Produced by Sophia Canoni. Thanks to George Canonis for
his major work in proofreading.
Note: The tonic system has been changed from polytonic to
monotonic. The spelling of the book has not been changed
otherwise. Bold words are included in &; words in italics in _.
Pages 274 – 275 are missing. In various places the book had in the
margin the notation of the month that the event took place. I have
placed the month within brackets, somewhere near the notation,
starting a new paragraph.
Σημείωση: Το τονικό σύστημα έχει αλλάξει από πολυτονικό σε
μονοτονικό. Κατά τα άλλα έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του βιβλίου.
Λέξεις με έντονους χαρακτήρες περικλείονται σε &, ενώ λέξεις με
ιταλικούς χαρακτήρες σε _. Λείπουν οι σελίδες 274 – 275. Σε
διάφορα μέρη, στο περιθώριο, το βιβλίο είχε την ένδειξη του μήνα
του γεγονότος. Έβαλα την ένδειξη κάπου κοντά στην ένδειξη του
περιθωρίου, ξεκινώντας κάθε φορά καινούργια παράγραφο.
ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΤΡΙΚΟΥΠΗ
ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΗΣ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ
ΕΚΔΟΣΙΣ ΤΡΙΤΗ
ΕΠΙΘΕΩΡΗΘΕΙΣΑ ΚΑΙ ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΘΕΙΣΑ ΥΠ' ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΣ
ΤΟΜΟΣ Β'.
«Καλλίστην παιδείαν ηγητέον προς αληθινόν βίον
την εκ της πραγματικής ιστορίας περιγιγνομένην εμ-
πειρίαν· μόνη γαρ αύτη χωρίς βλάβης από παντός
καιρού και περιστάσεως κριτάς αληθινούς αποτελεί
του βελτίονος.»
Εκ των του ΠΟΛΥΒΙΟΥ.
ΕΚΔΟΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΣΛΑΝΗΣ
ΕΝ ΑΘΗΝΑΙΣ
ΕΚ ΤΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟΥ ΤΗΣ «ΩΡΑΣ»
1888
Π I Ν Α Ξ
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.
Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις της
πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ' εκείνα τα
μέρη. — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν και Αττικήν. —
Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως Αθηνών. — Αποτυχία της εις
Κάρυστον εκστρατείας των Ελλήνων. . . 1
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.
Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του Κουσαντασίου και
παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της πόλεως ταύτης και των πέριξ.
— Πλους του τουρκικού στόλου επί την Σάμον και αποτυχούσα
απόβασις. — Εμφανισμός του ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και
Ασίας πορθμώ, και εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. —
Ματαίωσις της τουρκικής εκστρατείας. — Πόλεμος Τουρκίας και
Περσίας. . . 12
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.
Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου. . . 19
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΓ'.
Παράδοσις Μονεμβασίας. — Μετάβασις των εν Αρκαδία Τούρκων εις
Νεόκαστρον και παράδοσις αυτού. . . 42
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΔ'.
Τριπολιτσά και πολιορκία αυτής. — Μάχη Βασιλικών. — Εμφανισμός
τουρκικού στόλου κατά τα παράλια της Πελοποννήσου. — Λύσις της
πολιορκίας Κορώνης. — Συμβάντα εν Καλαμάτα και περί τας Πάτρας. —
Καταστροφή Γαλαξειδίου. — Ναυμαχία έμπροσθεν Ζακύνθου. — Διαγωγή
του μεγάλου αρμοστού προς τους λαούς των Ιονίων νήσων. — Άλωσις
Τριπολιτσάς. — Δευτέρα εισβολή Τούρκων εις Σφακιά και άφιξις εις
Κρήτην του Μιχαήλ Αφεντούλη ως αρχηγού. . . 49
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΕ'.
Σχεδιασθείσα και μη ενεργηθείσα εκστρατεία του Κολοκοτρώνη εις
Πάτρας. — Αναχώρησις εκ της Ανατολικής Ελλάδος των τουρκικών
στρατευμάτων. — Είσοδος των Ελλήνων εις την πόλιν των Αθηνών. —
Δημογεροντικόν σύστημα προ της επαναστάσεως. — Αλέξανδρος
Μαυροκορδάτος, Θεόδωρος Νέγρης και άλλοι έξωθεν ελθόντες Έλληνες.
— Σύστασις κεντρικών Αρχών της στερεάς Ελλάδος και της
Πελοποννήσου. — Συνάθροισις των πληρεξουσίων εν Άργει. —
Ελληνοαλβανική συμμαχία και λύσις αυτής. . . 78
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΣΤ'.
Ναύπλιον και ατυχής απόπειρα εφόδου. — Τα κατά τας Πάτρας
συμβάντα. — Φόνος Αντώνη Οικονόμου. — Μετάβασις των πληρεξουσίων
εις Πιάδαν παρά την Επίδαυρον. — Παράδοσις της Κορίνθου. . . 94
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΖ'.
Επιρροή των αρχόντων και των οπλαρχηγών εν ταις επαρχίαις και
διενέξεις αυτών. — Η εν Επιδαύρω πρώτη εθνική συνέλευσις. —
Πολιτικά συστήματα. — Αντιπροσωπική κυβέρνησις και καθίδρυσις
αυτής εν Κορίνθω. . . 103
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΗ'.
Ατυχής εκστρατεία εις Καρυστίαν και θάνατος Ηλίου Μαυρομιχάλη. —
Έκπλους του οθωμανικού στόλου και απόβασις στρατευμάτων εις
Πάτρας. — Ναυμαχία εν τω κόλπω των Πατρών. — Τα μεταξύ του μεγάλου
αρμοστού των Ιονίων νήσων και του ελληνικού στόλου. — Εκστρατεία
υπό τον Κολοκοτρώνην εις πολιορκίαν των Πατρών. . . 113
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΘ'.
Καταστροφή της Κασσάνδρας. — Υποταγή του αγίου Όρους. — Καταστροφή
της Ναούσης και του ελληνικού αγώνος καθ' όλην την Μακεδονίαν. . .
131
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Λ'.
Καταστροφή του Αλήπασα. — Πολεμικαί προετοιμασίαι Τούρκων και
Ελλήνων. — Χίος και καταστροφή αυτής. — Κατορθώματα του ελληνικού
στόλου. . . 139
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΑ'.
Περί των κεντρικών Αρχών της Πελοποννήσου και της στερεάς Ελλάδος
και των σχέσεων αυτών προς την κυβέρνησιν. — Εκστρατεία Υψηλάντου
εις Ανατολικήν Ελλάδα. — Ατυχή κινήματα εις άλωσιν Ζητουνίου και
Πατρατσικίου. — Εκστρατεία Μαυροκορδάτου εις Δυτικήν Ελλάδα. — Τα
κατά την Κρήτην μετά την εκεί άφιξιν του Αφεντούλη μέχρι μαΐου,
και θάνατος Βαλέστου. . . 159
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΒ'.
Τα μεταξύ Αρείου πάγου και Οδυσσέως. — Φόνος Νούτσου και Παλάσκα.
— Ανάκλησις Υψηλάντου. — Οργή της κυβερνήσεως κατά του Οδυσσέως. .
. 172
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΓ'.
Παράδοσις της ακροπόλεως Αθηνών. . . 179
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΔ'.
Έξοδος των προκρίτων της Πελοποννήσου εις τας επαρχίας επί
στρατολογία. — Σύστασις βουλευτικής επιτροπής. — Βάπτισις
Μωαμεθανών. — Σύμβασις περί παραδόσεως Ναυπλίου. — Ιδιαιτέρα και
μυστική αίτησις αγγλικής προστασίας υπέρ της Πελοποννήσου. — Λύσις
πολιορκίας Πατρών. . . 184
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΕ'.
Εκστρατεία Αλβανών εις Σούλι. — Πτώσις αυτού και αποκλεισμός
Κιάφας. — Εκστρατεία υπό τον Μαυροκορδάτον πέραν του Μακρυνόρους.
— Φθορά της υπό τον Πασάνον μικράς ναυτικής δυνάμεως εν τω
αμβρακικώ κόλπω. — Μάχαι Κομποτίου, Πλάκας, Φαναρίου, και θάνατος
Κυριακούλη Μαυρομιχάλη. — Μάχη του Πέτα. . . 190
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΣΤ'.
Εκστρατεία υπό τον Μαχμούδπασαν Δράμαλην εις την Ανατολικήν Ελλάδα
και την Πελοπόννησον και αποτυχία αυτής. — Τα κατά Εύβοιαν και
Κρήτην. . . 205
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΖ'.
Τα μετά την μάχην του Πέτα κατά την Δυτικήν Ελλάδα μέχρι της
πολιορκίας Μεσολογγίου και η εν τούτοις παράδοσις της Κιάφας. . .
228
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΗ'.
Συγκρούσεις κατά ξηράν έμπροσθεν Ναυπλίου. — Ναυμαχία εν τω
αργολικώ κόλπω και ανάπλους του τουρκικού στόλου. — Εμπρησμός
δικρότου εν Τενέδω. — Παράδοσις Ναυπλίου. . . 237
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΛΘ'.
Τα κατά τον Οδυσσέα. — Αυτοκέλευστος εν Αθήναις συνέλευσις της
Ανατολικής Ελλάδος μετά την εκείθεν διάβασιν του Δράμαλη. — Τα
κατά τον Άρειον πάγον. — Κατηγορία του Ιωάννου Λογοθέτου μέλους
του νομοτελεστικού επί πολιτικώ εγκλήματι. — Νέα εισβολή εχθρών
υπό τον Κιοσέ - Μεχμέτπασαν εις την Ανατολικήν Ελλάδα και
αναχώρησις αυτών. . . 252
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Μ'.
