Sceno unua.
Frankujo. Salono en la kastelo de Moor.
FRANCISKO. La MALJUNA MOOR.
Francisko. -- Sed ĉu vi sentas vin sana? Vi estas tiel pala.
Maljuna Moor. -- Tute sana, mia filo, -- kion vi havis, por diri al
mi?
Francisko. -- La poŝto venis -- letero de nia korespondanto en
Lepsiko....
Maljuna Moor, _vivece_. -- Sciigoj pri mia filo Karolo?
Francisko. -- Hm! Hm!... Tiel estas. Sed mi timas.... Mi ne scias...
ĉu mi... pro via sano.... Ĉu vi efektive sentas vin tute sana?
Maljuna Moor. -- Kiel fiŝo en akvo! Pri mia filo li skribas? Kion
signifas tiu ĉi via zorgado? Vi demandis min du fojojn.
Francisko. -- Se vi estas malsana, se vi havas nur la plej malgrandan
antaŭsenton fariĝi tia, tiam lasu min, -- mi parolos al vi en tempo
pli oportuna. (_Duone al si mem._) Tiu ĉi novaĵo ne estas por
malfortika korpo.
Maljuna Moor. -- Dio! Dio! Kion mi aŭdos?
Francisko. -- Lasu min antaŭe iri flanken kaj verŝi larmon de
kompato pro mia perdita frato.... Mi devus silenti eterne, ĉar li
estas via filo; mi devus por eterne kaŝi lian malhonoron, ĉar li
estas mia frato. Sed obei vin estas mia unua, malĝoja devo, -- tial
pardonu min.
Maljuna Moor. -- Ho, Karolo, Karolo! Se vi scius, kiel via konduto
turmentegas la koron de la patro! Kiel unu sola ĝoja sciigo pri vi
aldonus al mia vivo dek jarojn, farus min junulo, -- dum nun ĉiu
sciigo, ho ve, alproksimigas min per unu paŝo al la tombo!
Francisko. -- Se ĝi estas tiel, maljuna homo, tiam adiaŭ, -- ni ĉiuj
ankoraŭ hodiaŭ elŝirus al ni la harojn super via ĉerko.
Maljuna Moor. -- Restu! Mi devas ankoraŭ fari nur la malgrandan,
mallongan paŝon.... Lasu al li lian liberecon! (_Sidiĝas._) La pekoj
de liaj patroj estas punataj en la tria kaj kvara generacio, -- lasu
lin fini.
Francisko, _elprenas la leteron el la poŝo_. -- Vi konas nian
korespondanton! Vidu! La fingron de mia dekstra mano mi donus, ke mi
povu diri, ke li estas mensoganto, nigra venena mensoganto....
Kolektu viajn fortojn! Pardonu min, ke mi ne lasas vin mem legi la
leteron: vi ne ĉion devas aŭdi.
Maljuna Moor. -- Ĉion, ĉion, mia filo! vi liberigos min de
lambastono.
Francisko, _legas_. -- «Lepsiko, 1 de Majo. -- Se min ne ligus
nerompebla promeso ne kaŝi antaŭ vi eĉ la plej malgrandan, kion mi
povas ekscii pri la sorto de via frato, plej kara amiko, neniam mia
senkulpa plumo fariĝus tirano kontraŭ vi. El cent leteroj de vi mi
povas kompreni, kiel tiaspecaj sciigoj kredeble traboras vian fratan
koron; ŝajnas al mi, kvazaŭ mi jam vidas vin, kiel vi pro la
sentaŭga, pro la abomeninda....» (_La maljuna Moor kovras sian
vizaĝon._) Vidu, patro, mi legas al vi nur la plej delikatan -- «pro
la abomeninda verŝas milojn da larmoj»; ha, ili fluis, verŝiĝis
torente de tiu ĉi kompatema vango.... «Ŝajnas al mi, kvazaŭ mi jam
vidas vian maljunan, pian patron mortpale....» Jesuo, Mario! Vi jam
estas tia, ankoraŭ antaŭ ol vi scias la plej malmulton!
Maljuna Moor. -- Pluen, pluen!
Francisko. -- «Mortpale refalanta en sian seĝon kaj malbenanta la
tagon, en kiu la unuan fojon estis balbutita al li la vorto
«patro». Oni ne ĉion povis malkaŝi al mi, kaj el tiu malmulto,
kiun mi scias, vi ekscios nur malmulte. Ŝajnas, ke via frato
plenigis nun la mezuron de sia malhonoro; mi almenaŭ konas nenion
super tio, kion li efektive atingis, se lia genio ne superas en tio
ĉi mian. Hieraŭ noktomeze, farinte antaŭe kvardek mil dukatojn da
ŝuldoj» -- bela poŝmono, mia patro -- «malvirgiginte la filinon
de riĉa bankiero ĉi tie kaj morte vundinte en duelo ŝian amanton,
bravan junulon, li decidis forkuri de la justeco kune kun sep aliaj,
kiujn li entiris en sian malĉastan vivon.» -- Patro, pro Dio! Patro,
kio fariĝas al vi?
Maljuna Moor. -- Estas sufiĉe. Ĉesu, mia filo!
Francisko. -- Mi vin indulgas.... «Oni sendis post li kaptordonajn
leterojn, la ofenditoj laŭte krias pri kontentigo, prezo estas
anoncita por lia kapo, -- la nomo Moor....» Ne, miaj malfeliĉaj
lipoj neniam mortigu patron! (_Li disŝiras la leteron._) Ne kredu
ĝin, patro, ne kredu al li eĉ unu silabon!
