Cha robh aoidheachd bhlàth a' feitheamh air na Rosaich an uair a rainig
iad an dachaidhean ùr ann an Ontario, oir cha robh neach sam bith aig
ceann an uidhe a thoirt aoidheachd dhaibh. Bha 'n tìr falamh, fàs, ann
an staid naduir, gun chraobh air a leagadh, gun taigh air a thogail:
bha'n talamh, gun teagamh, reamhar, trom, ach bha i air a tur-chomhdach
le coille gharbh a dh'fheumta chur deth bonn. B'e cleachdadh nan
Gaidheal ann an Canada, gach coibhneas a' nochdadh d'an luchd-duthcha a
bhitheadh a tighinn d'an ionnsuidh. Bha iad lamh-fhosgailte, fialaidh
d'an co-chreutairean, gu h-àraidh d'am muinntir fein. Mar bu tric
bhitheadh fios aca mios no dha roimh laimh gu'n robh seana
choimhearsnaich a' tighinn, agus dheantadh ullachadh air an son. Aig an
am cheart rachadh neach eòlach g'an coinneachadh air an t-slighe, chum
an treòrachadh gu baile, far am bitheadh cairtealan deas air an son am
measg nan càirdean. Gheibheadh iad fàilteachadh cridheil, coibhneil,
agus an deidh la no dha 'dhol seachad a'leagail dhiubh sgios an turuis,
rachadh fearann freagarrach a thogail air an son. Air dha so bhi deanta
thòisicheadh an obair gun dàil; agus b'i sin an obair!
B'e cheud ni àite a thaghadh airson taigh-comhnuidh agus treabhair,
faisg air am bitheadh uisge math airson duine is ainmhidh. Bu tric so
air bruaich sruthain far an cluinnte torman caoin an uisge, no air
bràigh tomain seasgair, a ghlacadh araon deò ùrail an t-samhraidh agus
gaoth ghrianach an fhogharaidh. Ach air iomadh baile-fearainn cha robh
idir sruth no tom, loch no bealach; bha mhórchuid 'na mhachair
chomhnaird fad mhìltean air gach taobh. Air tìr de'n t-seòrsa so dh'
fheumta tobar a chladhach fada fodha 's an talamh, agus ri thaobh
rachadh na taighean a chur suas. Air do'n bhaile agus làrach nan
taighean a bhith air an taghadh, chruinnicheadh na coimhearsnaich gus an
togail. Bhitheadh obair ann daibh uile. Bhitheadh na craobhan ri
ghearradh sios chum làraich a dheanamh do'n taigh, oir b' ann 's a'
choille a bha 'n gniomh ri dheanamh. Dh' fheumadh an làrach a bhith cho
farsuing 's nach tuiteadh craobh 's am bith a leagadh stoirm air an
taigh. Rachadh, a'n sin, làrach an taighe a thomhas, agus a reiteachadh,
agus ùrlar comhnard, reidh a dheanamh airson nan seòmar. Mur bu tric
bhitheadh na taighean de'n aon mheud is dealbh; far am bitheadh
teaghlach mór, bhitheadh seòmar no dha a bharrachd air an cuir ris an
taigh, ach am bitheantas 's i bhitheadh ann fardach de tri no ceithir a
sheòmraichean, mu dheich throidhean fichead air a fad, agus mu fhichead
troidh air a leud. Anns a' chuid bu mhotha dhiubh bhitheadh lobhta air
am bitheadh àite-laidhe òganaich an teaghlaich, agus, ri cliathaich an
taighe bu dual do sheòmar cùil no dha a bhi ann airson nan nighean. Fo'n
ùrlar bhitheadh seilear air a cladhach, anns am bitheadh measan,
luibhean-gàraidh, biadh is annlann air an dion bho theas 's bho fhuachd
na h-aimsir. B'ann car mar sin bha cumadh nan taighean-comhnuidh a bha
nis gu bhith air an togail. Bha 'n sgil bu mhotha feumail airson
oisinnean an taighe agus bhitheadh ceathrar dhaoine tapaidh a'
frithealadh do'n ghnothuch sin. Bhitheadh na craobhan bu fhreagarraiche
air an gearradh sios 's air an slaodadh le daimh gus an làrach.
