οποιασδήποτε σημαίας πλοίον να δέχεται τους πειρωμένους
άνευ αδείας της να διαφύγωσι τας μιαιφόνους και
ατιμωτικάς χείρας της, και επεβλήθη ποινή η δήμευσις
παντός πλοίου, αν ο κυβερνήτης του απεδεικνύετο παρήκοος
της διαταγής της· απήτησεν η Πύλη και το δικαίωμα της
νηοψίας εις σύλληψιν των κρυπτομένων υπηκόων της, έγκλημα
θανάτου θεωρούσα την απλήν φυγήν των και εγκληματίας και
αυτάς τας γυναίκας. Είπαμεν, ότι οι εν Κωνσταντινουπόλει
πρέσβεις όλων των Δυνάμεων όχι μόνον συγκατετέθησαν, αλλά
και δι' ων εξέδωκαν εγκυκλίων προς τους καθ' όλην την
οθωμανικήν αυτοκρατορίαν προξένους συνέτρεξαν εις τας
ορέξεις της Πύλης, και ότι μόνος ο πρέσβυς της Ρωσσίας
Στρογονώφης δεν ήσχυνε διά της συγκαταθέσεώς του την
αυλήν του. Αλλ' η Πύλη εις ουδέν ελογίσθη την αντίρρησιν
και τας διαμαρτυρήσεις αυτού, και επάτησεν όλας
ανεξαιρέτως και ανεξετάστως τας σημαίας. Συνέβη δε κατ'
εκείνας τας ημέρας και ο εν Βουκουρεστίω τραπεζίτης,
Σακελλάριος, να διατάξη τον εν Κωνσταντινουπόλει
Εμμανουήλ Δανέζην να πληρώση τω νεοδιορισθέντι ηγεμόνι
της Βλαχίας και εισέτι διατρίβοντι εν Κωνσταντινουπόλει,
Σκαρλάτω Καλλιμάχη, χρήματά τινα· αλλά μετ' ολίγον
έγραψεν, εξ αιτίας ίσως της πολιτικής καταστάσεως της
ηγεμονείας, να μη τα πληρώση, και επί τη δευτέρα ταύτη
παραγγελία ο Δανέζης απεποιήθη την πληρωμήν· επρόκειτο δε
να μεταβιβασθώσι τα χρήματα ταύτα εις το ταμείον της
Πύλης. Αν και πάντοτε ο εκδίδων συναλλαγματικήν είναι
υπόλογος και όχι ποτέ ο μη αποδεχόμενος, η Πύλη απήτει
την εξαργύρωσίν της παρά του Δανέζη. Ο Δανέζης ήτο
τραπεζίτης της εν Κωνσταντινουπόλει Ρωσσικής πρεσβείας,
και ως τοιούτος ελογίζετο υπό ρωσσικήν προστασίαν αλλ'
ήτο γέννημα της Κρήτης, και ως τοιούτος ήτο ραγιάς. Οι εν
υπηρεσία πρεσβείας ραγιάδες ήσαν άλλοτε υπό την
προστασίαν της αυτής πρεσβείας, αλλά τα προνόμια ταύτα
είχαν πρό τινος καιρού καταργηθή· ώστε ο πρέσβυς της
Ρωσσίας δεν εδύνατο να προστατεύση δικαιωματικώς τον
τραπεζίτην του, και ο συνετός Δανέζης φοβηθείς εκρύβη.
Αλλ' η Πύλη συνέλαβε και πολιτικάς υποψίας κατ' αυτού·
τον εθεώρει ως συνωμότην και ως διαβιβάζοντα χρήματα εις
τους αποστάτας· και επειδή εγνώριζε τας προς την ρωσσικήν
πρεσβείαν, ην πάντοτε υπώπτευε, τραπεζικάς του σχέσεις,
εφαντάζετο ότι δι' αυτού υπεστήριζεν η Ρωσσία τον
ελληνικόν αγώνα χρηματικώς. Διά τας πολιτικάς και
σφαλεράς ταύτας υποψίας μάλλον ή διά την εξαργύρωσιν της
συναλλαγματικής εζήτει η Πύλη να πιάση τον Δανέζην, ον ο
πρέσβυς της Ρωσσίας, πεποιθώς επί την ισχύν του, έπεισε
να φανερωθή αφόβως, υποσχόμενος αυτώ την θερμήν
υπεράσπισίν του. Την 20 απριλίου ο Δανέζης υπήγεν
αυτόκλητος εις την Πύλην συνωδευμένος υπό του διερμηνέως
της πρεσβείας· αλλά παρά πάσαν προσδοκίαν του πρέσβεως
εκρατήθη και εφυλακίσθη. Απήτησε την επιούσαν ο πρέσβυς
την απόλυσίν του ως υπηκόου ρώσσου και ως τραπεζίτου του·
αλλ' ο ρεΐζ - εφέντης απέρριψε την απαίτησιν αποτόμως,
ειπών, ότι ο Δανέζης ήτο ραγιάς. Εστάλη τότε προς τον
ρεΐζ - εφέντην ο σύμβουλος της πρεσβείας Δασκώφης
συνωδευμένος υπό δύο διερμηνέων. Ο ρεΐζ - εφέντης τον
αφήκεν εις τα αντίθυρα πολλήν ώραν, και αφού τον εδέχθη,
τω είπεν ότι ο Δανέζης ήτο ραγιάς και δεν απελύετο. Ο
Δασκώφης είχε παραγγελίαν να μη επιστρέψη εις την
πρεσβείαν άνευ του Δανέζη· διά τούτο έμεινε παρά τω ρεΐζ
- εφέντη και απέστειλεν ένα των συν αυτώ ειδοποιών τον