Maljuna Moor, _ploras maldolĉe_. -- Mia nomo! Mia honesta nomo!
Francisko, _ĵetas sin al li sur la kolon_. -- Malnobla, trioble
malnobla Karolo! Ĉu mi tion ĉi ne antaŭvidis, kiam li, estante
ankoraŭ knabo, tiel trenadis sin post la knabinoj, peladis sin kun
strataj buboj kaj kanajla kamaradaro sur herbejoj kaj montoj,
forkuradis de la preĝejo, kiel krimulo kuras de malliberejo, kaj la
pfenigojn, kiujn li elturmentadis de vi, li ĵetadis en la ĉapelon al
la unua renkontita almozulo, dum ni en la domo edifadis nin per piaj
preĝoj kaj sanktaj prediklibroj? Ĉu mi tion ĉi ne antaŭvidis, kiam
la aventurojn de Julio Cezaro kaj Aleksandro la Granda kaj aliaj
mallumegaj idolistoj li legadis pli volonte, ol la historion de la
pentofarema Tobio? Cent fojojn mi tion ĉi antaŭdiris al vi, ĉar mia
amo al li estis ĉiam en la limoj de la infana devo, -- ke la junulo
ankoraŭ nin ĉiujn ĵetos en mizeron kaj honton! Ho, se li ne portus
la nomon de Moor! Se mia koro ne batus por li tiel varme! La malpia
amo, kiun mi ne povas ekstermi, iam ankoraŭ plendos kontraŭ mi antaŭ
la juĝa seĝo de Dio.
Maljuna Moor. -- Ho, miaj esperoj! miaj oraj revoj!
Francisko. -- Tion ĉi mi bone scias. Ĝuste pri tio mi ja ĵus
parolis. La fajra spirito, kiu flamas en la bubo, vi ĉiam diradis,
kiu faras lin tiel sentema por ĉiu ĉarmo de grandeco kaj beleco, --
tiu ĉi malkaŝemeco, kiu spegulas lian animon en lia okulo, -- tiu ĉi
moleco de la sentoj, kiu lin ĉe ĉiu sufero fandigas en plorantan
simpation, -- tiu ĉi vira kuraĝeco, kiu pelas lin sur la pinton de
centjaraj kverkoj kaj kurigas lin trans fosojn kaj palisarojn kaj
malkvietajn riverojn, -- tiu ĉi infana gloramo, tiu ĉi nevenkebla
obstineco kaj ĉiuj ĉi tiuj belaj brilaj virtoj, kiuj ĝermis en la
paĉja fileto, faros el li iam varman amikon por amiko, bonegan
regnanon, heroon, grandan, grandan homon. -- Nun vi ĝin vidas, patro!
La fajra spirito disvolviĝis, dislarĝiĝis, belegajn fruktojn ĝi
alportis. Vidu tiun ĉi malkaŝemecon, kiel bele ĝi aliformiĝis en
arogantecon! Vidu tiun ĉi molecon, kiel dorloteme ĝi kolombumas por
koketulinoj, kiel sentema ĝi estas por la ĉarmoj de ia Frino! Vidu
tiun ĉi fajran genion, kiel ĝi en ses jaroj tiel pure forbruligis la
oleon de lia vivo, ke li, ankoraŭ vivante, vagas kiel fantomo, kaj
jen venas la homoj kaj estas tiel senhontaj kaj diras: «c'est
l'amour qui a fait ça!» Ha! vidu do tiun ĉi kuraĝan entrepreneman
kapon, kiel ĝi forĝas kaj plenumas planojn, antaŭ kiuj la heroaĵoj
de ia Cartouche kaj Howard tute malaperas! Kaj kiam ankoraŭ tiuj ĉi
belegaj ĝermoj kreskos ĝis plena matureco, -- ĉar kion perfektan oni
povas atendi de tia delikata aĝo? -- Eble, patro, vi ĝisvivos ankoraŭ
la ĝojon vidi lin antaŭ la fronto de ia militistaro, kiu postenas en
la sankta silento de la arbaroj kaj al la laca migranto faciligas
lian vojaĝon per duono de lia ŝarĝo, -- eble vi povos ankoraŭ, antaŭ
ol vi iros en la tombon, fari pilgrimadon al lia monumento, kiun li
estos stariginta al si inter la ĉielo kaj la tero, -- eble... ho,
patro, patro, patro! Serĉu al vi novan nomon, ĉar alie per la fingroj
montrados vin butikistoj kaj strataj buboj, kiuj vidis la portreton
de sinjoro via filo sur la Lepsika foirejo.
Maljuna Moor. -- Kaj vi ankaŭ, mia Francisko, vi ankaŭ? Ho, miaj
infanoj! kiel ili celas al mia koro!
Francisko. -- Vi vidas, mi ankaŭ povas esti sprita, sed mia sprito
estas piko de skorpio. Kaj poste restas la seka homo proza, la
malvarma, ligna Francisko, aŭ kiel ili alie estas nomataj tiuj
titoloj, kiujn inspiradis al vi la kontrasto inter li kaj mi, kiam li
sidis sur viaj genuoj aŭ pinĉis al vi la vangojn, -- tiu iam mortos
inter siaj limaj ŝtonoj kaj putros kaj estos forgesita, dum la gloro
de tiu ĉi universala kapo flugados de unu poluso ĝis alia. Ha! per
kunmetitaj manoj dankas vin, ho ĉielo, la malvarma, seka, ligna
Francisko por tio, ke li ne estas kiel ĉi tiu!
