De vorigen. Saart. Truus.
SAART. Wat kijke jullie bezeten?... Dag juffrouw...
TRUUS. Magge we effen?
JO. Hè, góddánk, dat jullie komme.
SAART. Vies buiten! ’t Zand zit dik in me nek en me oore. En koud! Gooi
nog ’n paar blokkies bij!
TRUUS. ’k Kon ’t thuis oók niet uithoue – me kindere legge – zoo niks
geen anspraak – en dat gehùil van de wind. – D’r zijn twee ducdalve
weggeslage...
KNIER (een kous stoppend). Twéé ducdalve...
SAART. Vertel nou liever wat ànders...
JO. Dat zeg ’k ook... Wat hebbe we an die... Suiker en melk? Ja, hè?
SAART. Wat ’n vraag! ’k Zal koffie zònder suiker drinke!...
JO. Nou – Géert wou nooit suiker...
CLÉMENTINE. Je zoontje heeft zich dapper gehouen, Truus... ’k Zie ’m
nog staan wuiven...
TRUUS (breiend). Ja, da’s ’n schát van ’n jongen – en amper twaalef
jaar – U had ’m motte bijwone, twee en ’n halleve maand gelejen, – toen
de Anna zònder Ari binnenkwam – wat het dat kind zich toen as ’n èngel
gedrage – net ’n groote man. – ’s Avons zat-ie bij me op en ’n
gesprekke! – die jongen weet meer as ik – As ’t schaap maar niet èrreg
zeeziek is geweest...
SAART (breiend). Nou zal je me niet geloove – maar met ’n rooie bril
wòr je niet zeeziek.
JO (een baaien broek verstellend). Hahaha! Heb-ie ’t zellef geprobeerd?
Zij doet as de dokters – die late ’n ànder slikke...
SAART. Ik heb ménig nachie an boord geslape toen me man nog leefde en
mènig tochie meegemaakt...
JO. ’k Had jóú wel is wille zien in je oliepakkie!...
CLÉMENTINE. Ben jij getróúwd geweest, Saart?
SAART. Wacht, nou smeert de juffrouw me stroop om me mond!... Zóó knàp
zie ’k ’r nog uit, hoor je, jònge meide? – En òf ’k getrouwd was – en
stevig! – ’t Was ’n goeie vent, ’n beste vent – alleen as ’m iets niet
na z’n zin was – nou dan zònder kwaadsprekerij – dan hield-ie z’n poote
niet thuis – dan smeet-ie de boel stuk – ’k heb nòg ’n koffieketel,
waarvan-ie ’t oor het afgeslage – en voor geen daalder zou ’k ’m wille
misse.
CLÉMENTINE. Ik bie je geen gùlden! Hahaha!
JO. Hè, zij kan zoo lollig klesse! Vertel is van de haarlemmerolie,
Saart!...
SAART. Ja, zonder haarlemmerolie was ’k misschien geen weduwe, kon ’k
weer trouwe!...
CLÉMENTINE. Die is leuk!...
JO. O, u mot ’r hóore... Toe, drink nou wat gauwer!...
SAART. ’k Stik ’r al in!... Wat kijk je nou Knier? Da’s de wind – Nou
dan – me man was ’n kemiekert – zoo vin je d’r geen tweede. Je kocht ’m
’n mes in ’n leeren schee – duùr betaald, hoor – en as die na vijf weke
van de reis werom kwam – en je ’m vroeg: Jacob ben je me mes verlore? –
dan zei-die ’k weet niks van ’n mes – ’k hèb geen mes van jou gekrege –
zóo had-ie z’n hersens bij mekaar – maar as-ie zich dan voor ’t eerst
in vijf weke uitkleedde en z’n olieschoene uittrok – klets – viel ’t
mes op de grond – had-ie-àl die tijd niks van gevoeld!
CLÉMENTINE. Vijf weke z’n olieschoenen angehouen!...
SAART. ... En dan most ’k ’m schoonmake met zeep en soda – geen water
gezien en dik in de luis...
CLÉMENTINE. Hè – jakkes!...
SAART. ’k Wou da’k voor al ’t ongedierte an boord ’n cent voor ’t
dozijn kreeg! Dat hebbe ze toe op de d’r gazie... hahaha! – Nou dan –
z’n laatste reis slaat ’n stuk water ’m tegen de verschansing, net toen
de schotter ’t bezaanzeil na bakboord ophaalde – en z’n been kapot –
gebroken. Daar zatte ze mee. De schipper kon pappe en ’n eksteroog
snijje, maar ’n been héel make – née. Toen wou de schotter ’r ’n plank
onder steke – maar Jacob wou haarlemmerolie. Elleke dag moste ze
haarlemmerolie op z’n been wrijve – en wéer haarlemmerolie – en nog is
haarlemmerolie – ach jezis – de stakker – toen die ankwam was z’n been
héelemaal mis. – Je had ’t me toch niet motte late vertelle.
