REGIO Portu digressus Argallus in Virginiam contendebat, ineunte

Nouembri, anno sexcentesimo decimo tertio, sed postridiè quàm soluerat,

atrocissima tempestate diuulsæ naues in lõgè diuersas oras abierunt:

Argalli quidem Prætoria in Virginiam tandem est delata: minor è duabus

nostris captiuis cum suis vectoribus nũquam deinde comparuit: alia

captiua maior, cui Turnellus præsidebat, quaque vehebamur, sedecim

dierum continentibus procellis fœdè vexata, pæne absumtis cibariis

desperationem iam adierat, cùm cadente denique tempestate, in Virginiam

secundo vento iter intendere cœpimus. Vicenis quinis leucis, haud

ampliùs, aberamus Virginiæ littore, vbi de nostra nece à Præfecto

decernebatur eóque nobis ea nauigatio erat odiosa, cùm derepente

coortus aduersus ventus proram in _Asoras_ Lusitanorum insulas [598]

obuertit, septingentis pæne leucis inde recto itinere in Ortum sitas.

Eius certè venti vis quòd nihil intermitteret, Turnellus præuidebat

non nisi capitis sui periculo in Lusitanorum potestatem se vẽturum,

qui captiuos Sacerdotes, per summam iniuriam domicilio suo auulsos,

spoliatosque secum traheret; & eo quidem angebatur magis, quòd Patrem

Biardum Hispaniensis generis esse crederet, falsis Porturegiensium

Gallorum accusationibus persuasus, vt eius noxæ criminationem apud

Lusitanos non immeritò reformidaret, si nostri Patres ad se accusandum

animos adiicerent. Ea re ingenuè fatebatur vim Numinis, innocentium

iniuriã vlciscentis, sibi ac suis in ea nauigatione infestam meritò

esse, qua calamitate fractus, qui calumniis sua culpa temerè persuasus,

Patri Biardo valdè infensus in eum diem fuerat, magnopere deinde

mitigari, eique placatior cœpit fieri. Vt autem ventorum violentia non

adigeret ad _Asoras_: cibariorum tamen eò etiam nolentes amandabat,

& aquæ dulcis penuria; quamobrem Turnello videndum erat, ne quid

ipsi damni arcesseret Patrum nostrorum præsentia, ex quibus periculi

nihil imminebat, si naue procul in anchoris inhærente, per scapham

in portum missam necessaria annona pararetur, quod futurum Turnellus

sperauerat. Contrà verò quàm crederet, accidit: appulsis enim ad

Faëalem insulã Asorarum vnam, subeundum fuit in portum intimum, atque

in ciuium oculis inter cæteras naues consistendum: quò vehementiùs

paullò inuectis, cùm nostra nauis in Hispaniensem saccari nauẽ

impacta, [599] proræ anterius velum detersisset, Nauarchus Hispanus

piratam conclamauit, turbamque nauticam ad arma exciuit. Paucis antè

hebdomadis Gallus subita irruptione nauem in eodem portu spoliauerat,

vnde Hispani similem casum veriti, hoc vehementiùs trepidauerant,

tantóque sagaciùs in Anglum inquirendum arbitrabantur. Quare Turnello

exscendendum in continentem fuit, quem obsidis loco haberent Hispani,

dum accuratè lustrarentur interiora nauis, Patribus interim ponè

lintrem studiosissimè delitescentibus, ne quid detrimenti ex eis Anglo

crearetur, si comparerent. Perdifficilis erat latebra loco minimè

idoneo, re adeò repentina, tamque accuratis scrutatoribus, nauis omnia

intima rimantibus: sed lynceos eorum oculos fugerunt nostri, magna sua

voluptate, quòd Anglum ita seruassent: maiore Angli gaudio, quòd præter

spem, ac suum meritum, ab iis seruatum se agnosceret, quibus libertatem

per summũ scelus ademerat. Id beneficij genus, singularemque fidem,

Angli & in præsentia ingentibus grati animi argumentis agnoscebant,

& deinceps sæpenumerò, maximè apud suos Ministros, cum summa Patrum

laudatione, prædicarunt. Tres solidas hebdomadas substitit in eo portu

nauis Anglicana, tantumdemque abditi Patres sole caruerunt; inde omisso

in Virginiam itinere, Turnellus in Britanniam contendit, sed recta

nauigationis semita cum nos tempestas deiecisset, in oram Vualliæ

ad Occasum violenter nos impegit: vbi cùm nauem annona deficeret,

Turnellus Pembrochum [600] oppidum adiit commeatus parandi gratia. Eius

oppidi magistratibus Turnellus mouit suspicionem maritimi latronis,

quòd & homo Anglus Francica verehetur naui, & nullam litteram scriptæ

auctoritatis proferret, qua suam nauigationem tueretur: neque vel

iurato asseueranti, se tempestate diuulsum à Prætore suo Argallo,

fides habebatur. Cum eum igitur omne probationum genus destituisset,

citauit dictorum suorum testes duos Iesuitas, quos haberet in naui,

quorumque incorruptæ fidei neminem mortalium diceret posse meritò

refragari. Patribus ergo perhonorificè interrogatis, cùm pro testimonio