Maljuna Moor. -- Pardonu min, mia infano; ne koleru patron, kiu
trovas sin trompita en siaj esperoj. Dio, kiu per Karolo sendas al mi
larmojn, per vi, mia Francisko, ilin viŝos el miaj okuloj.
Francisko. -- Jes, patro, li viŝos ilin el viaj okuloj. Via
Francisko donos sian vivon, por plilongigi vian. Via vivo estas la
orakolo, kun kiu mi antaŭ ĉio konsiliĝas pri ĉio, kion mi volas fari,
-- la spegulo, tra kiu mi ĉion rigardas; nenia devo estas por mi tiel
sankta, ke mi ne estus preta ĝin rompi, se la afero koncernas vian
karegan vivon. Ĉu vi kredas al mi?
Maljuna Moor. -- Vi havas ankoraŭ grandajn devojn sur vi, mia filo.
Dio vin benu por tio, kio vi por mi estis kaj estos!
Francisko. -- Nun diru do al mi, -- se vi ne estus devigata nomi tiun
filon via, vi ne estus feliĉa homo?
Maljuna Moor. -- Silentu! ho, silentu! kiam la akuŝistino lin
alportis al mi, mi levis lin al la ĉielo kaj ekkriis: «ĉu mi ne
estas feliĉa homo?»
Francisko. -- Tion vi diris. Nun vi tion ĉi trovis? Vi envias la plej
senvaloran el viaj kampuloj, ke li ne estas patro al tiu, -- vi havas
malĝojon dum vi havas tiun filon. Tiu ĉi malĝojo kreskos kun Karolo,
tiu ĉi malĝojo subfosos vian vivon.
Maljuna Moor. -- Ho! ĝi faris el mi okdekjaran homon.
Francisko. -- Nu, sekve, -- se vi rifuziĝus tiun filon?
Maljuna Moor. -- Francisko! Francisko! Kion vi diras?
Francisko. -- Ĉu ne la amo al li faras al vi la tutan malĝojon? Sen
tiu ĉi amo li por vi ne ekzistas. Sen tiu ĉi puninda, kondamninda amo
li mortis por vi, li neniam naskiĝis por vi. Ne karno kaj sango, sed
la koro faras nin patroj kaj filoj. Ne amu lin plu, tiam tiu ĉi
degeneraĵo ne estos ankaŭ plu via filo, se li eĉ estus eltranĉita el
via karno. Li estis ĝis nun la pupilo de via okulo; sed se turmentas
vin via okulo, diras la Sankta Skribo, tiam elŝiru ĝin. Pli bone
estas iri unuokula en la ĉielon, ol duokula en la inferon. Pli bone
estas iri seninfana en la ĉielon, ol se ambaŭ, la patro kaj la filo,
iras en la inferon. Tiel parolas Dio.
Maljuna Moor. -- Vi volas, ke mi malbenu mian filon?
Francisko. -- Ne, ne! Vian filon vi ne malbenu. Kion vi nomas via
filo? Tiun, al kiu vi donis la vivon, kvankam li faras ĉiujn eblajn
penojn, por mallongigi la vian?
Maljuna Moor. -- Ho, ĝi estas tro vera! Ĝi estas juĝo kontraŭ mi.
Dio ĝin ordonis al li!
Francisko. -- Ĉu vi vidas, kiel infankore via amata infano agas
kontraŭ vi? Per via patra kunsentado li sufokas vin, li mortigas vin
per via amo, li eĉ vian patran koron mem subaĉetis, por fari finon al
via vivo. Kiam vi fine plu ne estos, tiam li estos mastro de viaj
havoj, reĝo de siaj inklinoj. La digo estos for, kaj la torento de
liaj deziroj povos pli libere fluegi. Imagu do vin sur lia loko! Kiel
ofte li devas deziri, ke la patro iru en la teron, kiel ofte li
devas tion ĉi deziri pri la frato, kiuj en la fluado de liaj ekscesoj
tiel senkompate maloportunigas al li la vojon? Sed ĉu tio ĉi estas
amo por amo? Ĉu tio ĉi estas infana dankemeco por patra malsevereco,
se por la volupta plezuro de unu minuto li oferas dek jarojn de via
vivo? Se la gloron de siaj patroj, kiu jam en la daŭro de sep
jarcentoj konserviĝis senmakula, li en volupta minuto metas sur la
karton? Ĉu tion ĉi vi nomas via filo? Respondu: ĉu tion ĉi vi nomas
via filo?
Maljuna Moor. -- Neamanta infano, ho ve! sed tamen mia infano! tamen
mia infano!
Francisko. -- Ĉarmega, dolĉa infano, kies konstanta penado estas ne
havi plu patron. Ho, se vi tion ĉi komprenus! Se la skvamoj defalus
de viaj okuloj! Sed via malsevereco devas fortikigi lin en liaj
diboĉaĵoj, via helpado devas ilin pravigi. Estas vero, ke vi
deŝarĝos la malbenon de lia kapo; sur vin, patro, sur vin falos la
malbeno de la kondamno.
Maljuna Moor. -- Juste! tute juste! Mia, mia estas la tuta kulpo!
Francisko. -- Kiom da miloj, kiuj trinkis ĝis plena ebrieco el la
pokalo de volupto, pliboniĝis per suferoj! Kaj ĉu la korpa doloro,
kiu akompanas ĉiun malmoderecon, ne estas montro de la volo de Dio?