JO. En je het ’r laatst zèllef om gelache!
SAART. Nou jawel. – Affijn de dooie maak je niet levend. En as je ’r
goed over denkt is ’t ’n smerige gemeenheid da’k niet hertrouwe mag...
CLÉMENTINE. Màg? Wie zal ’t je belette?
SAART. Wie? Wie die gekke wette in mekaar geflanst het! ’n Jaar later
vergaat de Wisselvalligheid met man en muis. Dan zou je verdikkie
meene, dat as je man dóod is – met z’n anderhalleve poot was-ie nòg
meegegaan – je ’n àndere man mag trouwe. Mis poes. Dan mot je, geloof
’k, eerst in de krante oproepe waar-die zit – en as je driemaal geen
aasem gekrege het, dàn màg-ie ’n nieuw boterbriefie hale.
TRUUS (zeurigjes-breiend). Ik geloof niet da’k ooit hertrouwe zal...
SAART. Wat ’n wonder – jij wàs al tweemaal getrouwd – as je de manne
dan nóg niet kent...
TRUUS. ’k Wou da’k net as jij over alles kon prate... Nee – ’t is me ’n
angst. Met me eerste was ’t ’n grùwel – met me tweede dat wete
jullie...
CLÉMENTINE. Toe vertel is, Truus – ’k zou wel nachte kunne opzitten om
die verhalen-van-de-zee an te hooren...
KNIERTJE. Vertel nou geen dinge van dood en ellende...
SAART. Hè, wat knies jij – steek maar in zee – en schenk jij nog is in
– Jij most knies heete in plaas van Knier...
TRUUS (rustig-breiend en toonloos pratend). Ach – ’t kan je hier niet
gebeure, Knier – toen woonde ’k in Vlaardingen en ’k was ’n jaar
getrouwd zonder kindere – née, Pietje is van Ari – en toen ging-ie weg
met de Magneet – ja, ’t was de Magneet – op de haringvangst. Da’s nou
allemaal niks. En je begrijpt wel wat ’r gebeurd is – anders zou ’k
geen kennis an Ari hebbe gekregen en niet naàst je wone. – De Magneet
bleef op ’t Zand of erges anders. Maar dat wist ’k toen niet en daar
dàcht ’k niet an...
JO (verschrikt). Sst! Wees is stil...
SAART. Niks. Enkel wind.
TRUUS. ... Nou – in Vlaardingen heb je de toren en op de toren heb je
de kijker – de tòrenkijker...
MARIETJE (breiend). Da’s in Maassluis óok...
TRUUS. En die kijker hijscht ’n rooie bal as-ie ’n logger of ’n twawler
of ’n andere schuit in de verte ziet – en as-ie weet wiè ’t is – gewoon
’n wònder hoe-ie an ’n mast, an ’t tuig, an de kleur, an de zeile, an
de dekdeele – vraag niet an wàt – ’n schip herkent, dan laat-ie de bal
zakke – loopt na de reeder en na de familie en waarschouwt – laat ’k
zegge: de Albert Coster of de Goedkoop komt. Nou, de familie
waarschouwe is haast niet noodig. Want zóo as de bal op de toren
gehesche is, loope de kindere in de straat te schreewe – toen ’k jong
was, dee ’k ’t ook: „’n Bal op! ’n Bal op!” – dan gaan de vrouwe na de
toren en wachte benejen tot de kijker komt en dan geve ze ’m cente as
’t hùn schip is...
CLÉMENTINE. ... En...
TRUUS (in den schouw starend). En... en... de Magneet met me eerste man
– heb ’k al gezeid da’k ’n jàar getrouwd was? – de Magneet bleef zès
weke weg, zèven weke weg – toch maar proviand voor zès. En tellekes
riepe de kindere „’n Bal op, Truus! ’n Bal op, Truus!” Dan liep je as
’n gekkin na de toren – maar niemand die je nakeek – ze wiste wel
wáárom je liep – en as de kijker benee kwam, dan had je ’m wel de
woorde uit z’n mond wille schéúre – maar dan vroeg je àngstig: heb je
ting? – ting da’s tijding op z’n Vlaardingsch – „Ting van de Magneet?”
zei die dan: „née, ’t is de Vrouw Maria of de Waakzaamheid of de
Concordia” – en dan slofte je terug zoo langzaam – zoo langzaam – liep
je te huile, denkend an je màn – je màn... Elleke dag kreeg je ’n schok
door je hersens as je de kindere hoorde – en elleke dag was je bij de
toren – biddend dat God – maar de Magneet kwám niet, – kwám niet –
telangeleste dorst je niemeer na de toren as de bal geheschen was –
dorst je niemeer an de deur te blijve wachte òf soms de kijker zèllef
met de boodschap kwam... Dat het twee maande geduurd – twee maande – en
toen – nou toen geloofde ’k ’t wel (toonloos)... De visch wordt dúur
betaald...
