For this transcription, the following edition was used:
"Fratris Felicis Fabri Evagatorium in Terrae Sanctae, Arabiae et
Egypti peregrinationem: Volumen Secundum" (Stuttgardiae, Societas
Litteraria Stuttgardiensis, 1843)
The 1843-edition this transcription is based on contains very many
typographical errors. Before amending a word I checked whether it might
not be a variant spelling. When the correct word was not sufficiently
clear or even entirely unclear, the text itself was left unchanged. Any
changes applied by the transcriber are indicated by Transcriber's
Footnotes" ([TR1], [TR2], etc.).
Footnotes present in the original text are indicated by "[1]" etc.
There are some instances of "[?]" occurring in this text. These are
already present in the original text.
-----------------------
[Transcriber's Note: Image designating a nocturnal vigil.]
De secundo ingressu peregrinorum in dominicum
sepulchrum et de creatione militum in eo et de
commendatione ejusdem militiae.
Decima septima die, quae est S. Alexii confessoris praecedenti vespera,
cum venissemus de Bethlehem, vocati fuimus omnes ad atrium templi
sancti sepulchri. Festinavimus ergo, et ad templum descendimus, et
multos Sarracenos quidem ibi invenimus et mercatores, sed nihil eorum,
quae mandi possent, venale reperimus, sicut prius, et de hoc conturbati
fuimus, quia lassi ex itinere fuimus, et parum quievimus, nec coenam
feceramus, et illa spe velocius descendimus putantes, nos cibos
reperturos in atrio, quos manducaremus in ecclesia, sed nemo illos
dabat. Nescio enim, ex qua caussa contigit, vel quis practicaverit,
quod domini custodes templi Sarraceni prohibuerint in civitate, ne quis
peregrinis apportaret cibaria. Cogitabam mecum, quod forte ex
dispositione venerabilis Patris Gardiani id factum foret ad reprimendas
insolentias peregrinorum, quorum aliqui tota nocte sedebant in templo
manducantes et bibentes, sicut Corinthii, quos Apostolus 1. Cor. 2. in
omnibus laudat, praeterquam in illo, quod unusquisque praesumebat
coenam suam in ecclesia manducare, et erat difformitas, quia unus
esuriit et alius ebrius fuit. Sic etiam erat inter peregrinos, quorum
aliqui se replebant, aliqui vero jejunabant, et ideo virtuose
praeventum est, ne cibi reperirentur.
Singulis ergo congregatis aperuerunt domini Mauri ecclesiae sanctae
valvas, nosque intromiserunt eodem modo, sicut dictum est folio 108, A.
Ingressi sunt etiam nobiscum Fratres montis Syon, inter quos nobiscum
intravit spectabilis vir, dictus Johannes de Prussia, Procurator
Fratrum montis Syon, saecularis quidem statu, sed regularis habitu et
vita. Utitur enim proprio arbitrio habitu tertii ordinis S. Francisci,
cui tamen regulae voto se non adstrinxit. Hic vir est genere nobilis,
de prosapia comitum, Teutonicus de Prussia, procerae staturae, longam
habens barbam, veneranda canitie decorus; maturus valde est vir ille,
et multarum experientiarum, moribus compositus, conscientiosus et
timens Deum. Has laudes non ex auditu, sed ex certa scientia huic probo
viro do. Hic habet auctoritatem domini Papae, et domini Imperatoris, et
favorem regum et principum Christianitatis, creandi et percutiendi
milites peregrinos nobiles ad sanctum Domini sepulchrum venientes
(#B#). Notus est etiam domino Soldano, qui eum in magna habet
veneratione. Praefectus insuper Naydon civitatis Jerusalem eum
veneratur, et Sabathytanco et Elphahallo, Calini et Trutschelmanni,
omnes eum noscunt et venerantur. Unde sibi data est potestas a dominis
terrae ornandi loca sancta maceriis et aliis, praeterquam quod muros
erigere non audet. Hic vir procurat, quod ruinae ecclesiae sancti
sepulchri et in Bethlehem reficiantur, et tantae auctoritatis est in
Jerusalem, quod etiam Sarraceni et Judaei eum timent, et pueri se ab eo
abscondunt. Et dico pro certo, quod duo homines sunt in Jerusalem,
senes et annosi, utilissimi et locis sanctis et peregrinis, et cogitare
non possum, qualiter peregrini stabunt in Jerusalem post eorum obitum.