Ĉu la homo per sia kruela dorlotado devas tion ĉi kontraŭbatali? Ĉu
la patro havas la rajton pereigi por ĉiam la tenotaĵon, konfiditan
al li? Pripensu, patro, se vi por kelka tempo elmetos lin al mizero,
ĉu li tiam ne devos aŭ returniĝi kaj pliboniĝi, aŭ li eĉ en la granda
lernejo de la mizero restos malnoblulo, kaj tiam -- ve al la patro,
kiu la konsilojn de pli alta saĝeco neniigis per dorlotado! -- Nu,
patro?
Maljuna Moor. -- Mi skribos al li, ke mi deturnas de li mian manon.
Francisko. -- Per tio vi agos juste kaj saĝe.
Maljuna Moor. -- Ke li neniam venu antaŭ miajn okulojn.
Francisko. -- Tio faros sanigan efikon.
Maljuna Moor, _ame_. -- Ĝis li fariĝos alia!
Francisko. -- Nu, bone, bone! Sed se li nun venos kun la masko de
hipokritulo, plorakiros vian kompaton, flatakiros vian pardonon, kaj
morgaŭ li iros kaj mokos vian malfortecon en la brakoj de siaj
malĉastulinoj? Ne, patro! Li memvole revenos, kiam la konscienco lin
senkulpigos.
Maljuna Moor. -- Mi tion ĉi tuj skribos al li.
Francisko. -- Haltu! ankoraŭ unu vorton, patro! Mi timas, ke via
indigno diktus al vi tro akrajn vortojn, kiuj fendus al li la koron,
-- kaj krom tio, ĉu vi ne opinias, ke li rigardos kiel pardonon jam
tiun fakton, ke vi indigas lin ankoraŭ je via propramana skribado?
Tial estos pli bone, se vi lasos la skribadon al mi.
Maljuna Moor. -- Faru tion ĉi, mia filo. -- Ha, ĝi ja rompus al mi la
koron! Skribu al li....
Francisko, _rapide_. -- Sekve tiel restas decidite?
Maljuna Moor. -- Skribu al li, ke mi mil sangajn larmojn, mil
sendormajn noktojn.... Sed ne alkonduku mian filon al malespero!
Francisko. -- Ĉu vi ne volas iri en la liton, patro? Ĝi tro forte
vin skuis.
Maljuna Moor. -- Skribu al li, ke la patra brusto.... Mi diras al vi,
ne alkonduku mian filon al malespero! (_Li foriras malgaje._)
Francisko, _rigardante post li kun ridado_. -- Konsolu vin,
maljunulo! vi neniam premos lin al via brusto; la vojo al ĝi estas
barita por li, kiel la ĉielo por la infero. Li estis elŝirita el
viaj brakoj antaŭ ol vi sciis, ke vi tion ĉi povus deziri. Mi estus
ja mizera fuŝisto, se mi ne povus eĉ tion atingi, ke mi disigu filon
de la koro de la patro, se ĝi eĉ estus alkroĉita al ĝi per feraj
ligiloj. Mi aranĝis ĉirkaŭ vi magian rondon de malbenoj, kiun li ne
povos transsalti. Mi gratulas, Francisko! for estas la amata infano,
-- la arbaro estas pli luma. Mi devas zorge levi ĉiujn pecetojn da
papero, ĉar facile povus okazi, ke iu rekonus mian skribon! (_Li
kolektas la disŝiritajn pecojn de la letero._) Kaj malĝojo baldaŭ
ankaŭ la maljunulon forigos, -- kaj al ŝi mi devas elŝiri tiun ĉi
Karolon el la koro, se eĉ duono de ŝia vivo elŝiriĝus kune.
Mi havas grandajn rajtojn koleri la naturon, kaj -- mi ĵuras per mia
honoro -- mi faros uzon el tiuj rajtoj. Kial mi ne elrampis la unua
el la ventro de la patrino? Kial ne la sola? Kial la naturo devis
meti sur min tiun ĉi ŝarĝon de malbeleco? ĝuste sur min? Tute tiel,
kvazaŭ ĝi ĉe mia naskiĝo uzus ian senvaloran restaĵon. Kial ĝuste al
mi ĝi donis tiun ĉi nazon de Laplandano? ĝuste al mi tiun ĉi buŝegon
de negro? tiujn ĉi okulojn de Hotentoto? Vere, mi opinias, ke la plej
abomenindajn partojn de ĉiuj homaj specoj ĝi ĵetis en unu amason kaj
ĝi min el tio ĉi bakis. Tondro kaj morto! Kiu ĝin rajtigis, ke ĝi al
tiu donu tion aŭ alian kaj al mi ne donu? Ĉu iu povis klopodi pri
ĝia favoro, antaŭ ol li naskiĝis? aŭ ĝin ofendi, antaŭ ol li mem
estiĝis? Kial ĝi agis tiel partie?
Ne, ne! mi estas maljusta kontraŭ ĝi. Ĝi ja donacis al ni elpenseman
spiriton, ĝi elmetis nin nudaj kaj mizeraj sur la bordon de tiu ĉi
granda oceano, mondo, -- naĝu, kiu povas naĝi, kaj kiu estas tro
mallerta, tiu dronu! Ĝi nenion al mi donis; kio mi volas fari min,
estas mia afero. Ĉiu havas egalan rajton por la plej granda kaj por
la plej malgranda; pretendo disbatiĝas kontraŭ pretendo, inklino
kontraŭ inklino kaj forto kontraŭ forto. La rajto loĝas ĉe la
venkinto, kaj la limoj de nia forto estas niaj leĝoj.