Περιγραφή Μεσολογγίου και πολιορκία αυτού. — Αποτυχία της υπό τον
Βρυώνην εκστρατείας εις Δυτικήν Ελλάδα. . . 262
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΣ
1821
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ Κ'.
&Πρόοδος των Τούρκων εν τη Ανατολική Ελλάδι και κυρίευσις
της πόλεως και του φρουρίου Λεβαδείας. — Συγκρούσεις κατ'
εκείνα τα μέρη — Εισβολή του Ομέρπασα Βρυώνη εις Εύβοιαν
και Αττικήν. — Λύσις της πολιορκίας της ακροπόλεως
Αθηνών. — Αποτυχία της εις Κάρυστον εκστρατείας των
Ελλήνων.&
ΔΙΑΤΡΙΨΑΝΤΕΣ δε οι Τούρκοι οκτώ ημέρας εν Γραβιά
μετέβησαν εις Βοδωνίτσαν· οι δε περί τον Οδυσσέα
κατέλαβαν το επί της εις Λεβαδείαν οδού χωρίον, Καστράκι,
διότι προς εκείνο το μέρος ώδευαν οι πασάδες.
Προτιθέμενοι δε οι Έλληνες πάντοτε να ματαιώσωσι την
τουρκικήν ταύτην εκστρατείαν, δέον έκριναν, εν ώ οι περί
τον Οδυσσέα κατείχαν το Καστράκι, οι άλλοι οπλαρχηγοί να
κτυπήσωσιν εκ δευτέρου το Πατρατσίκι και ν' αναγκάσωσι
τον εχθρόν να στραφή εις τα οπίσω. Και ο μεν Γκούρας, ο
Σκαλτσάς και ο Σαφάκας, οπλαρχηγός των Κραβάρων, έχοντες
οι τρεις 1200 συνήλθαν εις τον Αετόν άνωθεν του
Πατρατσικίου επί της Οίτης ίνα πέσωσιν εκείθεν εις την
πόλιν, συνεννοηθέντες και μετά του Μήτσου Κοντογιάννη.
Αλλ' οι Πατρατσικιώται Τούρκοι, μαθόντες την εκεί άφιξίν
των, εξεστράτευσαν υπερδισχίλιοι διά νυκτός απροσδοκήτως
υπό τον Ντελιχαφέζον, και απέκλεισαν τους περί τον
Καλτσάν και τον Γκούραν· ακούσας ο Σαφάκας, όστις έτυχε
να ήναι εστρατοπεδευμένος ολίγον απώτερον των άλλων τον
αιφνίδιον τουφεκισμόν έτρεξεν, έλυσε τον αποκλεισμόν και
έδωκεν ευκαιρίαν τοις συναδέλφοις του να φύγωσιν
αβλαβείς. Τοιουτοτρόπως εματαιώθη το σχέδιον του
αντιπερισπασμού.
Διαμείναντες δε οι πασάδες ημέρας τινάς εν Βοδωνίτση
εστράτευσαν προς την Λεβαδείαν. Τέσσαρας ώρας απέχει της
Βοδωνίτσης το Καστράκι, όπου ήσαν οι περί τον Οδυσσέα. Οι
Τούρκοι, πριν προχωρήσωσιν, ηθέλησαν να διασκορπίσωσι
τους εκεί· ούτοι δε βλέποντές τους επερχομένους απήλθαν
αμαχητί. Αλλά προτού ήλθεν εις λόγους ο Οδυσσεύς έξωθεν
του Δαδίου μετά του γνωστού του Χατσή - Αχμέταγα, Κρητός,
άλλοτε διοικητού της Λεβαδείας και ακολουθούντος ήδη τον
Κιοσέ - Μεχμέτπασαν. Η μυστική αύτη συνέντευξις έδωκεν
αφορμήν να υποπτεύσωσί τινες την προς τον αγώνα διάθεσιν
του Οδυσσέως, ότε τον είδαν απομακρυνόμενον αμαχητί του
Καστρακίου όπου ήτο καλώς ωχυρωμένος· αλλ' η λαμπρά
αντίστασις του εν Γραβιά απεδείκνυε τας υποψίας ταύτας
αλόγους. Εν τοσούτω, οι Τούρκοι, φθάσαντες έξωθεν της
Λεβαδείας την 25 Ιουνίου, παρήγγειλαν τοις εν αυτή να
προσκυνήσωσιν υποσχόμενοι αμνηστείαν, και μη
εισακουσθέντες έπεσαν την ακόλουθον αυγήν εις την πόλιν,
την εκυρίευσαν και έκαυσαν μέρος αυτής. Πολλοί
αξιωματικοί και στρατιώται του Οδυσσέως, όντες εν τη
πόλει, ανέβασαν επί της εισβολής των Τούρκων εις το
φρούριον και εκλείσθησαν· εκεί κατέφυγαν και πολλοί
κάτοικοι· οι δε μείναντες εν τη πόλει επροσκύνησαν και
δεν εκακοποιήθησαν. Αφ' ου δε οι Τούρκοι εκυρίευσαν την
πόλιν, ο Οδυσσεύς κατέλαβε μετά χιλίων το άνωθεν της
Λεβαδείας χωρίον Σούρπι όπου ήλθε και ο Γκούρας.
Η δε πρόοδος των εχθρών εν τη Ανατολική Ελλάδι εφόβισεν
εις άκρον τους Πελοποννησίους, διαδοθέντος λόγου ότι
εσκόπευαν να εισβάλωσιν εις Πελοπόννησον και ν' αναβώσι
και εις Τριπολιτσάν προς διασκορπισμόν των περί αυτήν.
Εις εμπόδιον δε του κακού τούτου απεσπάσθησαν των
στρατοπέδων της Πελοποννήσου ο Ηλίας Μαυρομιχάλης και ο
Νικήτας· ούτοι, φθάσαντες εις τον ισθμόν και μαθόντες,
ότι οι εχθροί διέτριβαν εισέτι εν Λεβαδεία εξ αιτίας της
αντιστάσεως των εν τω φρουρίω, παρέλαβαν εκ των
πολιορκούντων την Κόρινθον τους Υδραίους, τους Ποριώτας,
καί τινας των Δερβενοχωριτών, και επορεύθησαν εις
Γρανίτσαν, χωρίον κείμενον άνωθεν της Λεβαδείας και
ανατολικώτερον του Σουρπίου. Φιλότιμοι και φιλοκίνδυνοι
οι δύο Πελοποννήσιοι αρχηγοί ηθέλησαν να διακριθώσιν εξ
αυτής της αρχής διά τινος ανδραγαθήματος, και χωρίς να
προειδοποιήσωσι τον Οδυσσέα έπεσαν επί τους εν Λεβαδεία
εχθρούς, αλλ' αντί να βλάψωσιν, εβλάφθησαν μεγάλως υπό
του εχθρικού ιππικού και εφονεύθησαν 20 των περί αυτούς,
εν οις και ο Κυριάκος Δουζίνας· θα εβλάπτοντο δε έτι
μάλλον, αν ο Οδυσσεύς και ο Γκούρας, ιδόντες την
συμπλοκήν, δεν κατέβαιναν από του χωρίου, όπου
εστρατοπέδευαν, και δεν τους ωπισθοφυλάκουν. Μετά την
ατυχή ταύτην συμπλοκήν μετέβησαν οι Πελοποννήσιοι εις
Σούρπι, όπου ανέβησαν και οι περί τον Οδυσσέα και
Γκούραν. Την δε επιούσαν ήλθεν άλλη πελοποννησιακή
βοήθεια υπό τον Κυριακούλην Μαυρομιχάλην, και τον
Τσαλαφατίνον· και ούτος μεν ετοποθετήθη όπου ήσαν οι
λοιποί Πελοποννήσιοι, ο δε Κυριακούλης κατέλαβε την
Πέτραν δύο ώρας απέχουσαν της Λεβαδείας επί της μεταξύ
ταύτης και των Θηβών οδού, αλλά δεν εδυνήθη να ενδιαμείνη
επελθόντων των εχθρών και μετέβη εις τα χωρία των Θηβών,
Κρεκούκι και Κόκλα. Το σχέδιον των έξωθεν της Λεβαδείας
Ελλήνων ήτο να συνεννοηθώσι μετά των εν τω φρουρίω, και
να πέσωσιν αίφνης οι μεν εντεύθεν οι δε εκείθεν επί τους
εν τη πόλει εχθρούς. Συνεξεστράτευε μετά των Τούρκων ο
οπλαρχηγός Χρήστος Παλάσκας, εις ον και οι εκτός της
πόλεως Έλληνες και οι εν τω φρουρίω, έχοντες πλήρη
πίστιν, ανεκάλυπταν τα σχέδιά των· ανταπεκρίνοντο δε και
δι' αυτού εν αγνοία των Τούρκων και εδέχοντο τας
συμβουλάς του πάντη, ανυπόπτως. Αφ' ού δε απεφάσισαν να
εφορμήσωσιν όλοι εκ συμφώνου επί τους εχθρούς εν ρητή
νυκτί, επλησίασαν ησύχως οι έξωθεν προς την πόλιν
διηρημένοι εις διάφορα σώματα και εκ διαφόρων μερών· αλλ'
αίφνης έπεσαν τουφεκίαι μηδενός ειδότος πόθεν και πώς. Το
περιστατικόν τούτο ανέβαλε την εκτέλεσιν του σχεδίου της
επιθέσεως εις άλλην νύκτα· αλλ' οι πασάδες, μαθόντες την
επαύριον τα της νυκτός, έπεσαν εις Σούρπι πριν φέξη,
κοιμωμένων ανυπόπτως των Ελλήνων, εσκότωσαν τους
έμπροσθεν του χωρίου σκοπούς, επάτησαν το χωρίον,
διεσκόρπισαν τους εκεί και τους ηνάγκασαν ν' αναβώσιν εις
το άνωθεν αυτού όρος. Καθ' ην δε ώραν οι Τούρκοι ώρμησαν
εις το χωρίον, οι εν τω φρουρίω στρατιώται πάσχοντες προ
ημερών σιτοδείαν, έδραξαν την ευκαιρίαν, και εξήλθαν
δρομαίοι· οι δε εναπομείναντες, άνδρες, γυναίκες και
παιδία, παρεδόθησαν δια της μεσιτείας του Παλάσκα.