Bhitheadh iad a'n sin air an leagail sios 's an àite cheart, a' cheud
shreath air bunchar cloich, agus chuireadh na h-oisinnich a'n eagan a
cheile iad, g'am fiaclachadh gu gramail, eagnaidh, mar bu chòir. Ged
nach robh inneal saorsainneachd aig na daoine ach an tuagh, bhiodh
oisinnean agus ursainnean an doruis is nan uinneag air an gearradh cho
glan, 's air an suidheachadh cho coimhlionta 's ged bu chlachan snaighte
de'm bitheadh iad air an deanamh. Mar a rachadh na ballachan suas
bhitheadh sogan air na daoine, oir bu taitneach an ni a bhith faicinn na
h-aitreibh ag éiridh gu h-eireachdail fo'n laimh. Sreath air sreath,
craobh air a sìneadh air craoibh, rachadh na ballachan suas gu àirde
ochd no naoidh troidh, agus, a' n sin, thoisichte air am mullach a
thoirt a steach. Cha b' ionnan mullaich nan taighean so agus mullaich
nan seann taighean beaga Gaidhealach. A'n so cha robh maidean-ceangail
móra, maide-droma, sparran-tarsuing, sailthean taobhanach, cabair,
ceannabhaidhean, no maide-feannaig. Agus cha robh am mullach, biorach,
àrd, no cas, mar 's an t-seann dùthaich, ach, an cumantas, car plod,
iosal; gun ach beagan claonadh bho'n druim-àrd gu bràigh a' bhalla.
Bhitheadh am mullach air a thoirt a steach, le bhith cur craoibh air na
tulchainnean, 's air na taobhan, uair mu seach gus an tigeadh an da
thaobh, uidh air an uidh, ri chéile, 's a'n sin bhitheadh am mullach
deas airson an tughaidh. Cha b'ann de sgrath, no fraoch, no fodar a
bhitheadh an tughadh, ach mar bu tric de rùsg chraobhan móra, mar am
beith no'm _basswood_. Bu ghnàth leò an rùsg a ghearradh a'm bloidhean
gach aon mu cheithir troidhean air fad, agus bho throidh gu ochd oirlich
deug air leud. Rachadh an tairngneadh ris na taobh-shailthean, car
coltach ris mar a chuirear sgliatan suas, oir na h-aoin a' tighinn dha
na thri oirlich thairis air oir na h-aoin eile. Bha so a' toirt an deagh
thughadh dhaibh, dìonach agus blàth agus buan. Bhitheadh an teintean aig
ceann an taighe. Bho lic gu mullach bhitheadh an similear air a dheagh
chreadhadh, agus b' ainneamh an aon anns nach bitheadh tarruing mhath
air a' cheò. A réir a chomais chuireadh neach ùrlar fiodh, leachdan, no
creadh, 'n a thaigh, an toiseach, ach cia air bith mar thòisichte, cha
b'fhada gus am bitheadh an fhardach seasgair, goireaseach.
A chionn nach robh na craobhan de'n robh am balla air a thogail,
snaighte, bhitheadh iomadh fosgladh eadar na sreathan tre 'n tigeadh
gaoth is fuachd, agus chum so a bhacadh thionailte coinneach agus
spealgan de fhiodh 's rachadh an dinneadh a stigh anns na tuill gus nach
fàgta a h-aon diubh neò-dhionach.