Estas vero, ke ekzistas certaj societaj interkonsentoj, kiujn oni
aranĝis, por irigi la pulson de la monda societo. Honesta homo!
efektive ĝi estas grandvalora monero, per kiu oni povas majstre
brokanti, se oni scias bone ĝin spezi. Konscienco, -- ho, jes, certe!
brava ĉifonfiguro, por fortimigi paserojn de ĉerizarboj! Ankaŭ bone
skribita kambio, per kiu eĉ bankrotulo en ekstrema okazo al si
helpas.
Efektive tre laŭdindaj aranĝoj, por teni la malsaĝulojn en respekto
kaj la popolamason sub la pantoflo, por ke al la prudentuloj estu pli
oportune. Sen dubo, tre amuzaj aranĝoj! Ili memorigas al mi la
barilojn, kiujn miaj kampuloj tre ruze konstruas ĉirkaŭ siaj kampoj,
por ke neniu leporo transsaltu, jes, tre severe, neniu leporo! Sed la
moŝto sinjoro ekpikas sian ĉevalon per sprono kaj agrable galopas
tra la estinta grenkampo.
Malfeliĉa leporo! ĝi estas ja kompatinda rolo, se oni devas esti
leporo en tiu ĉi mondo! Sed la moŝto sinjoro bezonas leporojn!
Tial kuraĝe transen! Kiu nenion timas, estas ne malpli potenca, ol
tiu, kiun ĉiu timas. Estas nun modo porti ĉe la pantalonoj bukojn,
per kiuj oni povas laŭvole laĉi ilin pli vaste aŭ pli malvaste. Ni
farigos al ni konsciencon laŭ la plej nova fasono, por ke ni povu ĝin
bone disbuki pli vaste, kiam ni pli enpakas. Kion ni estas kulpaj?
Iru al la tajloro! Multe kaj ripete mi aŭdis pri tiel nomata samsanga
amo, kiu al iu bonorda domemulo povus varmegigi la kapon; tio ĉi
estas via frato! Tradukite ĝi estas: li elsaltis el tiu sama forno,
el kiu vi elsaltis, -- sekve li estu sankta por vi! Rimarku do bone
tiun ĉi artifikan konsekvencon, tiun ĉi amuzan konkludon de la
najbareco de korpoj al la harmonio de spiritoj, de la sameco de
naskiĝloko al la sameco de sentoj, de la sameco de nutraĵo al la
sameco de inklinoj. Sed pluen, -- ĝi estas via patro! li donis al vi
la vivon, vi estas lia karno, lia sango, sekve li estu sankta por vi!
Denove ruza konsekvenco! Mi volus ja demandi, _kial_ li min faris?
Certe ja ne el amo al mi, kiu ankoraŭ estis fariĝonta ulo? Ĉu li min
konis antaŭ ol li min faris? Aŭ ĉu li pensis pri mi, kiam li min
faris? Aŭ ĉu li deziris ĝuste _min_, kiam li min faris? Ĉu li sciis,
kio mi fariĝos? Tion ĉi mi ne konsilus al li, ĉar tiam mi povus puni
lin por tio, ke li min tamen faris! Ĉu mi povas danki lin por tio,
ke mi fariĝis viro? Tiel same malmulte, kiel mi povus plendi kontraŭ
li, se li farus el mi virinon. Ĉu mi povas nomi amo tion, kio ne
estas bazita sur estimo al mia «mi»? Ĉu povis ekzisti estimo al
mia «mi», kiu estis ankoraŭ nur naskiĝonta de tio, de kio ĝi devis
esti la kaŭzo? Kie do tie estas la sankteco? Eble en la ago mem, per
kiu mi naskiĝis? Kvazaŭ tio ĉi estus io pli, ol bruta procedo por la
kontentigo de bruta volupta deziro! Aŭ eble ĝi kuŝas en la rezultato
de tiu ĉi ago, kiu ja estas nenio alia, ol fera necesaĵo, kiun oni
tiel volonte forigus, se tio ĉi ne kostus karnon kaj sangon? Ĉu eble
por tio mi devas lin danki, ke li min amas? Tio ĉi estas vantemeco de
lia flanko, la amata peko de ĉiuj artistoj, kiuj koketas kun si pri
sia verko, se ĝi eĉ estas plej malbela. -- Vidu do, tio ĉi estas la
tuta magiaĵo, kiun vi envolvas en sanktan nebulon, por malbonuzi
nian timemecon. Ĉu ankaŭ mi devas lasi irigi min per tio kiel knabon?
Kuraĝe do! kuraĝe al la laboro! Mi volas ĉion ĉirkaŭ mi ekstermi, kio
baras al mi la eblon esti _mastro_. _Mastro_ mi devas esti, por ke mi
atingu per forto tion, por kio mankas al mi amindeco! (_Foriras._)
Sceno dua.
Drinkejo ĉe la limo de Saksujo.
KAROLO MOOR, _profundiĝinte en libron_. SPIEGELBERG, _trinkante ĉe
tablo_.
Moor, _formetas la libron_. -- Mi sentas abomenon al tiu ĉi inkmakula
tempo, kiam mi en mia Plutarĥo legas pri grandaj homoj.
Spiegelberg, _metas glason antaŭ lin kaj trinkas_. -- Jozefon vi
devas legi.