Τοιουτοτρόπως οι Τούρκοι εκυρίευσαν το φρούριον (α). Οι
δε εκ Σουρπίου διωχθέντες κατέφυγαν όλοι εις το
μοναστήριον του οσίου Λουκά και εκείθεν διεχωρίσθησαν·
και ο μεν Οδυσσεύς ώδευσε την οδόν του Ζητουνίου επί λόγω
να εμποδίση τας εκείθεν μετακομιζομένας τροφάς, οι δε
Πελοποννήσιαι μετέβησαν εις Κρεκούκι και Κάζαν, και
ενεσκήνωσαν φοβούμενοι μη προχωρήσωσιν οι εχθροί προς τον
ισθμόν μετά την άλωσιν του φρουρίου της Λεβαδείας. Διά
τον αυτόν φόβον συνέρρευσαν επί του ισθμού και άλλα
πελοποννησιακά στρατεύματα υπό τον Πάνον Κολοκοτρώνην,
τον Σολιώτην, τον Δικαίον και τον Αντωνάκην Μαυρομιχάλην·
συνηνώθη μετ' ολίγον και ο Κυριακούλης αφήσας εν
Κρεκουκίω ως προφυλακήν τον ανεψιόν του Ηλίαν, τον
Τσαλαφατίνον και τους προ ολίγου ελθόντας Πετμεζάδας.
Μετά δε την παράδοσιν του φρουρίου της Λεβαδείας, οι
Τούρκοι βουλήν έβαλαν να προσελκύσωσι τους Έλληνας
φερόμενοι φιλανθρώπως επ' ελπίδι να σβέσωσι την φλόγα της
επαναστάσεως· δια τούτο δεν επείραξαν τους
προσκυνήσαντας, κατέστησαν εν τη πόλει τας συνήθεις
Αρχάς, ήγουν, τον βοϊβόδαν, τον καδήν, και τους
προεστώτας, και διέσπειραν αμνηστήρια εις τα πέριξ χωρία.
Την αυτήν πολιτικήν επολιτεύθησαν και προς τους κατοίκους
της επαρχίας των Θηβών· εφρόντισαν δε συγχρόνως να
διαλύσωσι και τα άλλα ενυπάρχοντα ελληνικά στρατόπεδα και
να εμποδίσωσι την σύστασιν νέων. Επί τω σκοπώ τούτω
ενεκρίθη ο μεν Μεχμέτπασας να μείνη εν ταις επαρχίαις
Λεβαδείας και Θηβών και να διατηρή ελευθέραν την
κοινωνίαν των μερών εκείνων και των έξω εις ανεπηρέαστον
εισβολήν νέων δυνάμεων και εις τροφαγωγίαν, ο δε Βρυώνης
να μεταβή εις Εύβοιαν προς αναδούλωσίν της, και εκείθεν
εις Αθήνας προς λύσιν της πολιορκίας της κινδυνευούσης
ακροπόλεως. Κατά το σχέδιον δε τούτο έστειλεν ο Μεχμέτης
στρατεύματα επί τους κατέχοντας το Κρεκούκι Έλληνας και
τους απεδίωξεν επί της πρώτης ορμής. Οι Έλληνες επανήλθαν
εις το χωρίον μετ' ολίγον, επολέμησαν, και πλήρεις
θάρρους κατέβησαν πολεμούντες και εις την πεδιάδα, όπου
το εχθρικόν ιππικόν τους έτρεψε πάλιν εις φυγήν και
εσκότωσεν 27.
Μετ' ολίγας δε ημέρας οι αυτοί Τούρκοι εκτύπησαν το
μοναστήριον του αγίου Ηλίου, το αντικρύ της πόλεως των
Θηβών, κατεχόμενον υπό των Ελλήνων, αλλ' απεκρούσθησαν·
έκαυσαν έπειτα την Βίλιαν και εξηκόντισαν τους εκεί
Έλληνας· εκίνησαν μετά ταύτα κατά του μοναστηρίου του
αγίου Μελετίου κατεχομένου υπό Ελλήνων. Άνωθεν αυτού
εκλείσθησαν 70 Έλληνες εντός προμαχώνος· και επειδή εκ
της κατοχής αυτού εκρέματο η ασφάλεια του μοναστηρίου, ο
Ηλίας Μαυρομιχάλης, όστις κατείχεν άλλην θέσιν και
επολέμει ευτυχώς, φοβηθείς μη δειλιάσωσιν οι εντός αυτού
πολεμούντες, έτρεξε διά μέσου των εχθρών ξιφήρης,
εισεπήδησεν εις τον προμαχώνα, και ούτω και ο προμαχών
διετηρήθη, και οι Τούρκοι, πυρ βαλόντες εις το
μοναστήριον, έφυγαν· έφυγαν μετά ταύτα και οι Έλληνες. Εν
τοσούτω βλέποντες οι Πελοποννήσιοι ότι αυτοί μεν
απέμειναν ολίγοι, οι δε εχθροί ήσαν και πολλοί και
δυνατοί ως έχοντες και ιππικόν, ωπισθοδρόμησαν προς τον
ισθμόν πλησίον των εκεί σταθμευόντων συναδέλφων των, και
έπαυσεν έκτοτε πάσα Τούρκων και Ελλήνων σύγκρουσις κατ'
εκείνα τα μέρη. Και ταύτα μεν έπραττε το υπό τον Μεχμέτην
εν ταις επαρχίαις Θηβών και Λεβαδείας μείναν στράτευμα· ο
δε Βρυώνης μετέβη μετά δισχιλίων εις Εύβοιαν.
Επί της παραλίας της νήσου ταύτης και αντικρύ της νήσου
Σκύρου κείται η Κούμη (Κύμη). Αν και μακράν των
αποστατησάντων μερών της Ευβοίας, έδραξαν τα όπλα και
αύτη και τα πέριξ χωρία μετά τινας ημέρας αφ' ού
απεστάτησεν η Λίμνη. Κατ' εκείνας τας ημέρας περιήρχετο
τας νήσους του Αιγαίου ο επίσκοπος Καρύστου Νεόφυτος,
στρατολογών και προετοιμάζων ναυτικήν δύναμιν εις
επανάστασιν της επισκοπής του. Οι Κουμιώται μαθόντες ότι
ο Καρύστιος Ομέρμπεης ητοιμάζετο να κινηθή κατ' αυτών,
έγραψαν τω επισκόπω να τοις στείλη δύναμιν. Οι πρόκριτοι
της Άνδρου, όπου ευρέθη τότε ο επίσκοπος, διατηρούντες
δύο πλοία εν τω μεταξύ Καφηρέως και της νήσου των πορθμώ
προς φύλαξιν από ενδεχομένης μεταβιβάσεως τουρκικών
δυνάμεων εκ Καρύστου εις την νήσον, τα διέταξαν επί τη
αιτήσει του επισκόπου να μεταβιβάσωσιν εις Κούμην τινάς
στρατιώτας ευρισκομένους εν Γαβρειώ, κώμη και λιμένι της
νήσου των, τους πλείστους Ανδρίους, εν οις καί τινες
μοναχοί. Αλλ' εν ώ έπλεαν ούτοι υπό την οδηγίαν του
επισκόπου προς την κινδυνεύουσαν κωμόπολιν, ο Ομέρμπεης
εκτύπησε τους Κουμιώτας κατά τα Λέπουρα, τους ενίκησε,
τους διεσκόρπισεν, εφόνευσε τον γενναίον αρχηγόν των
Γεωργάκην Ιωάννου Παπά, έκαυσε και ελεηλάτησε την Κούμην,
και ούτως οι εκπλεύσαντες υπό τον ατυχή επίσκοπον
επανήλθαν άπρακτοι εις τον Γαβρειόν.
Ο δε Βρυώνης εστράτευσε την επαύριον της εις Χαλκίδα
εισόδου του, ό εστι την 15 Ιουλίου, επί τους εν
Βρυσακίοις ωχυρωμένους. Πολλοί ήσαν οι εκεί Έλληνες· αλλά
την παραμονήν της μάχης ο αρχηγός Αγγελής Ν. Γοβρίνας,
διαλέξας 300 τους ανδρειοτέρους, τους εκράτησε, τους δε
λοιπούς απέστειλεν εις άλλην ακινδυνοτέραν θέσιν. Προς
ενδυνάμωσιν δε των Βρυσακίων ελλιμένιζαν εκεί πλοία της
Λίμνης και το υπό τον πλοίαρχον Αλέξανδρον Κριεζήν
Υδραϊικόν εξ ού απεβιβάσθη έν κανόνι. Η θέσις αύτη ήτο
καταλληλοτάτη εις ασφάλειαν των Ελλήνων, παρόντων πλοίων·
διότι, και αν υπερίσχυεν ο εχθρός, κατέφευγαν εις αυτά·
δια τούτο, αν και ήσαν τόσον ολίγοι, ενδιέμειναν
ακλόνητοι και άφοβοι αφ' ού είδαν παμπληθείς εχθρούς
επερχομένους και σύροντας κανόνια εις καταστροφήν των
οχυρωμάτων. Ο Αγγελής είχε δώσει άλλοτε δείγματα ανδρίας,
ως είς των αυτοπροαιρέτως κλεισθέντων και ανδραγαθησάντων
εν τω ξενοδοχείω της Γραβιάς. Ούτος, διαθέσας τα της
μάχης ως έπρεπε, και παρών όπου ήτον ο μεγαλείτερος
κίνδυνος, ενέπνεε μέγα θάρρος και έδιδε χρηστάς ελπίδας.