Invitus ego vellem esse peregrinus in Jerusalem eis absentibus. Unus
homo est praefatus Frater Johannes. Alter est Elphahallo, Sarracenus,
Calinus minor, bonus homo, de quo suo loco dicam.
Igitur cum processio esset ordinata et jam perfecta et finita eo modo,
quo dictum est fol. 110 A., praedictus vir Frater Johannes una hora
ante noctis medium convocavit ad se omnes peregrinos nobiles militiam
assumere volentes in ecclesiam Golgathanam, hoc est, in chorum, ubi est
mundi medium, ut patet fol. 117 A., et collocatis ante se comitibus,
baronibus et nobilibus incepit eis jura militiae exponere.[TR1] Et
primo prohibuit, ne quis ad militiam suscipiendam praesumeret accedere,
nisi nobilis a quatuor progenitoribus proximis esse probetur, et quod
sit sufficientis substantiae, justus, non infamis, non notatus de
aliqua infami inhonestate. Protestatus est autem, quod si aliquis
accesserit non idoneus, et percussioni se subjecerit, quod percussio
illa non teneat, nec talis pro milite quovis modo habendus sit, sed pro
illusore et derisore et nobilium contemtore. Demum hortatus est eos, ut
cum timore Dei et cum reverentia accedant ad susceptionem militiae, et
Papae ac Imperatori, quorum auctoritate hic honor eis confertur, in
omnibus obediant, ecclesiam catholicam defendant, et ejus jura
manuteneant; episcopos, monachos et quosque religiosos et omnes
ecclesiasticos, et loca eorum et bona protegant et tueantur;
rempublicam pacifice gubernent, et pupillis, viduis, advenis et
pauperibus justitiam faciant, et omnes fideles turbatos consolentur
praestando adjutorium, dum invocati fuerint.[TR2] Insuper prohibuit, ut
cum infidelibus nullo pacto foederarentur, sed eos, quantum possibile
fuerit, de terris Christianorum longius ejiciant, et maxime, ut omni
conatu ad hoc adspirent, quatenus terra sancta et sanctissimum
sepulchrum de manibus infidelium eripiatur, et reges, principes, duces,
comites, marchiones et caeteros armatos ad hoc inducant, ut terrae
sanctae subveniatur quantocius, et in ejus succursum omnes animent et
necessitatem et miseram subjectionem sepulchri fidelibus intimare
studeant omni cum diligentia, et quod ipsimet omni hora parati sint
procedere pro defensione terrae sanctae
(#184 A#) Cumque haec et plura alia Frater ille perorasset, ingressus
est in domunculam monumenti Domini, et sequebantur omnes nobiles
stantes ante ostium monumenti. Habebat autem nomina omnium nobilium,
militiam accipere volentium, in scriptis, secundum ordinem nobilitatis,
et ita etiam eis militiam contulit.
