Mortuo Numa Tullus Hostilius rex creatus est. Hic non solum proximo regi
dissimilis, sed ferocior etiam Romulo fuit. Eo regnante bellum inter
Albanos et Romanos exortum est. Ducibus Hostilio et Fufetio placuit rem
paucorum certamine finiri. Erant apud Romanos trigemini fratres Horatii,
tres apud Albanos Curiatii. Cum eis agunt reges ut pro sua quisque
patria dimicent ferro. Foedus ictum est ea lege, ut, unde victoria, ibi
imperium esset.
Icto foedere trigemini arma capiunt et in medium inter duas acies
procedunt. Consederant utrimque duo exercitus. Datur signum, infestique
armis terni iuvenes, magnorum exercituum animos gerentes, concurrunt. Ut
primo concursu increpuere arma micantesque fulsere gladii, horror ingens
spectantes perstringit. Consertis deinde manibus, statim duo Romani
alius super alium exspirantes ceciderunt; tres Albani vulnerati. Ad
casum Romanorum conclamavit gaudio exercitus Albanus. Romanos iam spes
tota deserebat. Unum Horatium tres Curiatii circumsteterant. Forte is
integer fuit; sed quia tribus impar erat, ut distraheret hostes, fugam
capessivit, singulos per intervalla secuturos esse ratus. Iam aliquantum
spatii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, cum respiciens videt
unum e Curiatiis haud procul ab sese abesse. In eum magno impetu redit,
et dum Albanus exercitus inclamat Curiatiis ut opem ferant fratri, iam
Horatius eum occiderat. Alterum deinde, priusquam tertius posset
consequi, interfecit.
Iam singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares. Alter erat
intactus ferro et geminata victoria ferox; alter fessum vulnere, fessum
cursu trahebat corpus. Nec illud proelium fuit. Romanus exsultans male
sustinentem arma Curiatium conficit, iacentem spoliat. Romani ovantes ac
gratulantes Horatium accipiunt et domum deducunt. Princeps ibat
Horatius, trium fratrum spolia prae se gerens. Cui obvia fuit soror,
quae desponsa fuerat uni ex Curiatiis, visoque super umeros fratris
paludamento sponsi, quod ipsa confecerat, flere et crines solvere
coepit. Movet ferocis iuvenis animum comploratio sororis in tanto gaudio
publico; itaque stricto gladio transfigit puellam, simul eam verbis
increpans: "Abi hinc cum immaturo amore ad sponsum, oblita fratrum,
oblita patriae. Sic eat, quaecumque Romana lugebit hostem."
Atrox id visum est facinus patribus plebique; quare raptus est in ius
Horatius et apud iudices condemnatus. Iam accesserat lictor iniciebatque
laqueum. Tum Horatius ad populum provocavit. Interea pater Horatii senex
proclamabat filiam suam iure caesam esse; et iuvenem amplexus spoliaque
Curiatiorum ostentans, orabat populum ne se, quem paulo ante cum egregia
stirpe conspexissent, orbum liberis faceret. Non tulit populus patris
lacrimas iuvenemque absolvit admiratione magis virtutis quam iure
causae. Ut tamen caedes manifesta expiaretur, pater quibusdam
sacrificiis peractis transmisit per viam tigillum et filium capite
adoperto velut sub iugum misit; quod tigillum _Sororium_ appellatum est.
Non diu pax Albana mansit; nam Mettius Fufetius, dux Albanorum, cum se
invidiosum apud cives videret, quod bellum uno paucorum certamine
finisset, ut rem corrigeret, Veientes Fidenatesque adversus Romanos
concitavit. Ipse, a Tullo in auxilium arcessitus, aciem in collem
subduxit, ut fortunam belli exspectaret et sequeretur. Qua re Tullus
intellecta magna voce ait suo illud iussu Mettium facere, ut hostes a
tergo circumvenirentur. Quo audito hostes territi et victi sunt. Postero
die Mettius cum ad gratulandum Tullo venisset, iussu illius quadrigis
religatus et in diversa distractus est. Deinde Tullus Albam propter
ducis perfidiam diruit et Albanos Romam transire iussit.
Roma interim crevit Albae ruinis; duplicatus est civium numerus; mons
Caelius urbi additus et, quo frequentius habitaretur, eam sedem Tullus
regiae cepit ibique deinde habitavit. Auctarum virium fiducia elatus
bellum Sabinis indixit. Pestilentia insecuta est; nulla tamen ab armis
quies dabatur. Credebat enim rex bellicosus salubriora militiae quam
domi esse iuvenum corpora, sed ipse quoque diuturno morbo est
implicitus. Tunc vero adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi
feroces, ut nulli rei posthac nisi sacris operam daret. Memorant Tullum
fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit
annos duos et triginta.
#IV. Tullus Hostîlius, Rômânôrum rêx tertius# [[as printed]]