Εν τω μεταξύ δε της μάχης οι ιερείς φορούντες τας στολάς
των και ιστάμενοι εν μέσω των πολεμιστών εδέοντο
ψάλλοντες μεγαλοφώνως το «Σ ώ σ ο ν – Κ ύ ρ ι ε - τ ο ν -
λ α ό ν - σ ο υ».
Οι Τούρκοι απηλπίσθησαν του να διασκορπίσωσι τους ολίγους
Έλληνας· και επειδή πολλοί εφονεύοντο ως εκτεθειμένοι,
και ουδένα των Ελλήνων εφόνευαν ως υπό την σκέπην
οχυρωμάτων, εστράφησαν μετά δίωρον μάχην εις τα οπίσω
άπρακτοι, κατησχυμένοι και καταδιωκόμενοι, αφήσαντες καθ'
οδόν δύο κανόνια.
Μάιος Οι δε Αθηναίοι Τούρκοι, αφ' ού απεκλείσθησαν εν
τη ακροπόλει, είδαν, ότι μόνη ελπίς προς λύσιν της
πολιορκίας ήτον η έξωθεν βοήθεια. Επί τω σκοπώ τούτω 15
των εγκλείστων υπό την οδηγίαν του επ' ανδρία γνωστού
Μεχμετάκου εξήλθαν κρυφίως δια νυκτός την 15 μαΐου,
διέβησαν αταράχως και αβλαβώς δια μέσου των εχθρών
κοιμωμένων και μη εχόντων νυκτοφυλακάς, κατέβησαν εις
τους τρεις Πύργους, και διεβιβάσθησαν εις Κάρυστον και
εκείθεν εις Χαλκίδα όπου παρέστησαν την δεινήν θέσιν της
ακροπόλεως και εζήτησαν τα προς σωτηρίαν των εν αυτή. Η
δε ελπίς της έξωθεν βοηθείας εθάρρυνε τους εγκλείστους
εις το ν' αντέχωσι γενναίως και να μη εισακούωσι τους
εχθρούς προσκαλούντας αυτούς να παραδοθώσιν.
Αρξαμένου δε του ραμαζανίου, ό εστι την 27, έπραξαν οι
έγκλειστοι έργον φιλάνθρωπον· απέλυσαν 30 Ελληνίδας και
εζήτησαν εις ανταλλαγήν τους εν τοις προξενείοις οικείους
των· αλλά δεν εισηκούσθησαν, διότι οι Έλληνες απέδωκαν
την απόλυσιν εις την επικρατούσαν εν τη ακροπόλει σπάνιν
των τροφών μάλλον ή εις φιλανθρωπίαν. Την 30 οι Τούρκοι
εξήλθαν εις αρπαγήν τροφών, αλλ' απεκρούσθησαν και
εφονεύθησαν εξ αυτών δύο.
Ιούνιος Είπαμεν, ότι το συντελεστικώτερον εις την
πτώσιν του φρουρίου των Αθηνών ήτον η αφαίρεσις του εν τω
παρατειχίσματι νερού· επειδή η χρήσις των κανονίων
εδείχθη ανωφελής, οι Αθηναίοι έσκαψαν υπό το παρατείχισμα
υπόνομον, και την 9 Ιουνίου, καθ' ην απεφάσισαν να την
ανάψωσιν, εχύθη όλη η πόλις υπό την ακρόπολιν προς τον
ναόν του Ολυμπίου Διός εις θέαν της εκραγής. Αλλ' οι
Έλληνες, πρωτόπειροι των τοιούτων εργασιών, άναψαν την
υπόνομον πριν την υποσκάψωσιν όσον έπρεπε, και η εκραγή
δεν επήλθεν· επί τη αποτυχία δε ταύτης επεχείρησαν να
υποσκάψωσιν άλλην· ανησύχαζαν δε μεγάλως μαθόντες την
είσοδον των τουρκικών δυνάμεων εις Βοιωτίαν διότι εντός
ολίγου θα ήρχοντο και εις Αθήνας, διά τούτο κατεγίνοντο
παντοίοις τρόποις να κυριεύσωσιν όσον τάχιον την
ακρόπολιν και ασφαλισθώσιν εν αυτή.
Κατ' εκείνας τας ημέρας έφθασεν εις Αθήνας η χαροποιά
είδησις της αποβάσεως του Δημητρίου Υψηλάντου εις
Πελοπόννησον.
Αδιαφιλονείκητος α υ θ έ ν τ η ς - τ ο υ - τ ό π ο υ
εθεωρείτο εκτός της Πελοποννήσου ο Υψηλάντης ως
ανεφέραμεν. Αν δε και ο ατυχής αδελφός του Αλέξανδρος
μετά τα αλλεπάλληλα παθήματά του είχε φυλακισθή,
εφημίζετο πανταχόθεν και επιστεύετο, ότι παντού
κατετρόπωσε τους εχθρούς, ότι εκίνησεν εις επανάστασιν
τους λαούς Σερβίας και Βουλγαρίας, ότι επέρασε τον
Δούναβιν, ότι εκυρίευσε την Αδριανούπολιν και ότι ήτο προ
των θυρών της Κωνσταντινουπόλεως μετά μυριάδων. Η ψευδής
αύτη αλλά σωτήριος κατ' εκείνας τας περιστάσεις φήμη και
τον αγώνα εις άκρον ενίσχυε, και το Υψηλαντικόν όνομα
υπερεμεγάλυνε. Διά τους λόγους τούτους έσπευσαν οι
Αθηναίοι να στείλωσι προς τον Δημήτριον Υψηλάντην
πρέσβεις προσφέροντες αυτώ την υπόκλισίν των και
αιτούμενοι αντιπρόσωπόν του ως διοικητήν του τόπου. Ο
διορισμός εν εκείνοις τοις καιροίς διοικητού ήτο τόσον
αναγκαιότερος, καθ' όσον ανεφύησαν μεταξύ των Αθηναίων
και του Χατσή - Μελέτη τοιαύτης φύσεως έριδες και
διαιρέσεις, ώστε κίνδυνος ήτο μη επέφεραν εγχώριον
σύγκρουσιν. Η εκλογή του Υψηλάντου έπεσεν επί τον
Λιβέριον Λιβερόπουλον, όστις αναχωρήσας εκ Τρικόρφων ως
πληρεξούσιος του πληρεξουσίου του γενικού επιτρόπου της
υπερτάτης Αρχής, έφθασε την 29 εις Πειραιά όπου κατέβησαν
προς υποδοχήν του και οι πολίται και τα στρατεύματα και
τον συνώδευσαν εις την πόλιν φορούντα την ιερολοχιτικήν
στολήν, ην εφόρουν ο Υψηλάντης και όλοι οι οπαδοί του.
Τοιαύτη δε ήτον η τότε εν ονόματι του Υψηλάντου
ενεργουμένη εξουσία εκτός της Πελοποννήσου, ώστε ο Χατσή
- Μελέτης, ο προ μιας ημέρας απειλών να θύση και απολέση,
άμα έλαβε την διαταγήν του Λιβερίου, εξεστράτευσεν
ευπειθέστατος εις Θήβας προς αντίκρουσιν του προς την
Αττικήν προχωρούντος εχθρού.
Δίμηνον μόλις παρήλθεν αφ' ού απεκλείσθησαν οι Τούρκοι εν
τη ακροπόλει, και η τροφή και η πόσις, αι εισκομισθείσαι
αρξαμένου του αποκλεισμού, εξέλειψαν. Μη έχοντες δε
κοινωνίαν μετά των έξω, και ακούοντες τους Έλληνας
μεγαλορρημονούντας εφοβούντο ξένων επέμβασιν και ήσαν εις
άκρον περίλυποι. Τόσον δε υπώπτευαν ότι ο αγών των
Ελλήνων εστηρίζετο υπό των ευρωπαίων, ώστε, βλέποντες
μεταξύ των πολιορκητών πολλούς φραγκοφορούντας, δις
ηρώτησαν τους εν τη πόλει προξένους, αν οι Φράγκοι
Βασιλείς εκήρυξαν πόλεμον κατά της Τουρκίας· εξ αιτίας δε
του αποκλεισμού των ούτε τας εν τη γειτονεία προόδους των
ομοπίστων αυτών εγίνωσκαν.