Moor. -- La hela fajro de Prometeo elbrulis, anstataŭ ĝi oni prenas
nun la flamon de likopodio, -- teatra fajro, kiu ne ekbruligas eĉ
pipon da tabako. Jen ili ungetas, kiel ratoj sur la bastonego de
Herkuleso, kaj forstudas la tutan cerbon el sia kranio pri tio, kio
estis la materio, kiun li havis en siaj testikoj. Franca abato
predikas, ke Aleksandro estis timemulo; ftiza profesoro almetas ĉe
ĉiu vorto boteleton da amoniako al sia nazo kaj legas studigon pri
_forto_. Hometoj, kiuj svenas, kiam ili faris bubon, kritikas la
taktikon de Hanibalo; malsekorelaj buboj kaptas frazojn el la batalo
apud Kannoj kaj plorgrimacas pri la venkoj de Scipiono, ĉar ili devas
raporti pri ili lecionojn.
Spiegelberg. -- Tio ĉi estas ja tute aleksandria plorado.
Moor. -- Bela pago por via ŝvito en la kampa batalo, ke vi nun vivas
en gimnazioj kaj via senmorteco estas ĝeme trenata en librojrimeno.
Valorega rekompenco por via elverŝita sango, ke Nurnberga butikisto
nun volvas vin ĉirkaŭ kuko, aŭ, en pli feliĉa okazo, franca
tragediverkisto vin ŝraŭbas sur altajn irbastonojn kaj tiras vin per
metalfadenoj. Ha, ha, ha!
Spiegelberg, _trinkas_. -- Legu Jozefon, mi vin petas pri tio.
Moor. -- Fi, fi al la sensuka tempaĝo de kastritoj, kiu taŭgas por
nenio, nur por remaĉadi la farojn de la antaŭa tempo kaj kripligi per
komentarioj la heroojn de la antikveco kaj sensencigi ilin per
tragedioj. La forto de la lumboj malaperis, kaj nun biera feĉo devas
helpi pluplanti la homan genton.
Spiegelberg. -- Teo, frato, teo!
Moor. -- Ili baras al si la sanan naturon per sensencaj konvencioj,
ne kuraĝas eltrinki glason, ĉar ili devas trinki nepre pro ies sano,
-- ili lekas la botpurigiston, ke li ilin protektu ĉe lia eminenta
moŝto, kaj ili regalas per la piedo la mizerulon, kiun ili ne timas.
Ili adoras sin reciproke pro tagmanĝo kaj estas pretaj veneni sin
reciproke pro matraco, kiun ĉe aŭkcio iu forŝiris de ili per
plidono. Ili kondamnas la sadukeon, kiu ne venas sufiĉe diligente en
la preĝejon, kaj ili prikalkulas siajn procentegojn ĉe la altaro; ili
genufleksas, por ke ili povu bone etendi la trenaĵon de sia vesto,
-- ne deturnas okulon de la pastro, por ke ili vidu, kiel lia peruko
estas frizita. Ili svenas, kiam ili vidas sangantan anseron, kaj
plaŭdas per la manoj, kiam ilia konkuranto iras bankrote de la
borso.... Kiel ajn varme mi premis al ili la manojn... «nur unu
tagon ankoraŭ»... vane! En malliberejon la hundon!... Petoj, ĵuroj,
larmoj.... (_Piedfrapante la plankon._) Infero kaj diablo!
Spiegelberg. -- Kaj pro iaj kelkaj miloj da favaj dukatoj...
Moor. -- Ne! mi ne volas pensi pri tio! Ke mi enpremu mian korpon en
korseton kaj mi laĉu mian volon per leĝoj! La leĝo faris limakan iron
el tio, kio devis fariĝi flugo de aglo. La leĝo kreis ankoraŭ neniun
grandan homon, sed la libereco elkovas kolosojn kaj ekstremaĵojn.
Ili enpalisas sin en la peritoneon de tirano, penas plaĉi al la
kapricoj de lia stomako kaj lasas sin premi per la ventoj de liaj
intestoj. Ha, se la spirito de Hermano ankoraŭ bruletus en lia
cindro! Oni metu min antaŭ anaron da knabegoj kiel mi, tiam Germanujo
fariĝos respubliko, kontraŭ kiu Romo kaj Sparto estos monaĥinejoj!
(_Li ĵetas la spadon sur la tablon kaj leviĝas._)
Spiegelberg, _suprensaltante_. -- Brave! Bravisime! Vi venigas min
rekte al la ĝusta ĉapitro. Mi diros al vi ion en la orelon, Moor, kio
jam de longe min okupas, -- kaj vi estas la ĝusta homo por tio...
drinku, frato, drinku!... Kiel plaĉas al vi, se ni fariĝus hebreoj
kaj ni denove restarigus la regnon?
Moor, _ridas el la tuta gorĝo_. -- Ha, nun mi komprenas, nun mi
komprenas, -- vi volas eligi el modo la prepucion, ĉar la barbiro
forprenis jam vian?
Spiegelberg. -- Ha, vi, malfaremulo! Estas vero, ke mi per stranga
okazo estas jam antaŭe cirkumcidita. Sed diru, ĉu ĝi ne estas sprita
kaj kuraĝa plano? Ni dissendos manifeston al ĉiuj kvar flankoj de la
mondo, kaj ni vokos al Palestino ĉion, kio ne manĝas porkan viandon.
Tiam mi pruvos per konvinkaj dokumentoj, ke Herodo, la kvaronprinco,
estis mia praprapatro kaj tiel plu. Jen ĝi estos venka kriado, mia
kara, kiam ili denove elrampos supren kaj povos rekonstrui
Jeruzalemon! Poste tuj la Turkojn for el Azio, dum la fero estas
ankoraŭ varmega, -- haki cedrojn sur la Libano, konstrui ŝipojn, kaj
la tuta popolo brokantu per malnovaj pasamentoj kaj bukoj. Dume....