πρέσβυν περί της αποτυχίας της αποστολής του. Οργισθείς ο
πρέσβυς υπήγε προς τον ρεΐζ - εφέντην αυθημερόν, και μη
δυνηθείς να κατορθώση το ποθούμενον επεσκέφθη τον
αρχιβεζίρην αλλά και παρ' αυτώ απέτυχε και ήκουσεν, ότι η
Πύλη εθεώρει τον Δανέζην όχι μόνον ραγιάν αλλά και ένοχον
εσχάτης προδοσίας, και ότι είχε και αποδείξεις της ενοχής
του· ουδεμίαν όμως έδειξεν. Ο πρέσβυς, βλέπων ότι ο
Δανέζης, πεποιθώς επί τους ενθαρρυντικούς λόγους του,
εκινδύνευε, κατήντησε να ζητήση την απόλυσίν του ως
χάριν, αλλά και ούτω δεν εισηκούσθη· παρεκάλεσε τότε τον
αρχιβεζίρην να διαβιβάση αναφοράν του προς αυτόν τον
σουλτάνον, αλλά και η παράκλησίς του αύτη απερρίφθη, και
ο πρέσβυς επανήλθεν εις την κατοικίαν του άπρακτος και
βαρύμηνις. Την επαύριον, επανέλαβε τα αυτά διά του
διερμηνέως του Φοντώνη προς τον ρεΐζ - εφέντην επ' ελπίδι
να δεχθή ούτος την προς τον σουλτάνον αναφοράν του· αλλ'
εκώφευσε και ο ρεΐζ - εφέντης. Τότε ο Φοντώνης εστάθη εις
ην διήρχετο οδόν ο σουλτάνος επανερχόμενος από του ζαμίου
όπου προσηύχετο, ύψωσε την αναφοράν ως ποταπός ραγιάς,
και παρά την αξιοπρέπειαν της αυλής του εφώναξε
τουρκιστί, «Α ν α φ ο ρ ά - του - ε κ τ ά κ τ ο υ - π ρ έ
σ β ε ω ς - κ α ι – π λ η ρ ε ξ ο υ σ ί ο υ - υ π ο υ ρ γ
ο ύ - τ ο υ – μ ε γ α λ ε ι ο τ ά τ ο υ - α υ τ οκ ρ ά το
ρ ο ς - π α σ ώ ν - τ ω ν - Ρ ω σ σ ι ώ ν - π ρ ο ς - τ ο
ν – μ ε γ α λ ε ι ό τ α τ ο ν - σ ο υ λ τ ά ν ο ν - Μ α χ
μ ο ύ τ ην». Δις επανέλαβε τους λόγους τούτους μηδόλως
κινήσας την προσοχήν του σουλτάνου· την δε τρίτην φοράν
επέρριψεν ο σουλτάνος βλοσυρόν βλέμμα, επρόσταξε να
λάβωσι την αναφοράν του και απεδοκίμασεν εγγράφως την
αυτήν ημέραν την αίτησίν του, ώστε εις μάτην εξώκειλεν η
πρεσβεία εις την πράξιν ταύτην (δ).
Εδόθη κατ' εκείνας τας ημέρας και άλλη αιτία διενέξεων
σοβαρωτέρα της περί ης ο λόγος, ως αφορώσα τα κατά την
Μαύρην θάλασσαν εμπορικά συμφέροντα. Η Πύλη, επί λόγω
σιτοδείας εν τη βασιλευούση εξ αιτίας των επικρατουσών
ταραχών εν Βλαχομολδαυία, όθεν εστέλλετο τακτικώς μεγάλη
ποσότης σίτου, εκράτησεν όλα τα υπό ρωσσικήν σημαίαν
διαπλέοντα από της Μαύρης εις την Άσπρην θάλασσαν
σιτοφόρα πλοία, και πολλά αυτών εξεφόρτωσε παρά γνώμην
των πλοιάρχων και ώρισεν αυθαιρέτως και την τιμήν των
φορτίων. Η αυθαιρεσία αύτη ήτο φανερά παράβασις της
εμπορικής συνθήκης της 10 Ιουνίου 1783, καθ' ην (ε)
ώφειλεν η Πύλη να δίδη τα αναγκαία φιρμάνια εις ελεύθερον
έκπλουν και εις ελευθέραν σιταγωγίαν· απηγορεύετο δε
ρητώς ή διά βίας επί του διάπλου αποβίβασις εις
Κωνσταντινούπολιν ή αλλού των φορτίων. Επί τω λόγω τούτω
ο πρέσβυς κατέκρινε την πράξιν ως αυθαίρετον και
παράσπονδον, διεμαρτυρήθη και εκήρυξε την Πύλην υπεύθυνον
προς τον αυτοκράτορα και υπόλογον προς τους ζημιουμένους
εμπόρους. Αλλ' αύτη τόσον κατεφρόνησε τας απειλάς του,
ώστε ούτε απαντήσεως τον ηξίωσεν. Αν τω όντι η Πύλη
εφοβείτο σιτοδείαν, εδύνατο βεβαίως να κρατή εις χρήσιν
της, και άκοντος του πρέσβεως, τας μετακομιζομένας υπό
ξένας σημαίας τροφάς· αλλ' ώφειλε τότε ν' αποζημιοί
εντελώς και τους εμπόρους και τους πλοιάρχους, και όχι να
ορίζη αύτη αυθαιρέτως τας τιμάς· αλλ' η Πύλη δεν είχε,
καθώς εφάνη, τόσην χρείαν τροφών, όσην είχεν επιθυμίαν,
καθώς επροδόθη η ιδία, να εμποδίση την μετακόμισίν των
εις τους αποστατήσαντας τόπους (στ).