Ιούλιος Εστερημένοι τροφών και ειδήσεων εξήλθαν την
νύκτα της 2 Ιουλίου επί αρπαγή τροφών και επί αιχμαλωσία
τινός εις γνώσιν των πραγμάτων, και έπεσαν εν πρώτοις επί
τους κατέχοντας το αντικρύ του θεάτρου του Βάκχου
κανονοστάσιον Κείους, μετά ταύτα επί τους Αιγινήτας και
τελευταίον επί τους άνωθεν του λόφου του Μουσείου
Υδραίους. Και οι μεν Κείοι διεσκορπίσθησαν, έχασαν την
σημαίαν των και μετέβησαν εις Κερατιάν αντικρύ της
πατρίδος των· έπαθαν και οι Αιγινήται, και έχασαν και
αυτοί την σημαίαν των, αλλά την ανέκτησαν και διετήρησαν
την θέσιν των. Μόνοι οι Υδραίοι υπερίσχυσαν και απώθησαν
τους εχθρούς. Κατά δε την έξοδον ταύτην εφονεύθη ανδρείος
τις και ορμητικός άραψ, ούτινος την κεφαλήν έκοψαν οι
Έλληνες κατά την βάρβαρον τουρκικήν συνήθειαν και
ανεστήλωσαν επί του Μουσείου χαίροντες· αλλ' η χαρά
ετράπη εις λύπην· διότι οι εν τη ακροπόλει Τούρκοι,
αγανακτήσαντες επί τω θεάματι, ανεβίβασαν από της φυλακής
την αυτήν ώραν τους 10 Χριστιανούς, ους άλλοτε απήγαγαν
εις το φρούριον, έκοψαν τας κεφαλάς των και τας
ανεστήλωσαν κατέναντι των Ελλήνων. Οι Έλληνες εμάνησαν
ιδόντες το γεγονός, και μη δυνάμενοι ν' αποκεφαλίσωσι
τους αποκεφαλιστάς των συγγενών και φίλων ώρμησαν εις την
οικίαν του αυστριακού προξένου, Γροπίου, ούτινος η
φιλανθρωπία διεφύλαττεν αβλαβείς 15 Τούρκους άνδρας και
γυναίκας παραδοθέντας αυτώ επί της εισβολής των Ελλήνων
παρά των προεστώτων των Αθηνών. Αντέστη ο γενναίος και
συνετός πρόξενος (β), έφθασεν εν καιρώ και ο Λιβέριος,
και το πλήθος καθησύχασε βεβαιωθέν ότι οι προεστώτες, οι
άλλοτε εις το φρούριον αναβιβασθέντες, δεν ήσαν μεταξύ
των αποκεφαλισθέντων.
Η βδελυρά πράξις του αποκεφαλισμού και η βδελυρωτέρα της
θεατρικής επιδείξεως της αποκοπείσης κεφαλής επροξένησαν
τον άδικον και απρομελέτητον αποκεφαλισμόν 10 Ελλήνων·
παρ' ολίγον δε και πολλών άλλων αθώων.
Την δε 9 έμαθαν οι Έλληνες, ότι οι εχθροί εξεστράτευσαν
εις Αθήνας. Επί τη ειδήσει ταύτη άνδρες, γυναίκες, παιδία
εσκέπασαν την προς τον Πειραιά οδόν καταφυγόντες εις τρία
εν τω λιμένι εμπορικά πλοία υπό σημαίαν ολλανδικήν, και
εις έν υπό ελληνικήν, και αποκομισθέντες οι μεν εις
Σαλαμίνα, οι δε εις Αίγιναν. Οι Υδραίοι μετέφεραν και
ούτοι επί του πλοίου των το επί του Μουσείου κανόνι και
ουδείς είχε διάθεσιν ν' αντισταθή. Οι δε εν τη ακροπόλει
πεινώντες και διψώντες Τούρκοι έβλεπαν την κίνησιν, αλλ'
ηγνόουν την μέλλουσαν ευτυχίαν των· εφοβούντο δε και αν
ήρχετο έξωθεν βοήθεια, μη δεν τους επρόφθανε ζώντας· διά
τούτο ηθέλησαν να ωφεληθώσιν εκ της άνω κάτω κινήσεως των
εχθρών, και την 14, δύο ώρας προ της μεσημβρίας, ήνοιξάν
τινα πυλίδα και εξήλθαν προς το μέρος του Ιλισσού άνδρες,
γυναίκες και παιδία επί αρπαγή τροφών· οι πλείστοι δε
έπεσαν εις τα αλώνια προς τον ναόν του ολυμπίου Διός,
όπου ήσαν αι θημωνιαί· και οι μεν επροχώρησαν είς τινα
κήπον προς εκείνο το μέρος, τινές δε εισήλθαν και εις
αυτήν την πόλιν. Οι Έλληνες, οίτινες ητοιμάζοντο να
εγκαταλείψωσι την πόλιν, ιδόντες ότι οι Τούρκοι τους
κατεφρόνουν και παρόντας, επέπεσαν φιλοτιμηθέντες, και
τουφεκίζοντες τους ηνάγκασαν να καταφύγωσι πάλιν διά της
αυτής πυλίδος εις την ακρόπολιν, όπου πολλοί μετέφεραν
επί των ώμων γεννήματα και οπώρας. Οι Τούρκοι έκαυσαν
συγχρόνως την υπό τον ναόν του Βάκχου εκκλησίαν του αγίου
Γεωργίου, και συνέκαυσαν τους εν αυτή ολίγους Έλληνας
φρουρούς προτιμήσαντας ν' αποθάνωσιν εν μέσω της φλογός ή
να παραδοθώσιν· εφονεύθησαν δε την ημέραν εκείνην 30
Τούρκοι, εξ ών οι πλείστοι γυναίκες και παιδία και 7
Έλληνες· επληγώθη εις τον πόδα και ο Δήμος Βασιλείου
μαχόμενος γενναίως· μετακομισθείς δε εις Αίγιναν προς
θεραπείαν απέθανε.
Μετά δε την μάχην των Βρυσακίων ο Βρυώνης δεν ηθέλησε να
χρονοτριβήση εν Ευβοία εξ αιτίας της δεινής θέσεως της
ακροπόλεως των Αθηνών, και συμπαραλαβών τον Ομέρμπεην
ελθόντα εις Χαλκίδα αφ' ού κατηρήμωσε την Κούμην,
εξεστράτευσεν εις Αθήνας την επαύριον της μάχης των
Βρυσακίων και έφθασε την 17 εις Λιάτανι 8 ώρας μακράν των
Αθηνών, όπου και διενυκτέρευσεν· η δε προσέγγισίς του
απεδίωξε τους εις αντίστασιν προκαταλαβόντας την θέσιν
εκείνην Έλληνας. Την αυτήν ημέραν επήραν οι Αιγινήται το
κανόνι των και ανεχώρησαν εις τα ίδια. Την δε 19 η πόλις
εγκατελείφθη παρά πάντων εκτός τινων δυστυχών γερόντων
και γραιών, μη δυναμένων διά την προβεβηκυίαν ηλικίαν των
να μετατοπίσωσι. Τη 20 οι Τούρκοι εστρατοπέδευσαν εν τη
παρά την πόλιν θέσει των Πατησίων, και έστειλαν ιππείς
προς κατασκόπευσιν της πόλεως, υπό την οδηγίαν των πρό
τινος καιρού επί βοηθεία μεταβάντων από της ακροπόλεως
εις Εύβοιαν Αθηναίων Τούρκων. Κατόπιν αυτών εισήλθαν εις
την πόλιν και ο πασάς και ο μπέης και όλα τα στοχεύματα,
άτινα διόλου αχαλίνωτα έκαιαν υπό τους οφθαλμούς των
αρχηγών, ελαφυραγώγουν, έσφαζαν και ουδ' αυτά τα
προξενεία εσέβοντο, αν και επ' αυτών εκυμάτιζεν η σημαία
των βασιλέων των.
Τοιουτοτρόπως ελύθη η πρώτη πολιορκία των Αθηνών
διαρκέσασα από της 25 απριλίου μέχρι της 20 Ιουλίου· και
οι Αθηναίοι οι μεν κατέφυγαν εις Αίγιναν και Σαλαμίνα, οι
δε μετέβησαν εις τα επί του Ισθμού στρατόπεδα.
Καθ' όν δε καιρόν διέτριβεν εν Αθήναις ο Ομέρμπεης, ο
άοκνος επίσκοπος Νεόφυτος απέπλευσε του Γαβρειού εις
κυρίευσιν της Καρύστου μεθ' ικανών ακολούθων προσορμηθείς
δε εις Αλιβέρι, χωρίον επί του πορθμού μεταξύ Καρύστου
και Χαλκίδος, ηνώθη μετά των εκεί συνηγμένων Κουμιωτών
και άλλων· και αυτός μεν ανεχώρησεν εις το στρατόπεδον
των Βρυσακίων προς σύσκεψιν, το δε στράτευμα διετάχθη να
μεταβή εις Στούρα (Στύρα) και οχυρωθή, μέχρι της
επιστροφή του. Αλλ' ο Ομέρμπεης, μαθών τα κινήματα ταύτα,
μετέβη μετά 300 επιλέκτων εις Χαλκίδα και εκείθεν εις
Κάρυστον. Η είδησις του ερχομού του διέλυσεν αύτη και
μόνη το διά τόσων μόχθων του επισκόπου συναχθέν κατά τα
Στούρα στράτευμα· και οι μεν νησιώται επέβησαν εις τα
πλοία, οι δε λοιποί ανέβησαν εις τα όρη· αλλά
φιλοτιμηθέντες ούτοι επανήλθαν μετ' ολίγον εις το πεδίον
της μάχης, και οι εις άκρον προ μικρού δειλοί εφάνησαν
υπέρ το δέον τολμηροί ένεκα της απειρίας των· ώστε, αντί
να προφυλάττωνται πολεμούντες όπισθεν πετρών κατά την
ελληνικήν συνήθεια, ώρμησαν κατά πρόσωπον του εχθρού
ερχομένου τουφεκίζοντες και αλαλάζοντες. Οι εχθροί τους
έτρεψαν, τους κατεδίωξαν, και τους ηνάγκασαν να ριφθώσιν
εις την θάλασσαν και διασωθώσιν εις τα πλοία· 30 εξ αυτών
εφονεύθησαν και επνίγησαν, 15 δε μόνοι Σλαβούνοι,
οχυρωθέντες ως έπρεπεν, επέμειναν πολεμούντες και
αβλαβείς μέχρι τέλους διέμειναν, χάρις εις τον
εμπειροπόλεμον αυτών αρχηγόν, τον μονόφθαλμον Ράδον. Η
τροπή αύτη αυτή των Ελλήνων συνέβη την 12 αυγούστου.