apud magistratum publicè dixissent, Turnellus fuit in honore, atque

vt virum nobilem decuerat, probè omnia gessisse creditus est: nostris

verò est honor habitus, & apud _Maiorem Vrbis_, vt vocant, Magistratum

plebeium scilicet, hospitium est assignatum. Qui pro Præfecto rei

maritimæ ius Pembrochij tum dicebat Nicolaus Adams, apud quem nostri

testimonium dixerant, vbi audiit pessimè iis esse in nauigio, iussit

eos diuersari apud eũ Magistratum, quem indicauimus, suaque fide omnia

eis suppeditari copiosè, quibus si deesset vnde sibi rependerent, Dei

causa se iis sumtuum gratiam libenter facere dicebat, quòd putaret

minimè decere, ab omni dignitate ac doctrina instructis viris nihil

apud Pembrochios ciues humanitatis relinqui. Missum erat ad Britanniæ

Regem de nostris, cuius dum rescriptum exspectatur, frequentes

visendi conferendique gratia vndique ad nostros adeunt de nobilitate,

de magistratibus, ac ministris [601] etiam, quorum quaternos in

disputationis palæstra cum illis commisit quidam de proceribus,

doctrinæ periclitandæ studio. De illorum autem negotio cùm in Regiam

allatum esset, iam inaudierat Regis Christianissimi legatus captiuum

esse nauigium, & Francos Iesuitas, vrgebatque omnium, ac maximè

nostrorum libertatem, quòd eius rei habuerat ab suo Rege studiosiùs

iniuncta mandata. Nihil itaque moræ fuit, quin nostri Pembrochio

Douerum arcesserentur, vnde breui traiectu Itium Portum, Francicæ oræ

oppidum, incolumes lætique deportati sunt, decimo suæ captiuitatis pæne

affecto mense, quo loco Darquieni Dynastæ, Regio præsidio Præfecti, &

Baulæi Decani eximia humanitate, beneficentiaque lautissimè accepti

sunt, idoneo præterea donati viatico, quod Ambianos iter intendentibus

in suum Collegium abunde esset.

ARGALL left Port Royal and started for Virginia in the early

part of November of the year 1613, but, on the day after he set

sail, an exceedingly violent storm arose, by which the ships

were driven asunder in very diverse directions. Captain Argall's

vessel, indeed, was finally borne to Virginia; the smaller of the

two captured ships, with its crew, was never seen thereafter; the

larger of these, which Turnell commanded, and on board of which we

were, after being dreadfully beaten for sixteen days by continuous

tempests, had reached almost desperate straits, because of the

exhaustion of its provisions, when the storm finally ceased, and

we resumed our voyage towards Virginia with a favoring wind. We

were distant not more than twenty-five leagues from the coast of

Virginia, where the Governor was planning our destruction, and for

this reason the voyage was hateful to us; when a contrary wind

which suddenly arose turned our bow towards the _Asores_ islands

of Portugal, [598] situated at a distance of almost 700 leagues

due East from that point. Since the force of this wind did not

at all abate, Turnell foresaw that his life would be endangered

should he come into the power of the Portuguese, because he was

conveying as prisoners, Priests, who, with the greatest injustice,

had been torn from their settlement and despoiled; and he was

still more troubled because, persuaded by the false charges

of the French at Port Royal, he believed Father Biard to be a

Spaniard, so that he dreaded, with good reason, a denunciation of

his offense before the Portuguese, if our Fathers should resolve

to accuse him. Therefore he frankly acknowledged that the power

of the Deity, which avenges injury done to the innocent, was

deservedly hostile to him and his upon that voyage; and, overcome

by this calamity, although he had, through his own fault in rashly

believing slanders, been extremely unfriendly to Father Biard up

to that time, he began to soften greatly and become more amiable

toward him. Moreover, even if the force of the wind were not

driving them to the _Asores_, still, scarcity of provisions and

fresh water compelled them to go thither, though against their

will; wherefore, it was necessary for Turnell to take precautions

lest the presence of our Fathers should cause him damage; as no

danger was to be feared from them, if the ship should remain at a

distance at anchor, and the necessary provisions should be secured

by sending a small boat into the harbor, as the Captain hoped to

do. Matters turned out, however, contrary to his expectations;

