μετά του Κ.
Τρικούπη περί τούτου καί τινων άλλων επεμελήθη να τον απαλλάξη της
απάτης ταύτης, αλλά δεν εισηκούσθη, ειπόντος του Κ. Τρικούπη, ότι
άνδρες αξιόπιστοι τον εβεβαίωσαν ότι ούτως είχεν.
Αν οι εν τοις πράγμασι παρόντες είναι αξιοπιστότεροι των απόντων,
είχε δίκαιον ο ιστορικός να προτιμήση της μαρτυρίας του απόντος
την των παρόντων και αυτηκόων, και τοιούτοι είναι οι διάσημοι κατά
θάλασσαν αγωνισταί, Α. Κριεζής και Γ. Σαχίνης, παρευρεθέντες εν τω
συμβουλίω και διηγούμενοι και νυν το ανέκδοτον τούτο· αλλ' ο Κ.
Τρικούπης αναφέρων αυτό προσεπισημειοί ότι «ακούσας ο εν τω
συμβουλίω ναύαρχος των Ψαρών τους λόγους του Τομπάζη είπεν, ότι
και εν τη νήσω του εγίνετο λόγος περί πυρπολικών», ώστε ο Κ.
Τρικούπης ιστορεί ότι προϋπήρχε της αγγελίας του Άγγλου η ιδέα
αύτη εν τη νήσω των Ψαρών· αποδίδει δε εν τω 13 κεφαλαίω εις τους
Ψαριανούς μόνους και την πρώτην παρασκευήν και την πρώτην χρήσιν
αυτών. Αλλά τα πυρπολικά δεν εφανερώθησαν πρώτην φοράν, κατά τον
Κ. Κοτσιάν, επί του ελληνικού αγώνος, ούτ' επί της μεταξύ Ρώσσων
και Τούρκων ναυμαχίας του Τσεσμέ· ήσαν εν χρήσει, όπως επέτρεπον
οι καιροί εκείνοι, τον πέμπτον αιώνα προ Χριστού, κατά την
μαρτυρίαν του Θουκυδίδου, αν όχι αρχαιότερον,
Ημαρτημένα τινά εν ταις περιγραφαίς των ναυμαχιών περιέχει, κατά
τον Κ. Κοτσιάν, η ιστορία του Κ. Τρικούπη. Δεν απορούμεν εις τους
λόγους τούτους, διότι και αυτοί οι αυτόπται των γεγονότων διαφόρως
εκθέτουν αυτά ως επί το πλείστον· «οι παρόντες τοις έργοις», λέγει
ο Θουκυδίδης, «ου τ' αυτά περί των αυτών έλεγον, αλλ' ως εκατέρων
τις ευνοίας ή μνήμης έχοι»· και η εύνοια του Κ. Κοτσιά είναι
καταφανής. Πιθανόν να παρεισήχθησαν ημαρτημένα τινά εν τη ιστορία
του Κ. Τρικούπη, καθώς και εν πάση άλλη ιστορική συγγραφή· αλλά,
και αν παραδεχθώμεν ως αληθώς ημαρτημένα όσα αναφέρει ο Κ.
Κοτσιάς, είναι καλή τύχη όλα μηδαμινής σημασίας· προσωπικά μάλλον
ή πραγματικά, μηδαμώς επηρεάζοντα την ουσίαν και τον χαρακτήρα των
πραγμάτων ως τοιαύτα, και μάλλον επιβεβαιούντα ή εξασθενούντα την
αξιοπιστίαν των εν τω συγγράμματι. Αλλ' ο επικριτής, καί τοι περί
των κατά θάλασσαν πραγματευόμενος, ούτε και όλων των υπαρχόντων
ημερολογίων φαίνεται λαβών γνώσιν, αν και ολίγων. Το εισέτι
ανέκδοτον χειρόγραφον του ναυάρχου Σακτούρη βεβαίως δεν ανέγνωσεν,
αλλ' ουδέ γνώσιν της υπάρξεως αυτού είχεν, ως εκ του φυλλαδίου του
καταδεικνύεται· δεν διεξήλθεν ουδέ το του ναυάρχου Σαχίνη, καί τοι
κατατεθειμένον εν τη δημοσία βιβλιοθήκη. Τοσούτον δε ατελώς
παρεσκευασμένος αποδύεται εις αγώνα προς συγγραφέα και τα
ημερολόγια ταύτα διεξελθόντα, ως φαίνεται εκ της παραθέσεως, και
τας εκ μονομερείας πληροφορίας, εφ' ων ερείδεται ο Κ. Κοτσιάς
έχοντα, καθώς αυτός ο επικριτής του ομολογεί, απορών εν τη
απλότητί του πώς εδυνήθη ο συγγραφεύς, καί τοι έχων αυτάς, να
διηγηθή συμβάντα τινά αλλοτρόπως.
Ο Κ. Τρικούπης παραφράζει τινά, κατά τον Κ. Κοτσιάν, της ιστορίας
του Γόρδωνος.