1821
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΑ'.
&Συνάθροισις τουρκικών στρατευμάτων έξωθεν του
Κουσαντασίου και παθήματα των Χριστιανών κατοίκων της
πόλεως ταύτης και των πέριξ. — Πλους του τουρκικού στόλου
επί την Σάμον και αποτυχούσα απόβασις. — Εμφανισμός του
ελληνικού στόλου εν τω μεταξύ Σάμου και Ασίας πορθμώ, και
εμπρησμός εννέα φορτηγών πλοίων τουρκικών. — Ματαίωσις
της τουρκικής εκστρατείας — Πόλεμος Τουρκίας και
Περσίας.&
Αι εις τα αντικρύ παράλια της Ασίας τολμηραί αποβάσεις
των Σαμίων και αι εις τα ενδότερα ευτυχείς επιδρομαί των
ηνάγκασαν την Πύλην να κινήση κατά της νήσου εκείνης
δυνάμεις και διά ξηράς και διά θαλάσσης· διότι, εκτός των
εις καθυπόταξίν της άλλων αιτιών, οι Ασιανοί Τούρκοι
εδυσκολεύοντο να εκστρατεύσωσιν εις τα εν επαναστάσει
απώτερα μέρη της Ελλάδος, αν δεν απηλλάττετο πρώτον ο
τόπος των του προ των θυρών δεινού τούτου εχθρού,
δεινοτέρου ημέρα τη ημέρα καθισταμένου. Προς τον σκοπόν
τούτον κατέβαιναν αντικρύ της Σάμου πολλά στρατεύματα,
και ανεμένετο και ο οθωμανικός στόλος.
Περί δε τα τέλη του απριλίου ο Γεώργιος Λογοθέτης, ο επί
της επαναστάσεως μετονομασθείς Λυκούργος, προ επτά ετών
διατριβών εν Σμύρνη, επανήλθεν εις την πατρίδα του την
Σάμον. Άνθρωπος δραστήριος και επιχειρηματίας, έχων
γνώσιν και γραμμάτων και πραγμάτων, ετέθη διά μιας
υπεράνω των συμπατριωτών του και ησχολήθη να οργανίση το
πολιτικόν και το στρατιωτικόν, καταστήσας εν μεν τοις
χωρίοις εφόρους επέχοντας και τόπον ειρηνοδικών, εν δε τη
πρωτευούση βουλήν εξ αντιπροσώπων παντός χωρίου και τρεις
γενικούς εφόρους εκπληρούντας και τα καθήκοντα γενικού
δικαστηρίου· ωργάνισε και τέσσαρας χιλιαρχίας. Επί σκοπώ
δε να εκπλήξη τον λαόν και διεγείρη και άμιλλαν παρά τοις
φιλοτιμοτέροις των Σαμίων, διέταξεν όλοι οι αξιωματικοί
να φορώσι διακριτικά σημεία, οι δε χιλίαρχοι χρυσάς
επωμίδας.
Εν τοσούτω συνήχθησαν κατά την δοθείσαν διαταγήν αντικρύ
της Σάμου πάμπολλα στρατεύματα διά την μελετωμένην
εκστρατείαν υπό τας διαταγάς του Ελέζογλου, διοικητού της
παραλίου πόλεως του Κουσαντασίου και των περιχώρων,
θέλουσα δε να εξάψη η Πύλη έτι μάλλον τον φανατισμόν των
πιστών και ερεθίση την άπληστον πλεονεξίαν των και την
αιμοχαρή δίψαν των εξέδωκεν, ως ελέγετο, προσταγήν να
φονεύσωσιν όλους τους υπεροκταετείς άρρενας της Σάμου,
και να τουφεκίσωσιν όλους τους εντός της ηλικίας ταύτης,
τας δε γυναίκας όλας ν' ανδραποδίσωσιν· αλλ' εβράδυνε να
φανή ο εις μεταβίβασιν τουρκικός στόλος· ο δε συναχθείς
αχαλίνωτος όχλος έπραττεν εν τω μεταξύ τούτω τα πάνδεινα
όπου συνηθροίσθη, αν και τα υπεξούσια της Πύλης εκείνα
μέρη ήσαν ατάραχα.
Μεταξύ δε των συναχθέντων τούτων οπλοφόρων πέριξ του
Κουσαντασίου ήσαν και οι μετά την παύσιν των εν Σμύρνη
δεινών εξωσθέντες εκείθεν κακούργοι. Ούτοι, ευρόντες
ομόφρονας τους λοιπούς εκεί συναχθέντας, έπραξαν παντός
είδους ανομήματα εν τοις έξω του Κουσαντασίου χωρίοις,
σφάζοντες, ατιμάζοντες, λεηλατούντες και βιάζοντες όλους
να θεωρώσι την φυγήν σωτηρίαν. Τα αυτά επεθύμουν να
πράξωσι και εν πόλει, όπου εμβάντες ύβρισαν, έδειραν
Χριστιανούς και εφόνευσαν ένα. Ο Ελέζογλους, άνθρωπος
φιλοδίκαιος και δραστήριος, επαίδευσεν αμέσως διά
κεφαλικής ποινής τον φονέα. Την δικαίαν ταύτην πράξιν
εθεώρησαν ως άδικον οι μισούντες την δικαιοσύνην και
ήγειραν γενικόν γογγυσμόν κατ' αυτού. Οι δε δυστυχείς
Χριστιανοί, πάσχοντες καθ' ημέραν και βλέποντες αδύνατον
να λάβωσι παρά του καλοκαγάθου αλλ' όχι και ισχυρού
διοικητού την απαιτουμένην προστασίαν, οι μεν κατέφευγαν
εις τας υπό ελληνικήν σημαίαν νήσους, οι δε οικούρουν. Εν
ώ δε οι Τούρκοι ήσαν τόσον ηρεθισμένοι, και οι Χριστιανοί
τόσον έμφοβοι, ετόλμησέ τις των Χριστιανών πεινών να
εξέλθη της οικίας εις εύρεσιν τροφής· κατά κακήν του
τύχην απήντησε τρεις Τούρκους, εξ ών ο είς αμέσως τον
επιστόλισεν αλλά δεν τον έβλαψεν· επέπεσε τότε ο
Χριστιανός, του ήρπασε την άλλην πιστόλαν και τον
εσκότωσεν· οι δύο δε άλλοι Τούρκοι δειλιάσαντες έφυγαν·
αλλά φεύγοντες εφώναζαν «ο ι - ά π ι σ τ ο ι - σ κ ο τ ό
ν ο υ ν - τ ο υ ς - π ι σ τ ο ύ ς». Ακουσθείσης της φωνής
ταύτης, φωνής ικανής να φέρη την καταστροφήν όλης της
πόλεως, έσπασαν οι φιλάτακτοι τας θύρας οικιών και
εργαστηρίων, ήρπασαν πράγματα, εφόνευσαν ανηλεώς όσους
συνήντησαν, ανδραπόδισαν γυναίκας, έβαλαν πυρ εις την
πόλιν και μόλις την διέσωσαν οι εντόπιοι Τούρκοι. Η δε
Πύλη, μαθούσα τα δυστυχήματα της πόλεως εκείνης,
κατέκρινε και μετέθεσε τον φιλοδίκαιον Ελέζογλουν ως
ερεθίσαντα τους πιστούς διά της καταδίκης του φονέως.
Ιούλιος Την δε 3 ιουλίου ο τηλέγραφος της Σάμου εσήμανε
τον εμφανισμόν του οθωμανικού στόλου πλέοντος προς την
νήσον εκ πλοίων 36, εν οις 4 δίκροτα και 6 φρεγάται, υπό
τον υποναύαρχον Καρά - Αλήν. Πλησιάσας ο στόλος συνέλαβε
πλοιάριον σάμιον έχον τρεις ναύτας και τον κυβερνήτην·
και τούτον μεν και ένα των ναυτών έστειλεν ο υποναύαρχος
εις Σάμον προσκαλών διά γραμμάτων τους προεστώτας να
έλθωσιν εις προσκύνησίν του, και δεχθώσιν αγάν και καδήν,
αν ήθελαν να μη καταστραφή ο τόπος των· τους δε λοιπούς
εκράτησε· την εσπέραν δε της αυτής ημέρας ο στόλος
ελλιμένισεν έμπροσθεν της Χώρας. Ο λαός της Σάμου, ιδών
κατά πρώτην φοράν εχθρικόν στόλον, εδειλίασε, και οι μεν
ανέβησαν εις τα όρη, οι δε διεβιβάσθησαν εις τας
πλησιοχώρους νήσους προς αποφυγήν του κινδύνου. Αλλ' αι
Αρχαί του τόπου και ο Λυκούργος έδειξαν άκραν αφοβίαν,
κατεβίβασαν το προοργανισθέν στράτευμα εις το παράλιον
αντικρύ του στόλου και το ητοίμασαν εις αντίκρουσιν του
εχθρού, αν επεχείρει απόβασιν.