Mu'n tigeadh an geamhradh rachadh taobh muigh agus taobh stigh an taighe
a chreadhadh, oir cha robh aol deiseil an toiseach. N' am bitheadh móran
sluaigh an làthair bhitheadh an taigh air a thogail ann an aon latha;
còrr uair ghabhte dha na thri làithean g'a dheanamh. An uair bha'n obair
so dol air a h-adhart, faodar bhith cinnteach nach robh dearmad air
biadh is deoch do 'n chuideachd. Fad seachdain roimh laimh bhitheadh
àirde air a chuir air a' ghnothuch, 's 'n uair a chruinnicheadh na
daoine air an làrach bhitheadh na mnathan ullamh le teachd-an-tìr. B'e
teachd-an-tìr, da rìreadh, an lòn a bhitheadh aca; cha bhitheadh dad
dheth o bhùth no bho mharsanta, ach gach spiolag bho'n tìr a bha iad
fein ag àiteachadh. Bhitheadh aran coirce, is aran cruithneachd gu leòir
ann, 'n a bhuilionnan móra, car coltach ri bonnaich Mhicheil; sithionn,
bho'n fhrìth-choille phreasanaich, 's an robh gach seòrsa, mór no
meanbh, ri 'm faotainn, 's mar an ceudna eoin-choille a'm pailteas.
Rachadh an fheòil a' bhruich ann an coireachan móra, agus bhitheadh brot
air a dheanamh de'n t-sùgh le measgadh de luibhean a' ghàraidh. Bu dual,
mar an ceudna, do dh' uisge-beatha na dùthcha bhith ann, 's cha
bhitheadh maille air an òl. Bha na briuthais lionmhor 's bha'n deoch
furasda faotainn, mar tha i'n diugh, 's bu bheag a prìs. Airson seachd
sgillinn shasunnach gheibhte da bhodach dheth, no searrag a chumadh an
ceathramh cuid de ghalan. Còrr uair bhitheadh tuille 's a chòrr deth air
a ghabhail, ach mar bu tric tha e ri chreidsinn gu robh measarrachd air
a cleachdadh. Gun teagamh bhitheadh feisd mhór aig crich na togalach,
agus bha deagh nàbachas air àrach 's air a neartachadh am measg nan
coimhearsnach.
Ach cha do sguir an coibhneas ann an so. Bha tuille ri thighinn.
Bheireadh cuid de na mnathan bu chomasaiche leotha aodach-leapa, is
goireasan beaga airson taigheadais an teaghlaich,--ach air son sin
dheth, bha na nàbaidhean gu léir deas gu cach-a-cheile a chuideachadh a
réir uireasbhuidh agus comais gach neach fa leth.
B'e sin an doigh anns an robh a' cheud chuid de na Gaidheil a thainig gu
Ontario a' tòiseachadh, 's a' deanamh am beò-shlàinte. Bha cuid de na
taighean beaga so a mhair ceud bliadhna; bha iad comhfhurtail agus sheas
iad gu math an latha fein. Thubbairt Iain Rusgain, an sgriobhaiche
ainmeil, gu'm b' ann as na taighean beaga, dubha 's a' Ghaidhealtachd a
thainig na saighdearan bu treuna, 's na daoine bu mheasara a chunnaic an
saoghal riamh. Air a mhodh cheudna dh'fhaoidte a radh gu'm b'am bho
_Shantaidhean_ fiodha nan coilltean a thainig luchd-stiùraidh
Chanada,--na ministeirean, maighstirean-sgoile, lighichean, luchd-lagha,
buill-phàrlamaid agus uachdarain na tìre. Dh'eirich iad bho staid
iriosail, onorach, gu inbhe àrd le'n dichill 's le'm misneach féin.
An deigh do theaghlach tuineachadh air an fhearann, thoisicheadh iad air
a reiteachadh 's air a ghlanadh. Mar thug sinn fainear cheana cha b' i
obair shocrach so, gu h-àraidh far nach robh eòlas na tuaighe aig na
daoine. Mar tha' n sean-fhacal ag radh:
"Is i namhaid duine a' cheaird nach cleachd e."