Moor, _ridetante prenas lian manon_. -- Kamarado! al la malsaĝaj
petoloj venis nun fino.
Spiegelberg, _mirigite_. -- Fi, vi ja ne volos ludi la rolon de
erarinta filo? Tia knabego kiel vi, kiu per la spado pli gratis sur
vizaĝoj, ol tri kancelariuloj en la daŭro de superjaro skribis en la
libron de ordonoj! Ĉu mi revoku en vian memoron la historion pri la
granda hunda kadavro? Ha, mi devas repentri al vi denove vian propran
figuron, -- tio ĉi enblovos fajron en viajn vejnojn, se nenio alia
vin plu entuziasmigas. Ĉu vi memoras ankoraŭ, kiel la sinjoroj de la
kolegio forpafigis piedon al via dogo, kaj vi pro revenĝo ordonis
faston en la tuta urbo? Oni koleris pri via ordono; sed vi, ne
mallaborema, lasas foraĉeti por vi la tutan viandon en la tuta urbo
tiamaniere, ke post ok horoj ne restas jam eĉ unu osto en la tuta
ĉirkaŭaĵo kaj la prezo de la fiŝoj komencas leviĝi. Urbestraro kaj
urbanaro krias pri venĝo. Ni, studentoj, vigle eliras en la nombro de
dek sep centoj, kun vi antaŭ la fronto, kaj viandistoj kaj tajloroj
kaj butikistoj malantaŭe, kaj hotelistoj, barbiroj kaj ĉiuj metiistaj
korporacioj, kaj ili krias, ke ili bombardos la urbon, se oni tuŝos
al la studentoj eĉ unu haron. Tiam la afero finiĝis, kiel la pafado
ĉe Hornbergo, kaj ili devis foriri kun longa nazo. Vi venigas
doktorojn, tutan kuracistan konsiliĝon, kaj vi proponis tri dukatojn,
se iu volos skribi recepton por la hundo. Ni esperis, ke la sinjoroj
havos tro multe da honoro en si kaj diros «ne», kaj ni jam
antaŭdecidis, ke ni ilin devigu perforte. Sed tio ĉi estis senbezona,
la sinjoroj interbatis sin pro la tri dukatoj, kaj per konkura
marĉando la prezo falis ĝis tri bacoj; en unu horo estis skribitaj
dek du receptoj, tiamaniere, ke la besto baldaŭ kadavriĝis.
Moor. -- Malnoblaj kanajloj!
Spiegelberg. -- La funebra soleno estas aranĝata en plena parado,
funebraj versaĵoj pri la hundo en granda amaso, kaj ni elmarŝis en
la nokto, ĉirkaŭ mil personoj, havante lanternon en unu mano kaj
niajn spadojn en la alia, kaj tiel ni iris tra la urbo kun sonorigado
kaj tintado, ĝis la hundo estis enterigita. Tiam komenciĝis
manĝegado, kiu daŭris ĝis lumo matena; poste vi dankis la sinjorojn
por la kora kondolenco kaj vi lasis vendi la viandon por duono de la
prezo. «Mort de ma vie!» tiam oni respektis nin, kiel garnizonon en
militakirita fortikaĵo....
Moor. -- Kaj vi ne hontas fanfaroni per ĉi tio? Vi ne havas eĉ tiom
da hontemeco, por honti pro tiuj petoloj?
Spiegelberg. -- Iru, iru! vi ne estas plu Moor. Ĉu vi memoras
ankoraŭ, kiel milfoje vi, tenante la botelon en la mano, mokadis la
maljunan avarulon kaj diradis, ke li ĉiam plu nur kolektu kaj ŝparu,
kaj vi por tio drinkkrevigos vian gorĝon? Ĉu vi memoras ankoraŭ? he?
vi memoras ankoraŭ? Ho, vi, malpia, mizera fanfaronisto! tio estis ja
parolita vire kaj nobele, sed....
Moor. -- Malbenita vi estu, ke vi min rememorigas pri tio! Malbenita
mi estu, ke mi tion ĉi diris! Sed ĝi estis nur en la ebrieco de la
vino, kaj mia koro ne aŭdis, kion mia lango fanfaronis.
Spiegelberg, _balancas la kapon_. -- Ne, ne, ne! Tio ĉi ne povas
esti. Ne eble, frato, vi ne povas tiel opinii serioze. Diru, frateto,
ĉu ne la mizero vin tiel agordas? Venu, mi rakontos al vi peceton el
miaj bubaj jaroj. Mi havis tiam apud mia domo foson, kiu, se preni la
plej malmulte, havis almenaŭ ok futojn da larĝeco, kaj ni, buboj,
konkure penadis transsalti ĝin. Sed la penado estis vana. Pum! vi jam
kuŝis, kaj oni mokis kaj ridis pri vi kaj superĵetadis vin per
neĝbuloj. Apud mia domo kuŝis sur ĉeno la hundo de ĉasisto, tre
mordema bestego, kiu kaptadis kiel fulmo la knabinojn per la rando de
la vesto, kiam ili ne rimarkis kaj iris tro proksime. Nu, por mi ĝi
estis la plej kora ĝojo inciti la hundon, kie mi nur povis, kaj mi
preskaŭ krevis de ridado ĉiufoje, kiam la kanajlo min tiam tiel
kolerege rigardis kaj tiel volonte sin ĵetus sur min, se ĝi nur
povus. -- Kio okazis? Unu fojon mi denove faras al ĝi tiel, kaj mi
ĵetas al ĝi ŝtonon en la ripon tiel forte, ke de furiozo la besto
deŝiras sin de la ĉeno kaj ĵetas sin al mi, kaj mi, kiel pelata de
ĉiuj diabloj, forkuras per ĉiuj fortoj.... Fulmo kaj tondro! jen
estas ĝuste la malbenita foso antaŭ mi! Kion fari? La hundo min jam
atingas, kaj ĝi estas furioza, -- tial, rapide decidite, mi faras
salton -- kaj mi troviĝas transe. Al tiu ĉi salto mi devis danki mian
vivon, ĉar la bestego disŝirus min al pecetoj.