Την δε υστεραίαν ο στόλος παρετάχθη έμπροσθεν των
μεσημβρινών παραλίων της Σάμου και εκανονοβόλει σφοδρώς
εις απομάκρυνσιν του στρατεύματος των Σαμίων. Το
πρωτόπειρον στράτευμα φοβηθέν απεμακρύνθη και εκρύβη
όπισθεν των παρακειμένων οικιών, και οι Τούρκοι,
βλέποντες ότι οι εναντίοι των έγειναν άφαντοι, εκίνησαν
προς την ξηράν επί των λέμβων· αλλ' ο Λυκούργος και οι
χιλίαρχοι Σταμάτης Γεωργιάδης, Μανουήλ Μελαχρινός καί
τινες άλλοι αξιωματικοί, απομείναντες επί της παραλίας,
ίθυναν τόσον ευστόχως πέντε κανόνια, ώστε όλαι σχεδόν αι
σφαίραι έπεσαν εντός των λέμβων και επροξένησαν πολύν
φόνον. Οι ολίγοι ούτοι εδυνήθησαν διά τούτου και μόνου
του τρόπου να εμποδίσωσι την ημέραν εκείνην την απόβασιν,
διότι ο Καρά - Αλής υπώπτευεν ότι το φοβηθέν και
απομακρυνθέν από της παραλίας ελληνικόν στράτευμα
παρεφύλαττεν ίνα επιπέση. Ο παράλογος δε ούτος φόβος των
Τούρκων εθάρρυνε το παραμερήσαν στράτευμα των Σαμίων να
επανέλθη όπου ήσαν οι αρχηγοί του και ενδιαμείνη άφοβον,
αν και ακαταπαύστως πλην αβλαβώς καθ' όλον το
ημερονύκτιον υπό του στόλου κανονοβολούμενον. Την δε
εφεξής ημέραν απέβησαν 300 Τούρκοι κατά την αγίαν
Παρασκευήν, όπου ήσαν οκτώ Έλληνες μόνον εις σκοπήν,
διότι δεν υπώπτευαν απόβασιν εις εκείνο το μέρος. Αλλ' ο
χιλίαρχος Γεωργιάδης, μαθών το γεγονός, παρέλαβεν όσους
ηύρε προθύμους, ώρμησε πρώτος αυτός μετά των ολίγων
ακολούθων του, ώρμησαν κατόπιν και πολλοί άλλοι επί τους
αποβάντες τόσον μανικοί, κατά το παράδειγμα του γενναίου
αρχηγού των, ώστε ουδένα σχεδόν εχθρόν αφήκεν ζώντα.
Εφάμιλλοι των Σαμίων εφάνησαν εν τη μάχη ταύτη καί τινες
παρευρεθέντες Κρήτες, ων ο αρχηγός Χατσή Γεώργης
Μουριώτης εφημίσθη διά τας ανδραγαθίας του. Εν τω μεταξύ
δε τούτω επλησίασαν εις το αυτό παράλιον 40 λέμβοι
φέρουσαι άλλους στρατιώτας· τόσον δε ευστόχως και τόσον
σφοδρώς ετουφέκισαν και αυτούς οι Έλληνες, ώστε τους
ηνάγκασαν να ποδίσωσι. Τότε ο τρισβάρβαρος και άνανδρος
Καρά - Αλής, εκδίκησιν πνέων, επίσσωσε τους δύο δυστυχείς
και αθώους ναύτας του συλληφθέντος σαμίου πλοιαρίου, τους
εκρέμασεν επί της ναυαρχίδος του κατακέφαλα και τους
έκαυσε κατέναντι των συγγενών και συμπατριωτών αυτών εις
αιώνιον στίγμα της βδελυράς μνήμης του. Μετά την πράξιν
ταύτην έστειλεν αντικρύ 9 φορτηγά πλοία επί μεταφορά
άλλων στρατευμάτων την δε 6, 7 και 8, ο στόλος διέμεινεν
άπρακτος έμπροσθεν της Σάμου αναμένων τον ανάπλουν των
φορτηγών.
Η είδησις του έκπλου του στόλου τούτου έβαλεν εις κίνησιν
τας τρεις ναυτικάς νήσους, και την 4 εξέπλευσαν τα
υδραϊκά και σπετσιωτικά πλοία και ηνώθησαν μετά των
Ψαριανών· συνηριθμούντο δε όλα 90, εν οις καί τινα της
Κάσσου. Δεν ήξευραν κατ' αρχάς πού έπλεεν ο εχθρικός
στόλος· αλλ' έμαθαν μετ' ολίγον, ότι διέπλευσε το στενόν
της Χίου κατευθυνόμενος εις τα αντικρύ της Σάμου παράλια·
την δε 8 είδαν εν τω μεταξύ Σάμου και μικράς Ασίας πορθμώ
υπό το Τσιαγκλί τα 9 φορτηγά, εφ' ων επεβιβάζοντο τα
στρατεύματα, επέπλευσαν τινα αυτών και τα έκαυσαν ενώπιον
του συρρεύσαντος επί της παραλίας εχθρικού πλήθους και
του εχθρικού στόλου θεωρούντος αυτά καιόμενα τόσον
πλησίον και μη τολμώντας να κινηθή· και τα μεν πλήθη
διεσκορπίσθησαν επί τη θέα του εμπρησμού, ο δε στόλος
απεμακρύνθη και αυτός, και τοιουτοτρόπως εματαιώθη η
μεγάλη εκστρατεία, καθ' ην η Πύλη, εν ώ εβουλήθη να
παιδεύση τους αποστάτας Σαμίους, κατέστρεψε τους εν
Κουσαντασίω και εν τοις πέριξ ησύχους υπηκόους της· Οι δε
Έλληνες, αυτόπται του θαύματος των πυρπολικών επί της
τελευταίας ναυτικής των εκστρατείας, ητοίμασαν 4 και επί
της παρούσης. Την 11 απηντήθησαν οι δύο στόλοι εν τω
μεταξύ Βουδρουμίου και Κω πορθμώ, αλλά δεν εναυμάχησαν.
Εντός του πορθμού ευρέθησαν και το πρωί της επαύριον εν
άκρα νηνεμία· αλλά μετ' ολίγον έπνευσεν άνεμος σφοδρός,
και ο ελληνικός ευρεθείς υπήνεμος του τουρκικού εφοβήθη
διά την κινδυνώδη θέσιν του και έσπευσε να εκπλεύση. Ο δε
τουρκικός έπλεεν ουριοδρομών και βλέπων αυτόν φεύγοντα
έλαβε θάρρος και προσέπλευσε. Τα ευτελέστερα των
ελληνικών πλοίων και τα βραδυπλοώτερα ήσαν πάντοτε τα
πυρπολικά ως καταδεδικασμένα εις φθοράν· διά τούτο τα 4
πυρπολικά απελείφθησαν, και επειδή εκινδύνευαν να πέσωσιν
εις χείρας του εχθρού, έβαλαν εις αυτά πυρ οι εν αυτοίς,
και εμβάντες εις τα εφόλκια διεσώθησαν όλοι αβλαβείς εις
τα άλλα ελληνικά πλοία· και τα μεν τρία των πυρπολικών
τούτων εκάησαν, το δε τέταρτον εκυριεύθη πριν ανάψη·
κατεδίωξε δε και ο τουρκικός στόλος τον ελληνικόν. Την δε
νύκτα επήλθε τρικυμία και διεσκορπίσθη ο ελληνικός· και
μέρος μεν αυτού ηγκυροβόλησεν υπό την Κάλυμνον, μέρος δε
υπό την Λέρον και Σάμον· ηγκυροβόλησε και ο τουρκικός
όλος υπό την Κων, όπου συνηνώθησαν μία φρεγάτα και 13
μικρότερα πλοία πολεμικά του Μεχμέτ - Αλή υπό τον Ισμαήλ
- Γιβραλτάρην έχοντα 800 Αλβανούς εις απόβασιν. Έκτοτε
διεχωρίσθησαν οι στόλοι· και ο μεν τουρκοαιγύπτιος
έπλευσε προς τον Ελλήσποντον, ο δε ελληνικός συνήχθη όλος
εις Σάμον, και την 22 ηγκυροβόλησεν υπό το Γιαλί, όπου
ήλθαν εξ Ύδρας και Σπετσών τινές των προκρίτων ίνα
θεωρήσωσιν υποθέσεις του στόλου και πείσωσι τους θέλοντας
να επανέλθωσιν εις τας νήσους των ναύτας εις το να
παρατείνωσι την εκστρατείαν. Εν ώ δε διέμενεν εκεί ο
στόλος, επέστη απροσδοκήτως ο πατριάρχης Αλεξανδρείας,
αποδημήσας εκείθεν εξ αιτίας των ταραχών επί σκοπώ να
ησυχάση εν Πάτμω τη πατρίδι του. Ο εμφανισμός εν μέσω του
Χριστιανικού στόλου ενός των κορυφαίων του κλήρου της
ανατοτολικής εκκλησίας επροξένησε πολλήν χαράν, και οι
ευλαβείς ναύται έτρεξαν όλοι να λάβωσι την ευλογίαν του.
Ο ιερός ούτος ανήρ διέμεινεν ημέρας τινάς αγιάζων,
νουθετών και θαρρύνων τους στρατιώτας της πίστεως και της
πατρίδος εις τον αγώνα· και επειδή ήσαν αι παραμοναί της
νηστείας του δεκαπενταυγούστου, εσυγχώρησε να καταλύσωσιν
οι αγωνιζόμενοι Χριστιανοί και ταύτην και όλας τας άλλας
τεσσαρακοστάς διαρκούντος του εθνικού πολέμου. Την δε 9
Αυγούστου ο ελληνικός στόλος επανέπλευσεν εις τα ίδια.