B'iomadh neach 'n am measg nach do leag craobh riamh, agus a bha ni b'
eòlaiche air coin 's air caoraich, air lion-éisg, 's air treabhachas, na
bha e air innleachd na coille 's air inneal fir-ceairde. Airson an
lethid sin bha' n obair gle dhoirbh gus an do mhaighstirich iad i. Cha
robh faochadh ri fhaotainn ach tre'n chleas cheart ionnsachadh le
dian-chleachdadh. Bha so ni b' fhurasda do na daoine òga na do na seana
dhaoine a bha suidhichte 'nan gnàths,--"An car a bhith's an t-seana
mhaide 's duilich a thoirt as."
Bha aon de na daoine so a bha bho Airde Mhic Shimidh, a thug dhomh
iomadh sgeul air na làithean cruaidh troimh'n deach e féin agus a
chompanaich. Aon uair chaidh e féin agus coimhnearsnach astar air
chuairt a shireadh oibre. Cha robh facal Gaidhlig aig an duine leis an
d' fhasdadh iad, agus cha robh acasan ach corra fhacal beurla. Bha na
daoine sgairteil, dichiollach, gu leòir, ach aineolach air an
obair--gearradh sios chraobhan--a ghabh iad a'n laimh, is bha iad, mar
sin, a' cur am mach an neart gun mór sgoinn. Aon la mar bha na fir ann
an teas oibre, fear air gach taobh de'n chraoibh, a dian leagail gu
tubaisdeach oirre le'n tuaghan, thainig fear-a' bhaile far an robh iad,
's ag amharc car tacan air an doigh sheochlanaich a bh'aca, thuirt e 'na
chainnt féin: "Man, John, work like that is perfectly ridiculous." Cha
b'fhios do Iain ciod bu chiall do'n fhacal mu dheireadh de'n achmhasan
so, ach shaoil leis gu'm b'e mionn grathail a bh' ann, is dh'eirich a
chorruich, oir bha e air a chruaidh chur, 's air a shàrachadh gu goirt
leis an obair. Sheall e gu feargach air an tuathanach, is thilg e am
mionn mór, mar shaoil esan, air ais 'na aodann, ag radh: "Yes, a dhuine
bhochd, it is 'perfectly ridiculous,' is gabh do leòir dheth." An uair a
dh' fhalbh an tuathanach thuirt Domhnull: "Iain, Iain, 'de thug ort sid
a radh ris an duine? Ge b'e air bith an tàmailt a chuir e ort, cha bu
choir mionn tigh'nn as do bheul. Cha b'e sin an eisimpleir a fhuair
thus' is mise bho na daoine còir a dh'àraich sinn, 's cha'n fhaod sinn
sin a dhi-chuimhneachadh." Ars' an duine còir, le priobadh 'na shùil:
"Bha sinn le chéile aineolach, cha b'ann a mhàin air an tuaigh, ach air
a' bheurla, cuideachd, agus chaidh iomadh la seachad mus do thuig a
h-aon dhinn brigh an fhacail 'ridiculous'; ach air a shon sin deth, thog
a' chuid bu mhotha dhinn, le sior-chleachdadh, beurla gu leòir, airson
gnothaichean an latha a chur air an adhart, agus, mar an ceudna, chum na
searmoin a leantuinn air an t-sàbaid."
A lion beag is beag bha iad a' fàs eòlach air an doigh-oibre, agus bha
na craobhan a' tuiteam romhpa. An uair a bhitheadh dha na tri acair air
an gearradh sios, chuireadh na coimhearsnaich an guaillean ri chéile,
aon uair eile. Ach ciamar a dh'fhaodar sgeul an euchd a bha nis ri
dheanamh, a chur ann an altan a chéile? Cha'n fhacar riamh co-fharpuis
ni bu ghéire na bhitheadh ann, a' slaodadh an fhiodha do'n
chruaich-theine, far an loisgteadh e eadar bhun is bhàrr; agus cha'n
fhacar féill no faidhir riamh a thogadh sunnd nan daoine mar a dheanadh
an _Logging Bee_ mar theirte 's a bheurla Shasunnach ris an dian-iomairt
so. B'e'n cleachdadh aig am mar so, tiodhlacan bìdh a chur do'n
teaghlach aig am bitheadh an cródhadh fiodha, agus cuide riu rachadh
cuid de na nighneagan a fhrithealadh aig am dinnearach agus suipearach.