Εν τοσούτω ο πρέσβυς Στρογονώφης προείδεν ότι όχι μόνον
αι προς την Πύλην σχέσεις του θα διεκόπτοντο, αλλ' ότι
και αυτός θα εβιάζετο ν' αναχωρήση, διότι παρεβαίνοντο αι
συνθήκαι, υβρίζετο η σημαία του αυτοκράτορος και
εκινδύνευε και αύτη η ζωή του· τόσον δε εμαίνετο ο
θανατικός όχλος, ώστε ηναγκάσθη η Πύλη κατ' αίτησιν του
πρέσβεως να στείλη και άλλον λόχον γενιτσάρων προς
φρούρησιν του πρεσβείου. Διά τα περιστατικά ταύτα
μετέφερεν ο Στρογονώφης εκ της Μαύρης θαλάσσης εις
Μπουγιουκντερέν, όπου διέτριβε, μικρόν πλοίον πολεμικόν
υπό την εμπορικήν σημαίαν της Ρωσσίας.
Η νεοφανής και ασυνήθης παρουσία πολεμικού ξένου πλοίου,
αν και μικρού, έμπροσθεν της βασιλευούσης εν αγνοία της
Πύλης ήτο βεβαίως παρά τας συνθήκας και ικανή και υποψίας
την ώραν εκείνην να διεγείρη, και την Πύλην και τον όχλον
να παροργίση· και τω όντι έφερε κοινήν ταραχήν και νέας
λογοτριβάς αυτής και του πρέσβεως, όστις, ωργισμένος και
εκ των προτέρων αιτιών και εκ της τελευταίας ταύτης, τη
ανήγγειλεν, ότι ανέφερε τα πάντα εις τον αυτοκράτορα και
ότι μέχρι της απαντήσεώς του διέκοπτε πάσαν μετ' αυτής
ανταπόκρισιν.
Η Πύλη εφοβήθη επί τη αγγελία ταύτη, καθ' όσον μάλιστα
εμάνθανεν ότι ρωσσικά στρατεύματα συνηθροίζοντο καθ'
ημέραν προς τον Προύθον, και έσπευσε να πέμψη την 27
Ιουνίου εν αγνοία του πρέσβεως προς τον αρχιγραμματέα του
αυτοκράτορος Νεσελρόδον έγγραφον φέρον την υπογραφήν του
αρχιβεζίρη. Το έγγραφον τούτο εκδίδομεν ενταύθα
παραλείποντες τα μη ουσιώδη (ζ) και αποσιωπώντες ολοτελώς
εις αποφυγήν επαναλήψεως άλλα τινά προγενέστερα της αυτής
εννοίας μεταξύ του ρεΐζ - εφέντη και του πρέσβεως κατ'
εκείνον τον καιρόν της κρίσεως και των πειρασμών.
* * *
«Όλος ο κόσμος γινώσκει, ότι η Πύλη εφάνη πάντοτε πιστή
εις τας μετά των άλλων αυλών συνθήκας της και ιδίως εις
τας μετά της αυλής της Ρωσσίας· και ότι τόσον περί πολλού
ποιείται τας εξωτερικάς σχέσεις της, ώστε πολλάκις είναι
ευνοϊκωτέρα παρ' όσον απαιτούν αι συνθήκαι. Η διαγωγή της
προς τον πρέσβυν της ρωσσικής αυλής είναι μία των πολλών
αποδείξεων του ευνοϊκού της τούτου συστήματος, διότι όχι
μόνον τον ετίμησε πάντοτε καθ' όσον ώφειλεν, αλλά
πολλάκις επέβλεψεν ιλαρώ όμματι και εις πολλάς του
πράξεις, εις ας τον έρριψεν η ορμή και η σκαιότης του
χαρακτήρος του παρά τα ειρηνικά καθήκοντα υπουργού
φιλικής Δυνάμεως.