CLÉMENTINE (na eene verhaal-stilte). ...En met Ari – wat is daarmee
precies gebeurd?
TRUUS. Ari...
JO. Nou... da’s nog zoo kort gelejen...
TRUUS (rustig). Ach kind, je zou ’t ellek uur van de dag an iedereen
wille vertelle – as je met zes kindere ben blijve zitte – ’n beste man
– nooit ’n kwaad woord met ’m gehad – nooit. In twee uur was-ie ’r uit
– ’n slag van ’t spil – geen woord het-ie meer gesproken. – As ’t zes
dage láter was gebeurd, hadde ze ’m meegebracht – zoue we ’m hier
begrave hebbe – nou zwomme de haaie al om ’t schip – die ruike as ’r ’n
dooie an boord is...
KNIERTJE. Ja, da’s waar, anders zie je ze nooit.
TRUUS (gelaten). U zal wel geen visscher trouwe, juffrouw, maar ’t is
droevig, droevig, god, zoo droevig, dat ze wat je lief heb gehad op ’n
plank sjorre – met ’n stuk zeildoek ’r om – en ’n steen ’r in –
driemaal om de groote mast – en dan één – twee – drie – in godsnaam...
De visch wordt dúur betaald ... (snikt zachtjes).
JO (opstaand – haar pakkend). Nou – Truus!...
SAART. Schenk ’r nog maar ’n kommetje... (tot Marietje) Huil jij nou
ook weer? Die zit maar an Mees te denke...
MARIETJE. Nee – nou dacht ’k niet an Mees – nou dacht ’k an me broertje
– die toen ook verdronken is.
JO (nerveus). Jullie schijne ’r plezier in te hebbe...
CLÉMENTINE. Was dat niet op de haringvangst?...
MARIETJE (weer doorbreiend). Z’n tweede reis – ’n slag van de fok... In
eens lag-ie overboord... Reepschieter was-ie... De schipper stak ’m nog
’n haringschop toe en die greep-ie, maar de schop was te glad – z’n
hande gleje ’r langs – toen hield Jeruzalem, de stuurmansmaat, ’m de
bezem voor – die greep-ie weer. Met z’n drieën trokke ze ’m op – toen
liet de bezem los – viel-ie terug in de golve – en nòg is voor de derde
maal smeet de schipper ’n lijn overboord... God wou me broertje hèbbe –
de lijn brak – en de andere helft ging mèt me broertje in de diepte...
CLÉMENTINE. Da’s schrikkelijk – driemaal grijpen, driemaal loslaten...
MARIETJE. ... En asof ’t kind ’t ’s morges voelde ankomme... De heele
nacht had-ie legge huile – vertelde de schipper – legge huile om moeder
die ziek lei – En toen de schipper ’m troostte, zei-ie: nee, schipper,
al wordt me moeder beter, ik eet vandaag me laatste harinkie... Dàt het
vader zoo an de drank gebracht...
CLÉMENTINE. Nou Marietje.
MARIETJE. Née, niet nou juffrouw – heusch toen-ie van Pieterse werom
kwam met ’t deel van de besomming dat Toontje as reepschieter most
hebbe – achttien gulden vijf en dertig cente – over vijf weke – nee,
vijf en halleve week – toen dee-die gewoon krankzinnig – toen smeet-ie
de cente over de grond – toen vloekte die op – ’k zal ’t maar niet
overbrenge – op àlles – en ikke – hoe oud was ’k – veertien – ik raapte
ze huilend op – we konne ’t best gebruike – moeder d’r ziekte en d’r
begrave hadde ’n boel gekost... Achttien gulden is ’n hoop geld... ’n
hééle hoop.
JO. Achttien gulden voor je kind... achttien... (verschrikt de
windvlagen beluistrend). Wees is stil...
SAART. Niks niemendal! Ben je zoo báng uitgevallen van avond?
JO. Bang? Ik bang? Nee, hoor, hahaha!... Ik bàng!
KNIERTJE (voor zich heen). Ja, ja, – as ’t water is spreke kon...
CLÉMENTINE. Toe vertel jìj nou ook is – jij heb zoo’n boel ondervonden.