Chruinnicheadh móran sluaigh agus bhitheadh othail nach bu bheag orra a'
cur furain air cach a chéile, agus a' beachdachadh air rian na h-oibre.
Rachadh na daoine a'n ordugh oibre air an raon 'n an tri bhuidheannan.
Bhitheadh aon bhuidheann de dhaoine seòlta aig a' chruaich, a' gabhail
an fhiodha mar a thigeadh e staigh, g'a chàrnadh suas sreath air muin
sreath a' cumail an teine beò, leis a' bharrach. Bhitheadh tuaghadairean
tapaidh a' gearradh gheugan de na craobhan, a' sgioblachadh a' bharraich
agus a' reiteachadh fri-rathadan airson nan slaod. Bhitheadh an
tritheamh buidheann sgaoilte thairis air an achadh, gach sgioba 'na
h-àite féin, le aon chuing dhamh agus dithis no triùir dhaoine do gach
sgioba, le acfhuinn thaghta, goireasach aig laimh. Bha 'ghniomh féin fa
chomhair gach neach 's 'n uair thigeadh an t-am bhiodh na daoine teth gu
tòiseachadh. B'ann a'n sin a bhitheadh an strith. B' i 'n obair
shonraichte na craobhan a shlaodadh bho'n àite 'san robh iad a laidhe
gus a chruaich-theine agus b'i 'n strith co an sgioba a chriochnaicheadh
a cuibhrionn féin an toiseach. Bhitheadh am fear bu treasa, 's bu treuna
de'n sgioba air ceann na sgioba sin, 's cha bhiodh fairtleachadh na
h-oibre air, ge b'e cho doirbh 's a dh'fhaodadh i bhith. Bhitheadh cuid
de na craobhan ro throm; cha b'urrainnear ach a h-aon a chur 's an
t-slabhruidh aig aon am. Air uairean bhitheadh an rathad cam, cuagach,
air feadh nan stochd, doirbh ri dheanamh le cuing throm de dhaimh
mall-chasach 's a bheairt. Dh' fheumta cùram agus seòltachd a
chleachdadh gus an làd a shlaodadh am mach, agus mar a bhitheadh na
daoine a' leigeil an inntinn air an obair, 's a' teasachadh rithe,
chluinnteadh gleadhraich nan teanga gu h-àrd a' brosnachadh nan damh, 's
a' misneachadh cach a cheile. An deidh na dinnearach na'm biodh piobaire
's a chuideachd, bheireadh e laimh air a' phioba, is sheideadh e suas
puirt beothail sùgrach, a thogail spionnadh nam fear 's an cumail gu
dian ris an obair. Bhitheadh na h-uile innleachd air a cleachdadh chum
an raoin a reiteachadh mu'n tuiteadh dorchadas na h-oidhche, agus bu
mhór moit na sgioba a choisneadh a cheud àite. Bu tric duais-buadhaich a
bhuileachadh orra aig an t-suipeir, 's bhitheadh an cliù mar dheagh
luchd-oibre air a dhaingneachadh. An deidh do'n talamh, a bhith, mar so,
air a reiteachadh rachadh uachdar na talmhainn a sgriobadh le caibe,
agus an luaithre a sgaoileadh thairis air. Anns an fhonn so rachadh an
siol a chuir, agus as thigeadh deagh thoradh 's an fhogharadh.