Το σκοπούμενον της τόσω φιλικής διαγωγής της Πύλης προς
τον πρέσβυν ήτον η ησυχία των υπηκόων αμφοτέρων των
αυτοκρατοριών. Ουδέποτε έπαυσεν η Πύλη παιδεύουσα τους
ατάκτους, και ουδέποτε παύει θεωρούσα ως ιεράν
παρακαταθήκην τους υπ' αυτήν διαφόρους λαούς,
υπερασπίζουσα και ευεργετούσα αυτούς επέκεινα του
καθήκοντος και χαρίζουσα αυτοίς ως προς τα θρησκευτικά
όσην ελευθερίαν συγχωρεί ο ιερός νόμος. Αλλ', εν ώ
ήλπιζεν η Πύλη όχι μόνον να μη μεμφθώσιν αι ξέναι
Δυνάμεις όσα έπραξεν εξ ανάγκης εις κατάπαυσιν της
γενικής και απροσδοκήτου επαναστάσεως των Ελλήνων, ην
εκίνησεν η κακοβουλία, αλλά και να επαινέσωσι, και
μάλιστα όσαι εξ αυτών συνεδέθησαν εν Λαϋβάχη υπέρ της
κοινής ειρήνης, ηπόρησε μαθούσα ότι συμβαίνει το
εναντίον· και επειδή είναι φανερόν ότι το αίτιον της
διαστροφής είναι αι αναφοραί του πρέσβεως Στρογονώφου
προς την αυλήν ταυ εις δικαιολογίαν της μεμπτής διαγωγής
του, η Πύλη εθεώρησε πρέπον να γνωστοποιήση κατ' ευθείαν
τη αυτοκρατορική, αυλή τα συμβάντα εις τρανήν απόδειξιν
του ζήλου της υπέρ της διατηρήσεως της ειρήνης των δύο
Δυνάμεων.
Το αχάριστον έθνος των Ελλήνων συνέλαβε προ καιρού
σχέδιον αποστασίας ανώτερον της δυνάμεώς του και επί
ματαίων ελπίδων. Μετά τον θάνατον του πρώην ηγεμόνος της
Βλαχίας, Αλεξάνδρου Σούτσου, ο Θεόδωρος Βλαδιμιρέσκος,
υπήκοος Ρώσσος, ετόλμησε πρώτος υπό άλλο πρόσχημα να
υψώση σημαίαν επαναστάσεως, και μετ' αυτόν ο επίβουλος
υιός του Υψηλάντου, στρατηγός της Ρωσσίας, εξελθών
εκείθεν, επάτησε την Μολδαυίαν, και εθανάτωσεν αδίκως
όλους τους εν τη πρωτευούση της ηγεμονείας εκείνης
Μουσουλμάνους. Και ο άλλος προδότης, Μιχαήλ Σούτσος, ο
τότε ηγεμών της Μολδαυίας, εθανάτωσεν επίσης πολλούς
Μουσουλμάνους εν Γαλατσίω. Οι ρηθέντες κακούργοι
ετόλμησαν να κηρύξωσι παντού, ότι οι Έλληνες, έτοιμοι να
βάλωσιν εις πράξιν το προ πολλού σχέδιον της αποστασίας
των, σκοπόν είχαν να κινηθώσιν όλοι διά μιας καθ' όλας
τας επαρχίας της οθωμανικής αυτοκρατορίας, και ότι η αυλή
της Ρωσσίας ενέκρινε και επροστάτευε το σχέδιον. Αι
ραδιουργίαι αύται έγειναν γνωσταί τη Πύλη, και άλλοθεν
και παρ' αυτού του πρέσβεως της Ρωσσίας, ομολογήσαντος
πολλάκις υπό πρόσχημα ειλικρινείας ότι η αυλή του
απεδοκίμαζε τα τοιαύτα, ότι εθεώρει και τον Θεόδωρον και
τον Υψηλάντην πταίστας και διά τούτο εκάθηρε τον
Υψηλάντην, ότι έπρεπε να κινηθή αμέσως και μεθ' ικανών
δυνάμεων η Πύλη εις τιμωρίαν των δύο τούτων αποστατών και
των οπαδών των, και ότι ετοίμη ήτον η Ρωσσία να τη
χορηγήση πάσαν ηθικήν αντίληψιν, αφού η Πύλη δεν ηθέλησε
να δεχθή, την πραγματικήν. Αλλ' εν ώ ητοιμάσθησαν
δυνάμεις ικαναί εις αφανισμόν των αποστατών, ο
μητροπολίτης και οι άρχοντες της Βλαχίας ποτέ μεν
επρόβαλαν να κινηθώσιν αυτοί κατά του Θεοδώρου μετά των