Primo ergo vocavit ad se generosum dominum Johannem comitem de Solms in
interiorem specum dominici monumenti, ubi est ipsa sanctissima tumba,
ejusque femur militari gladio accinxit, et pedibus ejus apposuit
militaria calcaria, et jussit eum genibus flexis procumbere super
dominicam tumbam, ita, quod genua stabant super pavimentum, et pectus
cum brachiis jacebat super tabulam tumbae. Eo autem sic procumbente
dictus frater Johannes arrepto gladio, quo comes praecinctus erat, et
evaginato percussit eum cum spatha super scapulas tribus vicibus, in
nomine Patris et Filii et Spiritus sancti. Quo facto erexit comitem, et
gladium et calcaria ab eo solvit, eumque deosculabatur, [et] cum
reverentia sibi Proficiat dixit. Hoc sic militiae addicto vocavit
Frater Johannes nobilem baronem, dominum meum Johannem Wernherum de
Zimmern, et comiti tradidit gladium et calcaria, ut baronem in militiam
percuteret, quod et fecit. Post hoc ingressus est dominus meus
Heinricus de Stöffel baro, quem dominus Johannes de Zimmern baro in
militem percussit. A quo dominus meus Johannes Truchses miles percussus
est; qui ingressum dominum meum Ursum de Hohenrechberg[TR3] militem
percussit. Et his militiae adscriptis et exclusis intraverunt alii
nobiles secundum ordinem et militiae dignitatem acceperunt. In mea
prima peregrinatione Frater Johannes omnes nobiles per se manu propria
ad militiam percussit, quia non ibi erant aliqui excellentes alios in
nobilitate, sed aequales erant, et aequalis aequalem non percutit,
sicut aequalis in aequalem jus et dominium non habet. Cum autem veniunt
principes, marchiones, comites, barones et nobiles, tunc primum ipse
Johannes percutit principaliorem, et postea ille alium sequentem, et
ita consequenter usque ad infimos nobiles, qui petunt se percuti ab
illis dominis, quibus magis officiuntur, vel quorum servi sunt. Si
autem sunt aliqui devoti, qui ex devotione militiam suscipiunt, et
tamen militiae insignia ferre nolunt in patria, ille nec a principibus
nec ab aliis percutiuntur, sed subjiciunt se Fratri Johanni. Sunt ergo
sic in illa hora omnes nobiles facti milites, et quilibet in
susceptione militiae contulit munus notabile juxta suum posse Fratri
Johanni. Aliqui X ducatos, aliqui VIII, aliqui VI, aliqui V pro sancti
sepulchri et ecclesiae reparatione et locorum sanctorum honoratione, et
Fratrum custodiae sancti sepulchri enutritione et lampadum incensione
et ad alios usus, ad quos dictus frater Johannes scit esse necessarium.
(#B#) Commendatio militiae sancti sepulchri et
praeeminentia illorum militum super omnes mundi
milites.
Nobilium magnanimitas ab antiquo non stetit contenta finibus naturalium
parentum seu progenitorum suorum, sed circa sui nominis titulos
extollendos insudare consuevit. Describit enim historiographorum
antiquitas, venisse de Carthagine ad Italiae partes Hannibalem,
nobilissimum Afrorum, et propriae strenuitate virtutis Romam
plurimasque provincias suo imperio subjugasse. Ita etiam Perseus
Tacius, nobilitatis Graeciae pater, mare equo alato transvolato
Persidem intravit eamque devicit. Sic et Alexander potens divitiis et
nobilitate magnus fines terrae pertransiit et cunctos suo dominio
subdidit, nec tamen sic contentus stetit, sed suos terminos etiam extra
mundi istius fines statuere cogitavit; et ita de pluribus aliis
legimus, qui suis terminis non contenti ad magna se extenderunt. In
talibus autem quieti non parcitur, nec somno tempus datur, sed
continuis studiis magnisque laboribus insudatur. Verum, ut de nobilibus
moderni temporis reddantur exempla, inspiciamus gloriosum exercitum
nobilium peregrinorum nostrorum jam sacramentis militaribus adornatum,
qui quidem poterant in suis propriis urbibus, civitatibus, oppidis,
castris, villis et praediis affluere divitiis, uti deliciis, et cum
quiete frui placitis, et ludis interesse jocundis, et assistere
theatrorum spectaculis, et animosis congressionibus, et hastiludiis, et
torneamentis, poterant et operam dare venationibus et chorizationibus,
vel manere cum quiete in cultu Cereris, Bacchi et Veneris. Sed
considerabant, vacuum esse inertiam sectari, et vitiosum, supradictis
animum applicare. Idcirco rationem consulentes ardenti desiderio ad
militaris dignitatis fastigia se extenderunt, non cujuscumque militiae,
sed nobilioris et excellentioris, quae in hoc mundo acquiri potest. Et
haec est militia sanctissimi dominici sepulchri, omnium militiarum
optima et nobilissima. Et hoc potest multis rationibus [demonstrari]
quae jam statim subjiciuntur.