Τα δε κακά, όσα αδίκως και παραλόγως υπέφεραν οι
δυστυχείς κάτοικοι Χριστιανοί του Κουσαντασίου και των
περιχώρων, ηνάγκασαν τους κατοικούντας τα χωρία Δωμάτια,
Τσακλή, Ανίκιοϊ, Κελεμπέση και Γέροντα, τους δεινά
πάσχοντας και ταύτα φοβουμένους, να ζητήσωσι καταφύγιον
αλλού· τούτου χάριν συνενοήθησαν μετά των γειτόνων των
Σαμίων, οίτινες απέβησαν εις την αντικρύ παραλίαν προς
υπεράσπισιν της επί της νήσου των μετοικήσεως αυτών· και
κατ' αρχάς μεν επήγαν εις Δωμάτια, δύο ώρας μακράν της
θαλάσσης· διασκορπίσαντες δε την ενδιαμένουσαν τουρκικήν
φρουράν μετέβησαν εις τα λοιπά χωρία απέχοντα τα έν του
άλλου 5 έως 8 ώρας, και ούτω μετεκομίσθησαν εις Σάμον
αβλαβείς 800 οικογένειαι· πολλοί των μετοικησάντων, όντες
γεωργοί, κατετάχθησαν εν τω στρατώ των Σαμίων, όστις
αυξηθείς εξ αιτίας ταύτης εις 4000 διεχέετο εις τα
αντικρύ παράλια, επάτει χωρία κατοικούμενα υπό Τούρκων,
τα ελαφυραγώγει και μετέφερεν εις την νήσον τα θρέμματά
των. Διά τας συχνάς δε ταύτας και καταστρεπτικάς
επιδρομάς οι Τούρκοι αφήκαν τα παράλια χωρία των έρημα,
και απεμακρύνθησαν χάριν ασφαλείας εις τα ενδότερα της
Ασίας, ώστε δεν έμειναν επί των παραλίων εκείνων Τούρκοι
ειμή εντός του Κουσαντασίου ως έχοντος δυνατόν φρούριον.
Κατ' εκείνον δε τον καιρόν συνέβησαν νέαι ταραχαί εν τη
οθωμανική αυτοκρατορία, κινηθέντων των Βεχαβητών κατά των
πόλεων Μεδίνης και Μέκκας, και λαβόντων όπλα των Δρούζων
και των Μαρωνιτών. Α ταραχαί αύται μετ' ολίγον
καθησύχασαν. Είχε δ' εκραγή και πόλεμος μεταξύ Τουρκίας
και Περσίας το θέρος του έτους τούτου, και περσικά
στρατεύματα επάτησαν τα τουρκικά χώματα· αλλ' επειδή
μικρά ήτον η δύναμις αύτη, μικράν εκίνησε και η Πύλη προς
τα καταπατηθέντα όριά της, και ως εκ τούτου ολίγην ηύρεν
η Ελλάς ανακούφισιν.
1821
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΚΒ'.
&Τα μεταξύ Ρωσσίας και Τουρκίας. — Αναχώρησις του εν
Κωνσταντινουπόλει πρέσβεως του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου.&
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ της Ρωσσίας επί της ελληνικής επαναστάσεως
εφαίνετο αντιφατική. Ο Αλέξανδρος, ως μέλος της ιεράς
συμμαχίας, κατέκρινε παρρησία τον ελληνικόν αγώνα, διότι,
καθ' ους συνέδεσε πολιτικούς δεσμούς, ώφειλε να κατατρέχη
παν κίνημα λαού τείνον εις ανατροπήν των καθεστώτων. Αλλ'
ο αγών ούτος, αν και απεδοκιμάζετο, ωφέλει τα μέγιστα την
πολιτικήν της Ρωσσίας ανέκαθεν προθεμένην, παρά την
πολιτικήν των άλλων αυλών, την διά παντός τρόπου
εξασθένωσιν του τουρκικού κράτους. Είχε δε ο αυτοκράτωρ
και συνθήκας μετά της Πύλης, ας αύτη παρέβη, και εκείνος
εδύνατο δικαίως ως παραβάτιδα να την τιμωρήση· δεν
εμποδίζετο δε ουδ' από των κατά τα 1 8 1 4 και 1 8 1 5,
μεταξύ των ευρωπαϊκών αυλών συνομολογηθέντων, διότι η
Τουρκία ούτε εμπεριελαμβάνετο ούτε καν εμνημονεύετο· αλλ'
η τοιαύτη τιμωρία αντέβαινε προς την εν Λαϋβάχη
κηρυχθείσαν πολιτικήν αρχήν, και εντεύθεν προήρχετο η
κατ' επιφάνειαν αντίφασις της ρωσσικής πολιτικής. Η
παρατήρησις αύτη είναι προσοχής αξία, διότι αύτη και μόνη
εξηγεί την ροπήν του Αλεξάνδρου σήμερον εις την ειρήνην
και αύριον εις τον πόλεμον, ον υπερεπεθύμει όλος ο λαός
του. «Μεταξύ όλων των Ρώσσων», έλεγεν ο Αλέξανδρος,
«είμαι ο μόνος, ο μη ασπαζόμενος τον ελληνικόν αγώνα».
Δεν ήθελε τον θρίαμβον αυτού, διότι τον εθεώρει θρίαμβον
επαναστατικών κινημάτων, άτινα κατεδίωκεν· αλλά δεν ήθελε
και την καταστροφήν του, διότι την εθεώρει καταστροφήν
λαού μεθ' ου ουράνιοι δεσμοί τον συνέδεαν. Συνέτρεξε δε
όχι ολίγον εις το να περιπλέξη έτι μάλλον την πολιτικήν
της Ρωσσίας και η σφοδρά και όχι άλογος ως εκ των
φαινομένων υποψία της Πύλης περί της ενοχής της ρωσσικής
αυλής εις τον ελληνικόν αγώνα. Η Πύλη ήξευρεν, ότι οι
Έλληνες απέβλεπαν πάντοτε εις την Ρωσσίαν προς απόσεισιν
του ζυγού· ότι έλαβαν όπλα επί των ρωσικών πολέμων κατ'
αυτής· ότι η Ρωσσία επροσπάθει πάντοτε να προστατεύη όσον
και όπως εδύνατο τους Έλληνας· ότι η επαναστατική Εταιρία
έλαβε το είναι εν τη Ρωσσία· ότι ο πρώτος επαναστάτης
Υψηλάντης, υπηρέτης του αυτοκράτορος Αλεξάνδρου, εκήρυξεν
ότι εκινήθη υπό την ρωσσικήν προστασίαν και επί τω λόγω
τούτω εκάλει εις αποστασίαν όλην την Ελλάδα· ότι ο Μιχαήλ
Σούτσος και πολλοί άλλοι ηύραν άσυλον επί της φυγής των
και περιποίησιν εν τη ρωσσικήν γη, και ότι επί μόνη τη
συμπράξει της Ρωσσίας στηριζόμενοι οι Έλληνες και ήρχισαν
και διετήρουν τον εθνικόν αγώνα. Όλα ταύτα ήσαν βεβαίως
ικανά να κλείσωσι τα ώτα της Πύλης προς τας ειλικρινείς
και ειρηνικάς διαβεβαιώσεις της εν Κωνσταντινουπόλει
ρωσσικής πρεσβείας και να φέρωσι και τας άλλας Δυνάμεις
εις δισταγμόν.
Διττόν χαρακτήρα, πολιτικόν και θρησκευτικόν, είχεν ο
μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων πόλεμος· και ως προς μεν τον
πολιτικόν η Πύλη εδύνατο βεβαίως να ενεργή κατά την πλήρη
κυριαρχίαν της, και τόσον ανεξαρτήτως της Ρωσσίας, όσον
και πάσης άλλης Δυνάμεως· αλλ' όχι και ως προς τον
θρησκευτικόν, διότι κατά την εν Καϊναρτσίω συνθήκην της
10 Ιουλίου 1774, υπεχρεούτο να προστατεύη την
χριστιανικήν θρησκείαν και τας εκκλησίας της· όθεν αι
μέχρι θανάτου, και θανάτου ανόμου και επονειδίστου,
καταδιώξεις του κλήρου, αι βεβηλώσεις, αι γυμνώσεις, οι
κατεδαφισμοί των εκκλησιών, και οι εν ταις τριόδοις αυτής
της βασιλευούσης εμπαιγμοί των αγίων εικόνων και οι
θεατρισμοί των ιερών αμφίων ήσαν φανεραί παραβάσεις της
συνθήκης, δι' ας η Πύλη ήτον υπόλογος προς την Ρωσσίαν
(α).
Αλλά, αν η Πύλη δεν είχε προς την Ρωσσίαν υποχρεώσεις
πολιτικάς ως προς την Ελλάδα, είχε τοιαύτας διά συνθηκών
ως προς τας δυο ηγεμονείας, και κατ' αυτάς ώφειλε ν'
ακούη την υπέρ αυτών φωνήν της Ρωσσίας (β).
Ότε εξερράγη εν ταις ηγεμονείαις η επανάστασις, ο
Αλέξανδρος συνέτεινε μεγάλως εις το να επανέλθωσιν αύται
εις την υποταγήν της Πύλης· διότι και τον Υψηλάντην
επαίδευσε, και τας προκηρύξεις του ως ψευδείς
εστηλίτευσε, και την Πύλην ελευθέραν αφήκε να στείλη εις
αυτάς στρατεύματα. Αλλ', αφ' ού ο πόλεμος έπαυσεν
ολοτελώς, η Ρωσσία απήτει την πολιτικήν αποκατάστασιν
αυτών ως και πρότερον και την ανάκλησιν των τουρκικών
στρρατευμάτων, ων η εισβολή, καθώς άλλοτε διηγήθημεν,
επέφερε μύρια δεινά (γαρ) αλλ' ουδεμίαν ακρόασιν έδιδεν ο
σουλτάνος. Εκτός των μεγάλων τούτων αιτιών η Πύλη έδωκε
και άλλας αιτίας διενέξεων.