Moor. -- Sed por kio vi nun tion ĉi rakontas?
Spiegelberg. -- Por tio, ke vi vidu, kiel la fortoj kreskas en la
mizero. Tial mi ne ektimas, kiam venas ekstremeco. La kuraĝo kreskas
kune kun la danĝero; la forto grandiĝas en premateco. La sorto
kredeble volas fari el mi grandan homon, ĉar ĝi metas al mi sur la
vojon tiom da malhelpoj.
Moor, _malkontente_. -- Mi ne scias, por kio ni ankoraŭ devus havi
kuraĝon kaj ne havis ĝin.
Spiegelberg. -- Tiel? Kaj vi volas do lasi, ke viaj talentoj en vi
aerdisiĝu? ke viaj kapabloj enteriĝu? Ĉu vi opinias, ke viaj petoloj
en Lepsiko prezentas la limojn de homa sprito? Ni venu antaŭe en la
grandan mondon -- Parizon, Londonon, -- kie oni ricevas vangofrapojn,
se oni iun salutas per la nomo de honesta homo. Jen tie estas
efektiva kora plezuro, kiam oni praktikas la metion en grandaj
mezuroj. Vi miros, vi larĝe malfermos la okulojn! Atendu, kaj kiel
oni falsofaras skribon, trompoturnas ludostojn, disrompas serurojn
kaj elŝutas el kofroj ilian internaĵon, -- tion ĉi vi ankoraŭ
lernos de Spiegelberg! Sur la unua renkontita pendingo oni devas
pendigi tiun kanajlon, kiu kun rektaj fingroj volas morti de malsato.
Moor, _distrite_. -- Kiel? vi progresis ankoraŭ pli?
Spiegelberg. -- Ŝajnas al mi, ke vi ne havas konfidon al mi. Atendu,
lasu min antaŭe varmiĝi, tiam vi vidos miraklojn! Via cerbeto
renversiĝos en via kranio, kiam mia naskema sprito akuŝiĝos. (_Levas
sin, flamiĝe._) Kiel lume fariĝas en mi! Grandaj ideoj elkrepuskiĝas
en mia animo! Gigantaj planoj fermentas en mia kreema kranio.
Malbenita dormemeco (_Frapante al si la kapon._) ĝis nun katenis
miajn fortojn, baris kaj jugis miajn intencojn! Mi vekiĝas, mi
sentas, kiu mi estas, kiu mi devas fariĝi!
Moor. -- Vi estas malsaĝulo. La vino fanfaronas el via cerbo.
Spiegelberg, _pli flamiĝe_. -- «Spiegelberg, -- oni diros, -- ĉu vi
estas sorĉisto, Spiegelberg?» -- «Estas domaĝe, ke vi ne fariĝis
generalo, Spiegelberg, -- diros la reĝo, -- vi forpelus la Aŭstrojn
tra butontruo.» -- «Jes, -- krios la doktoroj, -- ĝi estas
nepardonebla, ke tiu homo ne studis la medicinon, li certe elpensus
novan pulvoron kontraŭ la kropo.» -- «Ha, kial li ne dediĉis sin
speciale al la politika ekonomio, -- ĝemos en siaj kabinetoj la
diversaj Sully'oj, -- li el ŝtonoj elsorĉus luidorojn.» Kaj pri
Spiegelberg oni parolados en la oriento kaj en la okcidento, kaj en
koton oni vin ĵetos, vi, timemuloj, vi, bufoj, dum Spiegelberg kun
etenditaj flugiloj flugos al la templo de la senmorta gloro.
Moor. -- Feliĉan vojon! Levu vin per kolonoj de malhonoro al la supro
de la gloro. En la ombro de miaj prapatraj arbaretoj, en la brakoj de
mia Amalio, logas min plezuro pli nobla. Jam en la pasinta semajno mi
skribis al mia patro pri pardono, mi ne kaŝis antaŭ li eĉ la plej
malgrandan cirkonstancon, kaj kie estas sincereco, tie estas ankaŭ
kompato kaj helpo. Ni diru al ni reciproke adiaŭ, Maŭrico. Ni vidas
nin hodiaŭ kaj neniam plu. La poŝto venis. La pardono de mia patro
estas jam interne de la muroj de tiu ĉi urbo.
(_Aperas Schweizer, Grimm, Roller, Schufterle kaj Razmann._)
Roller. -- Ĉu vi scias, ke oni nin serĉas?
Grimm. -- Ke ni eĉ unu minuton ne estas certaj, ke oni nin tuj ne
arestos?
Moor. -- Ĝi min ne mirigas. Fariĝu, kio volas! Ĉu vi ne vidis
Schwarzon? Ĉu li ne diris al vi pri letero, kiun li havas por mi?
Roller. -- Jam longe li vin serĉas, mi supozas ion tiuspecan.