Primo, quia militia illa est divinior, utpote in actu virtutis latriae
accepta: accipitur enim genubus flexis in actu venerationis sancti
sepulchri, nec invenitur nobilis aliquis, qui dicat, se propter
militiam principaliter in Jerusalem venire, sed principaliter propter
venerationem locorum redemtionis nostrae, qui actus ad latriam, divinam
virtutem, pertinet. Dicunt enim, et frequenter a militibus audivi, quod
si loca sancta in Jerusalem non essent, numquam, etiam si mille
militias accipere ibi possent, mare transirent; sed loca sancta illos
movent, ideo divinior est haec militia, quam aliae.
II. Haec militia est sanctior, quia in sanctiori loco totius mundi
confertur, hoc in loco resurrectionis Domini Jesu Christi.
III. Militia haec est spiritualior, quia non confertur nisi contritis
et confessis et eucharistiae sacramento munitis in loco spirituali a
persona (#185 A#) spirituali et a Fratre humili.
IV. Est virtuosior, quia militia haec non est admixta vitiis. Aliae
enim militiae habent aemulationem, iram, invidiam, superbiam et plura
alia vitia annexa; haec autem quantum est in se, tota est virtuosa.
V. Haec militia est decentior. Valde quippe bene decet, ut Christianus,
miles esse volens, in illo campo militiam accipiat, in quo rex suus
contra potentissimum praevaluit. Dico autem regem nostrum Christum, et
campum Golgatha locum, in quo diabolum prostravit.
VI. Militia haec sancti sepulchri purior est et mundior, et
innocentior, nullo enim humano sanguine inquinatur sicut aliae, quae ut
communiter sunt immundissimae, quia dantur, quando grandis instat
sanguinis effusio humani. Et quod his deterius est, militiam acquirunt
in sanguine humano christiano, im sanguine fraterno. O maledicta
militia ista, et Deo displicita! David, rex sanctus, non fuit permissus
aedificare templum Domini, eo, quod vir bellator fuit, et multum
sanguinem humanum fudit, ut habetur 1. Paral. 22. et 28. Et tamen notum
est, quod non effudit nisi sanguinem incircumcisorum et infidelium,
quorum sanguinem ex jussu Domini Dei effudit. Si ergo sanguis ille
idololatrarum virum sanctum illum immundum reddidit, quod non potuit
aedificare templum, quid tunc faciet sanguis nobilissimus Christianorum
fidelium, quantam immunditiam inducit in eum, qui ejus effusor est?
Nonne coinquinatum militem et sordidum reddit? Non sic nostra innocens
militia hierosolymitana christiano sanguine sordida, sed potius mundat
militem, ut christianus sanguis defendatur. Accipiunt enim militiam in
loco, ubi innocentissimus sanguis Christi effusus est pro omnibus
hominibus. Ideo abhorrent omnem humanum sanguinem effundere, nisi
cogantur ad defendendum Christi sanguinem noxium sanguinem fundere.
VII. Militia haec est rationabilior. Ratio enim dictat, quod aliqui
sint in populo christiano, qui fidem gladio defendant, et injustitiam
coerceant[TR4] armis, et inobedientes vi compellent intrare. Hoc est
officium militum sancti sepulchri, ut patet superius. De his autem
nulla fit mentio in susceptione militiae in alio loco.
VIII. Militia haec est amicabilior. In nullius namque praejudicium
fiunt milites in Jerusalem. Alii autem sunt milites contra partem
adversam, et in praejudicium alterius multis modis.
IX. Militia nostra est laboriosior. Quis enim explicabit labores
militis sancti sepulchri, quos habet non pro militia acquirenda, sed
pro Dei honore et animae suae salute?
X. Haec militia est periculosior. Nam labor sine periculo non reputatur
magnus, imo labor parvus: cum magno periculo magnus judicatur. Sed
utrumque est in nostra militia, et labor magnus, et ingens periculum,
ut patet per totum evagatorium.
XI. Nostra militia est miserior, cum multis enim miseriis et (#B#)
calamitatibus acquiritur, etiamsi bursam plenam habeat peregrinus
pecuniis.