εγχωρίων δυνάμεων, ποτέ δε συνίστων τας αιτήσεις του
Θεοδώρου ως ωφελίμους. Ο δε εκεί πρόξενος της Ρωσσίας
εμπόδισε και αυτός μέχρι πολλού την εισβολήν των
στρατευμάτων υπό διαφόρους αιτίας και έδωσε καιρόν να
ενδυναμωθώσιν οι αποστάται. Εν ώ δε τα στρατεύματα της
Πύλης εφιλοπολέμουν, ο πρέσβυς της Ρωσσίας εζήτει την
άφεσιν του πταίσματος του Υψηλάντου και επρόβαλεν εις
κατάπαυσιν των ταραχών να επιτραπή η απέλευσις των δύο
αρχηγών της αποστασίας και των οπαδών των από των
ηγεμονειών· έλεγε δε, ότι η απόρριψις της προτάσεως
ταύτης και η εισβολή των στρατευμάτων ήσαν επιζήμιαι. Η
Πύλη εφρόντισε ν' αποκριθή τα δέοντα περί τούτων και να
παραστήση, ότι, αν απήρχοντο ο Υψηλάντης και οι περί
αυτόν ατιμώρητοι, δεν θα επανήρχετο η ησυχία εις τας
ταραχθείσας επαρχίας· ανήγγειλε δε και ο πρέσβυς της
Αυστρίας, ότι ποτέ η Δύναμις εκείνη δεν θα επέτρεπε να
πατήσωσιν οι αποστάται τα χώματά της, και ότι, αν έπιπταν
εις χείρας της, θα τους εκρέμα. Η Πύλη φρονεί ότι προ
πάντων αναγκαίον είναι ο Μιχαήλ Σούτσος και όσοι κατά τας
αρχάς της επαναστάσεως κατέφυγαν εκ Κωνσταντινουπόλεως
εις Οδησσόν να παραδοθώσι (η) κατά τας συνθήκας, διότι η
έξοδος των κακούργων εκ της Ρωσσίας και η εκεί καταφυγή
των ετάραξαν και ταράττουν τα πνεύματα των Μουσουλμάνων·
ώστε, και αν η Πύλη δεν εδυσπίστει ως προς την
ειλικρίνειαν της Ρωσσίας, αδύνατον ήτον, όσον υπάρχουν αι
περιστάσεις αύται, να καθησυχάση το έθνος των
Μουσουλμάνων· διά τούτο η Πύλη επιμένει εις την παράδοσιν
των φυγάδων και επειδή ο πρέσβυς εκήρυξεν, ότι η αυλή του
πρόθυμος ήτο να δώση πάσαν βοήθειαν, η Πύλη θεωρεί ως
συντελεστικωτέραν πάσης άλλης την παρά της ρωσσικής αυλής
πλήρωσιν των συνθηκών και την κατ' αυτάς παράδοσιν των
φυγάδων.
Διά το κατεπείγον των περιστάσεων η Πύλη εισεβίβασεν
ικανά στρατεύματα εις τας ηγεμονείας υπό αξίους αρχηγούς
και δεν έλειψε να ειδοποιήση φιλικώς τον πρέσβυν περί ων
έπραξε, διατηρούσα πάντοτε απαράβατα τα προνόμια των
μερών εκείνων. Αλλ' ο ρηθείς πρέσβυς, πάντοτε δυστροπών,
δεν έπαυσε διαστρέφων τα πάντα και δίδων αφορμήν διά του
πολιτεύματός του να θεωρήται και αυτός κοινωνός της
αποστασίας των υπηκόων της Πύλης.
Δεν κινείται εις γενικήν επανάστασιν έθνος ειμή διά της
μυστικής ή της φανεράς προτροπής των προκρίτων αυτού, ή
τουλάχιστον διά της συγκαταθέσεως αυτών. Η Πύλη και όλα
τα δίκαια και όλους τους τρόπους είχε να εξολοθρεύση όλον
το γένος των Ελλήνων· αλλ' εύσπλαγχνος και τότε, καθώς
εφάνη πάντοτε, προς το υπήκοόν της εξέδωκε διαταγήν
ελκύουσα την προσοχήν του πατριάρχου εις την κινδυνώδη
θέσιν όλου του ελληνικού γένους και ειδοποιούσα, ότι, αν
οι Έλληνες έμεναν πιστοί, δεν είχαν τι να φοβηθώσι δι'
όσα εσχεδίασαν κατ' αυτής και δεν επραγματοποίησαν.
