Sech yw'r ddeilen ar y brigyn,
Buan iawn i'r llaid y disgyn;
Ond y meddwl call a ddarllen
Wers o addysg ar y ddeilen.
Unwaith chwarddodd mewn gwyrddlesni,
Gwawr y nef orftwysodd arni;
Gyda myrddiwn o gyfeillion,
Dawnsiodd yn yr hwyr awelon.
Darfu'r urdd oedd arni gynnau,
Prin y deil dan wlith y borau,
Cryna rhag y chwa ireiddlon
Sydd yn angeu i'w chyfoedion.
Ni all haul er ymbelydru,
Na llawn lloer er ei hariannu,
Ac ni all yr awel dyner
Alw yn ol ei hen ireidd-der.
Blaguro ychydig oedd ei chyfran,
Rhoi un wen ar wyneb anian;
Llef o'r nef yn Hydref waedda--
Darfu'th waith,"--a hithau drenga.
Footnotes:
{1a} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas.
{1b} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas.
{1c} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas.
{1d} O wawl-arluniau gan y diweddar John Thomas.
{26} Cyfeiriad at farwolaeth echrydus Iorwerth II. Cym. _The Bard_,
Gray.
{27} Man y llofruddiwyd llawer o hil Edward.
{28} Harri VII., buddugwr Bosworth.
{33} Yr arwyddair dan Loer arian y Twrc yw,--"Nes llenwi hol ddaear."
{45a} Flodden Field, by Sir Walter Scott.
{45b} Siege of Corinth, by Lord Byron; and Siege of Valencia, by Mrs.
Hemans.
{47} The English Channel.
{53} Hesperus, the evening star.
{101} Caveri.--Afon yn Ngorllewin Hindostan, a lifa heibio Trichinopoly,
claddfa yr Esgob Heber, ac a ymarllwysa i for Coromandel wrth Tranquebar.
{102a} Ganges--prif afon India--gwrthddrych addoliad y Brahminiaid.
Cyffredin ydyw i wragedd daflu eu mabanod i'w thonnau er mwyn boddio y
duw Himalaya, a elwir yn Dad y Ganges.
{102b} Y Malwah.--Rhes o fynyddoedd uchel yng nghanol Hindostan. Nid yw
cyngor na cherydd Prydeiniaid yn gallu rhwystro yr arfer greulon
gynhwynol o losgi gweddwon byw gyda'u gwyr meirw.
{102c} Nid anghyffelyb Hindostan i drionglyn, Coromandel, Tickree, a
Bengal, ydynt y conglau.
{102d} Tybir bod tua 40,000 o Gristionogion, ond bod mwy na'u hanner yn
Babyddion, yn y Carnatic. Nid yw prin werth crybwyll mai un o hil
dyscyblion Swartz, cenadwr enwog tua chan' mlynedd yn ol, ydyw yr Hindoo
a ddychymyga yr Alarnad.
{103a} Angeu disyfyd a gymerodd Heber ymaith tra y mwynhai drochfa
dwymn. Y dydd o'r blaen--y Sabbath--cyflawnai ddyledswyddau ei daith
esgobawl.
{103b} Juggernaut--un o eilunod pennaf Hindostan. Ar ei gylchwyl
llusgir ef ar gert enfawr i ymweled a'i hafoty. Ymdafla miloedd o'i
addolwyr dan ei olwynion trymion, ac yno y llethir hwynt.
{104a} Gauts--mynyddoedd uchel wrth Travancore, penrhyn
deheuol.--Himalaya, mynyddoedd uwch, wrth Cashgur, penrhyn gogleddol
Hindostan.
{104b} Llwyni Academus. Nid oes ond a wypo a ddichon ddychymygu y parch
a dalwyd yn Rhydychen i Heber, ar parch a delir eto i'w enw. Yno y daeth
gyntaf i wydd yr oes drwy ei Balestine, a gyfieithwyd i'r Gymraeg mor
ardaerchog gan yr unig wr cyfaddas i'r gorchwyl--yr enwocaf Gymro, Dr.
Pughe.
{105} Hodnet--yn Amwythig--yno y cyflawnai Heber swydd Bugail
Cristionogol yn ddifefl hyd ei symudiad i India.