Bha nis duais an saothrach air a mealtuinn leò; chuir iad an siol ann an
dòchas deagh fhogharaidh, oir bu mhór an curam a bha'n crochadh ri sin;
chaidh seal goirid seachad, thainig am bàrr a staigh gu sealbhach, agus
bhuain iad le mór shubhachas, 's cha b'ionghnadh e. Gun dàil an deidh na
buana bhitheadh am bualadh ann, agus bu taitneach da rireadh a bhith cur
a cheud làd de'n ghràinne do'n mhuileann. Mar bu tric cha bhitheadh
rathad-móra ann, ach, a mhàin, frith-rathad troimh'n choille. Rachadh an
damh soitheamh, earbsach, uil'-fheumail, uidheamachadh agus bho bhuiseal
gu leth, gu dà bhuiseal choirce a cheangail air cùl a ghualainn, 's le
so dh' fhalbhadh fear-an-taighe, no aon de na gillean do'n mhuileann.
'Nam bitheadh an t-slighe fada, bhitheadh an oidhche ann mu'n tigteadh
dhachaidh leis a' mhin, ach ge b'e cho anmoch, chumadh an t-annas gach
neach de'n teaghlach, bho'n leanabh gus an t-seanamhair, air am bonn, a
dh' fhàilteachadh ceud toradh an fhearainn. Ach corra uair cha bhitheadh
muileann ann d'am b'urrainn daibh a dhol, agus cha robh ni b' fhearr aca
na'm bràth anns am bitheadh an gràinne air a bhruthadh le pronnadair.
Tha iomradh air aon bhràth shonraichte a rinn athair an t-Siorraim Mhic
Ealair nach maireann, a rinn an gnothuch 's an àite 's an robh e, fad
iomadh bliadhna, gus an deach muileann a thogail. Tha'm bràth ainmeil
so, a nis, ann an taigh-coimhid ann an Toronto, far am bheil móran
sluaigh o chaoch-la àitean de'n t-saoghal 'ga faicinn na h-uile
bliadhna.
An uair a thigeadh an geamhradh cha bhitheadh éis air an obair.
Bhitheadh na daoine, òg is sean, a' gearradh na coille; bhitheadh
tigheadas air laimh nam boirionnach, 's cha bhitheadh eadhon na pàisdean
diomhain. Ann am fallus an gnuis bha iad uile ag itheadh arain; ach a'n
cois a' bhonnaich bhig bha 'm beannachd. 'S an tràth fheasgair bhitheadh
sùrd air an teaghlach aig bun an teine thiorail. Bhitheadh na
boirionnaich a' càrdadh, a' sniomh, a' fighe, 's a' càramh aodaich; na
fir a' grèusachd bhròg, a' toinneadh ascairt, a' geurachadh shàbh, a'
cur laimh ùr ann an tuaigh, no nithean feumail de'n t-seòrsa sin.
Bhitheadh còmhradh ann a reir suidheachadh an teaghlaich. Bhitheadh
iomadh ni ùr aca ri innse a dh'ionnsaich iad mu'n tìr gus an d' thainig
iad, ach bhitheadh a' chuid bu mhotha de'n t-seanachas mu'n duthaich 's
mu na càirdean a dh' fhàg iad 'n an deidh. Corra uair bhitheadh céilidh
de na coimhearsnaich ann le 'cuid òrain agus sgeulachdan gun ghò:
"Air gach gaisgeach fearail greann'or
Bha 's a' ghleann 'n uair bha iad òg."
Bhitheadh an cleasan fein aig a' chlann, agus is iongantach mar a lean
cuid diu anns na teaghlaichean ud gus an la'n-diugh. Bliadhna no dhà
roimhe so bha'm fear-sgriobhaidh ann an àite de Ontario far am bheil
còmhlan Ghaidheal. Bha clann beaga a' cluiche agus b'e 'n cleas a bh'
aca, bioran maide loisgte gu éibhille aig aon cheann, a chur mu'n cuairt
cho luath 's a b'urrainn daibh, 'n uair bhitheadh iad ag radh na facail
so, a dh' ionnsaich iad o'n seanamhair, 's a fhoghlum ise aig Ionarnais
'n uair bha i 'n a caileig a'n sin:
"Dilean, dealan, déigh,
Tha na féidh air an loch;
Tha Mac-Shimidh as an déidh,
'S cha teid na féidh dhachaidh nochd."