Γνωστόν είναι, ότι το γένος των Ελλήνων παραδέχεται
προθύμως όσα παραγγέλλει ο πατριάρχης· διά τούτο διετάχθη
ν' αναθεματίση όλους τους εν τη οθωμανική αυτοκρατορία
αποστατήσαντες και να τους συμβουλεύση να επανέλθωσιν εις
την προτέραν υποταγήν. Ο πατριάρχης απήντησεν ότι
ενήργησε πάντα ταύτα, και όμως οι ραγιάδες της εν
Πελοποννήσω επαρχίας των Καλαβρύτων, πατρίδος του
ρηθέντος πατριάρχου, απεστάτησαν μετ' ολίγον (θ) και
έσφαξαν τους Μουσουλμάνους, απεστάτησαν μετ' ολίγων αι
άλλαι επαρχίαι της Πελοποννήσου, απεστάτησαν και αι νήσοι
του Αιγαίου, εξέπλευσαν και τα θεόργιστα πλοία των και
εφόνευσαν οι μεν επί της θαλάσσης οι δε επί της ξηράς
μέγαν αριθμόν Μουσουλμάνων πεσόντων εις χείρας των καθώς
ήτο προωρισμένον και εμίαναν και τους ιερούς τόπους. Διά
τούτο η Πύλη εκινήθη και αύτη εις εξολόθρευσιν των
κακούργων και κατά ξηράν και κατά θάλασσαν. Αν δε οι
εσχάτως τιμωρηθέντες δεν ήσαν ένοχοι, καθώς απεδείχθησαν,
ούτε οι άλλοι Έλληνες θα ετόλμων να πράξωσιν όσα κακά
έπραξαν, ούτε η Πύλη θα ευρίσκετο εις την ανάγκην να τους
παιδεύση. Η Πύλη δεν έλειψεν εξ αρχής να συμβουλεύση τον
πατριάρχην και δι' αυτού τους μητροπολίτας και τους
άλλους αρχηγούς του έθνους σωτηριώδεις συμβουλάς. Ο
πατριάρχης, και αν δεν ήτο συνωμότης, δεν εδύνατο ν'
αγνοή την βδελυράν συνωμοσίαν, και εις αμοιβήν των
μεγάλων προς αυτόν ευεργεσιών της Πύλης ώφειλε διά των
εκκλησιαστικών νουθεσιών του να επαναγάγη, το έθνος του
εις την υποταγήν και διασκεδάση την συνωμοσίαν πριν
εκραγή· αλλ' όχι μόνον δεν ενουθέτησεν ως έπρεπε το έθνος
του, αλλ' ήτον αυτός ο πρώτος συνωμότης. Διά τούτο η Πύλη
εξετάσασα (ι) και αποδείξασα το έγκλημά του δι' όσων
έλαβε πληροφοριών και εντός της Κωνσταντινουπόλεως και
έξωθεν, τον επαίδευσεν αξίως του εγκλήματός του, και όχι
διά θρησκευτικήν τινα αιτίαν. Ήτο δε το έγκλημά του το
βαρύτερον όλων, ως έγκλημα επαναστατικής συνωμοσίας· και
όσοι είναι ένοχοι τοιούτου εγκλήματος, είτε μεγάλοι είτε
μικροί, είναι επίσης αξιόποινοι· διά τούτο και οι
διεγείραντες αποστασίας επαιδεύθησαν πάντοτε ανηλεώς, και
όσοι ανέγνωσαν την ιστορίαν της Ρωσσίας, έμαθαν, ότι το
1715 έτος από Μεσίου ο αυτοκράτωρ Πέτρος εκάθησε και
εθανάτωσε τον κληρικόν, όστις έτυχε τότε πατριάρχης της
Ρωσσίας, ως ένοχον και αυτόν της συνωμοσίας του υιού του,
και κατήργησεν έκτοτε την πατριαρχίαν. Η διά της αγχόνης
ποινή του πατριάρχου και τ' άλλα περιστατικά της ημέρας
εκείνης δεν ελογίσθησαν εις ύβριν της θρησκείας. Ωσαύτως
ετιμωρήθησαν δικαίως και οι μητροπολίται και οι άλλοι
προύχοντες του έθνους διά τα συλληφθέντα στασιαστικά
έγγραφά των (κ). Όλαι δε αι Δυνάμεις ομολογούν, ότι
απόκειται εις πάσαν ανεξάρτητον κυβέρνησιν να πράττη ό,τι
στοχάζεται καλόν εντός της επικρατείας της, και δεν
επιτρέπεται να προστατεύη ξένη κυβέρνησις αποστάτας
υπηκόους άλλου κράτους υπό μόνην πρόφασιν ομοδογματίας. Ο
πρέσβυς δεν παύει λέγων, ότι η ποινή του πατριάρχου ήτον
ύβρις προς την θρησκείαν ικανή να κινήση την αγανάκτησιν
όλων των Χριστιανών βασιλέων· αλλ' η Πύλη τον εβεβαίωσεν,
ότι οι πρέσβεις των άλλων αυλών ωμολόγησαν, ότι είχε
δίκαιον να πράξη όσα έπραξε· μόνος δε αυτός δεν θέλει εκ
συστήματος να πεισθή, κωφεύων εις τας φιλικάς εξηγήσεις
της και δίδων διά της διαγωγής του αφορμήν να πιστεύση,
πας τις, ότι έγραψε περί τούτου προς την κυβέρνησίν του
όσα δεν έπρεπεν.