XII. Haec hierosolymitana militia est prudentior, propter varias
experientias, quas homo in ea percipit: nobilis, proficiscens in
Jerusalem, multa experitur de cursu mundi, in mari, et in utraque parte
maris, de hominum moribus et differentiis. Accipit enim notitiam de
fidelibus et infidelibus, quia videt et commoratur Christianis, Turcis,
Sarracenis, Mamaluccis, Tataris, Arabibus, Judaeis, Samaritanis,
Mauris, Graecis, Nubianis, Jacobitis, Abessynis vel Indis, Georgicis,
Armenis , Ungaris, Dalmatis, Pannonibus, Achaicis, Italicis, Gallicis,
Anglis, Teutonicis, et breviter omnium orientalium et occidentalium
notitiam accipit, si est vir considerativus. Praeter haec experitur
clarae militiae homo, quis sit amicus vel inimicus, quis sit fictus vel
verus, quid stet bene vel male, quid sit fortuna, quid diffortunium,
quid virtus, quid vitium, quanta sit differentia inter hominem bonum
vel malum. Sed et hanc experientiam optimam accipit, quae omnibus iam
dictis praestantior est, quod in hac peregrinatione homo incipit se
ipsum ex intimis cognoscere, suam sapientiam et imprudentiam, suas
varias affectiones et passiones, suas inclinationes et abominationes,
suas virtutes et vitia. Et pro certo dico, quod in XL septimanis homo
in hac peregrinatione magis se ipsum agnoscit, quam alias in XL annis.
Fateor, numquam meas imperfectiones et miserias melius et clarius vidi,
quam in illa evagatione, et praecipue in galea super mare, et sub
tentorio in deserto, in his enim locis nihil manet in homine occultum.
Scio, quod socii et domini mei nobiles melius me cognoscant et omnes
conditiones meas, quam Fratres Ordinis, cum quibus XXX annis degi, et
ego milites illos melius nosco, quam uxores eorum, aut parentes, aut
filii aut servi eos noscunt. Nemo enim potest in his miseriis et
casibus peregrinorum se apud se continere, sed omnia latentia suis
horis procedunt in actum, quia est ibi continua agitatio. Alii milites
in curiis regum facti, vel in ponte Tyberis, vel in proeliis, paucas
accipiunt experientias.
XIII. Nostra militia est dignior. Quia milites sancti sepulchri ab
omnibus, tam spiritualibus quam saecularibus, praeferuntur.
XIV. Est etiam potentior et majoris auctoritatis ex eo, quod confertur
auctoritate sanctissimi domini Papae, et serenissimi domini
Imperatoris. Alii vero nonnumquam efficiuntur milites et contra Papam,
et contra Imperatorem, vel praeter eos, et sine jussu et scitu eorum;
ideo sunt nullius auctoritatis.
XV. Militia nostra est nobilior et ipsa alias nobilitat, non vero e
contrario. Vidi multos, qui facti fuerunt milites per Imperatorem, et
in proeliis, et tamen militiae signa ferre nolebant, quousque (#186 A#)
in sancto sepulchro fuerunt percussi in milites. Scio unum nobilem,
quem Imperator percussit militem in quodam proelio, et rex Ungariae in
alio bello, et rex Bohemiae in tertio, et tamen semper concessit se pro
simplici nobili, quousque quarto in dominico sepulchro fuit factus, et
tunc rediit, et insignia militaria portavit, et hodie gloriosus miles
est cum multis equitans famulis.
XVI. Militia nostra est mirabilior. Omnes enim quodam modo mirantur
sancti sepulchri militem, pro eo, quod inter Sarracenos infideles et in
dominico sepulchro accepit militiam.
XVII. Est militia magis venerabilis. Habent enim milites sancti
sepulchri locum super alios, eundo, stando, sedendo, loquendo, manus
lavando, comedendo etc.
XVIII. Militia nostra est spectabilior. Nam quando miles sancti
sepulchri loqui incipit de sua militia, de loco suae militiae, de his,
quae sibi acciderunt, omnes eum intuentur, et aperto ore auscultant,
quid dicat.
XIX. Est acceptabilior nostra militia. Nobilibus et ignobilibus sunt
milites sancti sepulchri accepti, parum alii milites curantur, imo
potius abhorrentur, tamquam inhumani, feroces, terribiles.
XX. Militia nostra est virilior. Parum enim est, cuneos hostium
penetrasse semel, vel hostes vidisse; sed multum est, saepe in mortis
periculis fuisse, sicut est in nostra militia.