KNIERTJE. Vertelle? Ach, juffrouw, ’t leven op zee is geen vertelsel –
Door ’n dùimsplankie zijn ze van de eeuwigheid gescheijen. – De mànne
hebbe ’t hard en de vroùwe hebbe ’t hard. – Gisteren ging ’k voorbij de
tuin van de burgemeester – ze zatte net an tafel en atte schelvisch
waarvan de damp afsloeg – enne de levertjes leien ampart – enne de
kindere zatte met gevouwen hande te bidde. Toen dacht ’k in me
onnoozelheid – as ’t verkeerd was, mag God ’t me vergeven – dat ’t
niegoed van de burgemeester was – van de burgemeester niet – en van
andere niet – want de wind woei zoo hard, zoo hard uit ’t oosten – en
de vissche komme uit ’t zelfde water waarin onze dooie – hoe mot ’k ’t
zegge – waarin onze dooie – u begrijpt me wel – (een stilte) ’t Is
dwaas om zulleke mallighede te denke – ’t is je bestaan – en tegen je
bestaan mag je niet in opstand komme.
TRUUS. Ja – zìj kan er van meeprate...
KNIERTJE (stillekens stoppend). Me man was ’n visscher
één-uit-de-duuzend. As ’r gelooid wier, proefde-die an ’t zànd waar-ie
was. ’s Nachs zei-ie menigmaal we binne op de 56 en dan wàs-ie op de
56. Wat het-ie al niet meegemaakt as matroos! Eens het-ie twee dage en
twee nachte met drie andere in de boot rondgezworreve. Dat was toen ze
de beug moste inhale en ’r zoo’n mist opsting, dat ze geen jóon meer
konde onderscheijen, laat staan de logger terugvinde. In twee dage en
tweé nachte geen ete of drinke – En later weer toen de schuit verging –
dat had u ’m motte hoore vertelle – zwom-ie met ouwe Dirk na ’n
omgeslage roeiboot – daar klom-ie op. Die nacht zei-die vergeet ’k
nooit. Ouwe Dirk was te moe of te oud om ’n vasthou te krijge. Toen
stak me man z’n mes in de boot en Dirk die grijpe wou en haast zonk,
greep in ’t mes dat drie van z’n vingers ’r bijhinge – ja, ja – da’s
àllemaal gebeurd – en met gevaar van z’n eigen leven trok-ie ’m op de
omgeslagen boot – Zoo dreve ze met d’r tweeë in de nacht – en Dirk –
die ouwe Dirk – of ’t van ’t bloedverlies kwam of van angst – Dirk wier
gek. Die zat me man maar an te kijke met ooge as van ’n kat – die sprak
van de duvel die in ’m was – van de satan – en ’t bloed, zei me man,
liep over de boot – de golve hadde maar werk om ’t weg te spoele. Net
tegen de morgen glee Dirk na benee – zoo uit zich zelf – me man wier
opgepikt door ’n vrachtboot die langs voer. ’t Het niet geholpe – drie
jaar later – da’s nou twaalef jaar gelejen – bleef de Clémentine – die
uw vader na u genoemd had – op de Doggersbank mèt me twee oudste – Van
wat ’r met diè gebeurd is, weet ’k niks, heelemaal niks – Nooit ’n luik
of ’n joon angespoeld – niks meer, niks – Je kan ’t je eerst niet
voorstelle – maar na zooveel jare weet je d’r gezichte niegoed meer –
en daar dánk je voor. Want hoe erreg zou ’t niet zijn as je de
herinnering hield. Nou heb ’k óok me vertelsel gedaan – elleke
zeemansvrouw het zoo ies in d’r femilie – ’t is geen nieuwigheid –
Truus het gelijk: de visch wordt duur betaald... Huil je juffrouw?
CLÉMENTINE (losbarstend). God – as ’r vànnàcht maar geen schèpen
vergaan...
KNIERTJE. ... We zijn àllemaal in God’s hand – en God is groot en
goed...
JO (woest-opstuivend) ... Schepe vergaan! Schepe vergaan! De een blert
– de ander huilt... ’k Wou da’k van avond in me eentje gezeten had (met
de vuisten haar hoofd bebonzend) Jullie make iemand dol, dol, dol!...
CLÉMENTINE (verbaasd). Jo – wat hèb je?...
JO (hartstochtelijk) ... Háár man en háar broertje – en me arreme oom –
die beroerde verhale – inplaas van je op te vroolijke!... Vraag mijn
nou ook! (gillend) Me vader is verdronken, verdronken, verdronken,
verdronken! D’r zijn ’r nog meer verdronken, verdronken!... En...
Jullie zijn ellendelinge – jullie zijn... (smijt heftig de deur achter
zich dicht).