Μετά την ανακάλυψιν της συνωμοσίας, οι Μουσουλμάνοι
εξωπλίσθησαν εξ ανάγκης· αλλ' ούτε την ρωσσικήν πρεσβείαν
ούτε τους υπό ρωσσικήν προστασίαν εμπόρους επείραξαν· εξ
εναντίας εφρόντισαν και να τους προστατεύσωσι κατά τας
συνθήκας. Αλλ' ο πρέσβυς, μεγαλύνων τα μικρά, ηνόχλει την
Πύλην και εθάρρυνε την φυγήν των υπό την ρωσσικήν
προστασίαν εμπόρων και των ραγιάδων, ους επροστάτευε,
προξενών ενταυτώ δυσκολίας οσάκις η Πύλη επεχείριζε να
εμποδίση την φυγήν των. Ο πρέσβυς είπεν, ότι διέταξε τους
προξένους της αυλής του να φέρωνται καθώς απήτει η των
δύο Δυνάμεων φιλία, και ότι έστειλεν εις περιοδίαν ένα
του υπάλληλον φέροντα τοιαύτας οδηγίας μετά την
αποστασίαν της Μολδοβλαχίας. Αλλά και η αποστολή και η
περιοδία του υπαλλήλου και αι οδηγίαι δεν φαίνεται ότι
έφεραν άλλο αποτέλεσμα ειμή την διάδοσιν της επαναστάσεως
υπό την διασπαρείσαν φήμην ρωσσικής συμπράξεως, και την
φυγήν των προξένων μετά των αποστατών· η διαγωγή του εν
Πάτραις προξένου αντίκειται βεβαίως προς την ενυπάρχουσαν
των δύο αυτοκρατοριών φιλίαν· διότι καθ' όν καιρόν
εισήλθαν εις την πόλιν εκείνην τα στρατεύματα προς
τιμωρίαν των αποστατών ουδείς των άλλων προξένων
μετετόπησε· μόνος ο της Ρωσσίας τους συνώδευσε
καταφεύγοντας εις τα πλοιάρια και ύψωσε την ρωσσικήν
σημαίαν. Όλοι δε οι κατά την οθωμανικήν αυτοκρατορίαν
πρόξενοι κρέμανται εκ των διαταγών των πρέσβεων των αυλών
των· διά τούτο η τοιαύτη διαγωγή του εν Πάτραις προξένου
και η φυγή τινων άλλων, ως αν είχε κηρυχθή πόλεμος,
αποδίδονται βεβαίως εις τας οδηγίας του πρέσβεως. Αι
περιστάσεις αύται διήγειραν τας δικαίας των Μουσουλμάνων
και των Δυνάμεων υποψίας ως προς τους σκοπούς της
Ρωσσίας. Ο δε πρέσβυς όχι μόνον δεν έδωκε τη Πύλη ην
υπεσχέθη ηθικήν συνδρομήν, καθώς απήτει η δικαιοσύνη και
η των δύο Δυνάμεων φιλία, και δι' ης εδύνατο να
καθησυχάση τας αναφυείσας υποψίας, όχι μόνον δεν
μετεχειρίσθη φιλικόν και ειρηνικόν ύφος, αλλ' έπραξε το
εναντίον· διότι την φυγήν των υπηκόων των δύο Δυνάμεων,
ως ανωτέρω ερρέθη, εθάρρυνε, και ότι ουδ' αυτός ήτον
ασφαλής υπεκρίθη· αλλ' η Πύλη έσπευσεν επανειλημμένως να
τον καθησυχάση, στείλασα εις φρούρησιν του πρεσβείου και
άλλον λόχον. Ο πρέσβυς μετέφερε προς τούτοις εξ Οδησσού
πλοίον του ρωσσικού στόλου, περί ου ερωτηθείς απεκρίθη,
ότι το έστειλαν οι εν Οδησσώ φίλοι του μαθόντες τας
ταραχάς, αλλ' ότι είχε σκοπόν να το αποπέμψη· επρόσθεσε
δε, ότι η αυλή του επεθύμει να συστήση μεταξύ
Κωνσταντινουπόλεως και Μαύρης θαλάσσης ταχύπλοα, και ότι
έν εξ αυτών, ερχόμενον εις Βουγιουκντερέν, ήτο πλησίον
του πορθμού. Η Πύλη απεκρίθη επισήμως, ότι απηγορεύετο ο
διάπλους παντός ξένου πλοίου μη εμπορικού, ότι εδύνατο ο
πρέσβυς άλλως πως να ανταποκρίνεται μετά της αυλής του,
ότι η Πύλη εφοβείτο μήπως η εμφάνισις τοιούτων πλοίων
ερέθιζε τον λαόν, και διά τούτο ηναγκάζετο να μη
συγκατατεθή· αλλ' ο πρέσβυς ηύρε τον τρόπον και έφερεν έν
των τοιούτων έμπροσθεν του παλατίου του. Η Πύλη
εδικαιούτο να το αποπέμψη, διά της βίας, αλλ' έκρινε προς
χάριν του πρέσβεως καταλληλότερον να το αποπέμψη αταράχως
αυτός· ο πρέσβυς όμως αψηφών τους λόγους της, εισεβίβασε
πράγματά του, και το επεσκέφθη πολλάκις, φαινόμενος ότι
ανέμενεν δεξιόν άνεμον εις απόπλουν. Η Πύλη επανέλαβε την
αίτησίν της· συνέπεσαν και άλλα περιστατικά, καθ' α ο
πρέσβυς εφάνη δυσαρεστηθείς και ειδοποίησε την Πύλην, ότι
ανέφερε τα πάντα εις την αυλήν του, και ότι μέχρι της
απαντήσεώς της διέκοπτε πάσαν σχέσιν.
Τοιαύτη είναι η διαγωγή του πρέσβεως, προς ον ουδέποτε
έπαυσεν η Πύλη προσφέρουσα τας οφειλομένας τιμάς· αλλ'
οποίαι και αν ήναι αι κοινοποιήσεις του, η Πύλη,
ερειδομένη επί τη συνέσει της ρωσσικής αυλής και τη κοινή
επιθυμία της διατηρήσεως των φιλικών σχέσεων, έχει
πεποίθησιν, ότι ο αυτοκράτωρ δεν θα τας ακούσει και θα
πιστεύσει μάλλον αυτά τα πράγματα και την αμερόληπτον
μαρτυρίαν φιλαληθών φίλων. Ηθέλησε δε και αυτή να
γνωστοποιήση διά της παρούσης εκθέσεως την αλήθειαν·
ώστε, αν η αυλή της Ρωσσίας την πιστεύση, και δι'
αναλόγων οδηγιών επαναφέρη τον πρέσβυν της, τον αίτιον
όλων των πολιτικών και μη αναγκαίων διενέξεων, εις τα
καθήκοντα υπουργού φιλικής Δυνάμεως, ο αυτοκράτωρ θα
κερδίσει έτι μάλλον την υπόληψιν της Πύλης. Αν δε εξ
εναντίας εγκρίνη την διαγωγήν του, τότε η Πύλη, η
μηδέποτε απομακρυνθείσα της ευθύτητος και ειλικρινείας,
είναι απηλλαγμένη πάσης ευθύνης παρασπονδήσεως, και
επειδή πάντοτε πέποιθεν επί την θείαν βοήθειαν, την πηγήν
της δυνάμεώς της, η τοιαύτη περίστασις δεν είναι ικανή να
την ταράξη.
Η Πύλη επαναλαμβάνει και ήδη ότι, αν και δεν προσυπέγραψε
την παρ' όλων των ευρωπαϊκών Δυνάμεων συνυπογραφείσαν
υπέρ της γενικής ειρήνης συνθήκην, έχει πάντοτε
πραγματικώς την αυτήν επιθυμίαν και καθώς έως σήμερον
εφρόντισεν, ούτω φροντίζει να διατηρήση και εις το εξής
τους δεσμούς της ειρήνης μεθ' όλων των φίλων Δυνάμεων και
κατ' εξοχήν μετά της φίλης και γείτονος Ρωσσίας, τιμώσα
αυτάς προσηκόντως και πολιτευομένη κατά τας συνθήκας. Αι
δε εξ ανάγκης ετοιμασίαι και κυρίως η ομόψυχος κίνησις
και εξόπλισις όλων των Μουσουλμάνων, οίτινες αντί
κατοίκων πόλεων κατήντησαν κάτοικοι στρατοπέδων, εγένοντο
και γίνονται, διότι δεν είναι όλοι συνηνωμένοι ως οι
υπήκοοι των άλλων Δυνάμεων, αλλά διεσπαρμένοι καθ' όλας
τας επαρχίας του κράτους, ζώντες ανάμικτοι μετά των μη
Μουσουλμάνων, και μάλιστα των Ελλήνων, ους γενικώς δεν
εμπιστεύονται. Όλα δε ταύτα τα κινήματα αποβλέπουν μόνον
το εσωτερικόν και όχι τας εξωτερικάς σχέσεις, μόνους τους
Έλληνας και όχι άλλα αθώα γένη υπήκοα και αυτά της Πύλης,
ουδενός δε την θρησκείαν. Επομένως ούτε η αυλή της
Ρωσσίας, ούτε αι άλλαι Δυνάμεις θα πιστεύσουν όσα εις
βλάβην των προς την Πύλην σχέσεών των διαδίδει η
κακοβουλία, ούτε όσα τυχόν γράφονται υπό τινων ομοίων του
πρέσβεως της Ρωσσίας τα δίκαια των Δυνάμεων
παραγνωρίζοντος και τα καθήκοντα ειρηνικού πρέσβεως
ολιγωρούντος.»
* * *
Και ταύτα μεν όσα διελάμβανεν, εν αγνοία του πρέσβεως
Στρογονώφου, το πολυθρύλλητον και διεξοδικώτατον έγγραφον
της Πύλης προς την αυλήν της Ρωσσίας. Την δε 6 Ιουλίου ο
πρέσβυς ούτος έλυσε την μετά την διακοπήν των σχέσεών του
σιωπήν.
Γνωστοποιήσαντες το ανωτέρω προς την αυλήν της Ρωσσίας
έγγραφον συνοπτικώς αλλ' αποχρώντως εις πλήρη κατάληψιν
των διαφορών των δύο αυτοκρατοριών κατά την παράστασιν
της Πύλης, κρίνομεν αναγκαίον να γνωστοποιήσωμεν κατά τον
αυτόν τρόπον και το του πρέσβεως προς την Πύλην εις πλήρη
κατάληψιν των ιδίων διαφορών κατά την παράστασιν της
αυλής της Ρωσσίας.