for when we approached Faëal, one of the Asores islands, we were

compelled to enter the inmost harbor, and take a position among

the other ships under the eyes of the inhabitants. Having entered

thither a little too swiftly, when our vessel collided with a

Spanish treasure-ship [599] and carried away its forward jib, the

Spanish Captain shouted out that we were pirates, and aroused his

crew to arms. A few weeks before, a Frenchman had plundered a

ship in the same harbor by a sudden attack; whence the Spaniards,

fearing a similar fate, had been the more alarmed on this occasion,

and thought an investigation still more necessary in the case

of an Englishman. Turnell was therefore obliged to disembark

upon the land, where the Spanish held him as a hostage while the

interior of the ship was being thoroughly searched, the Fathers,

in the meantime, carefully hiding behind a boat, in order that the

Englishman might suffer no harm on their account if they should be

discovered. Concealment was very difficult in a place not at all

convenient, as the affair arose very suddenly, and there were so

careful searchers, who rummaged the entire interior of the ship;

but our brethren escaped their lynx eyes, greatly to their own

delight, because they had thus preserved the Englishman; but with

greater pleasure to the Englishman, because he recognized that he

had been saved, contrary to his expectations and his deserts, by

those whom he had most wickedly deprived of their liberty. This

service and remarkable good-faith the English recognized at that

time with marked signs of gratitude, and often thereafter spoke of

the Fathers with great praise, especially before their Ministers.

Three entire weeks the English ship remained in that harbor, and

the same length of time the Fathers were hidden away and deprived

of the sunlight; then, abandoning the voyage to Virginia, Turnell

proceeded to Britain. But, when a storm had diverted us from the

direct prosecution of our voyage, it carried us violently Westward

to the coast of Vuallia;[93] and when here provisions failed the

ship, Turnell entered the town of Pembroke [600] for the sake of

obtaining supplies. The officials of this town suspected him of

piracy upon the high seas, because, although an Englishman, he was

sailing in a French vessel, and produced no written testimonials

of the authority under which he was making his voyage; and when

he made oath that he had been separated by a storm from his

Captain, Argall, he was not believed. When, therefore, every

sort of evidence had failed him, he cited as witnesses for his

statements the two Jesuits whom he had on board the ship, whose

incorruptible integrity, he said, no mortal could deservedly call

in question. Therefore, when the Fathers had been very respectfully

interrogated, and had given their testimony in public before the

magistrate, Turnell was placed in honor, and was believed to have

done everything honestly, as befitted a gentleman; but our brethren

were treated with distinction, and were entertained as guests by

the _Mayor of the City_, as he is called, that is, the Magistrate

of the common people. When Nicholas Adams, who then represented the

Minister of the marine at Pembroke, and in the presence of whom our

brethren had given their testimony, heard that they had extremely

bad fare upon the ship, he directed that they should be entertained

at the home of the Magistrate whom we have mentioned, and that upon

his own responsibility everything should be abundantly supplied to

them; and if they should lack the means to repay him, he said that

for the sake of God he would willingly do them the favor of meeting

the expense, because he thought it very unbecoming that no kindness

should be shown among the citizens of Pembroke to men distinguished

in every way for merit and learning. A message had been sent to

the King of Britain concerning our brethren; and, while an answer

thereto was being awaited, many came, for the purpose of seeing

and conversing with the fathers, from the ranks of the nobles, of

the officials, and even of the ministers, [601] four of whom one

of the councilors put into the arena of debate with our brethren,

with the desire of testing their doctrine. Moreover, when their

case had been reported at Court, the ambassador[94] of the Most

Christian King had already heard that a ship with French Jesuits

had been captured, and urged the release of all and especially

of our brethren, because he had from his King strict commands to

this effect. There was therefore no delay in the conveyance of our

brethren from Pembroke to Dover, whence, after a short passage,

they safely and joyfully arrived, after almost ten months of

captivity, at Itius Portus,[95] a town on the French coast. Here

they were received most honorably, with especial kindness and

favor from Sieur d'Arquien, Commander of the Royal garrison, and

Dean Boulaye; a suitable viaticum was also given to them, which

was abundant for their needs during the trip to their College at

Ambians[96] [Amiens].

IAM Nouo-Francicæ Missionis operæ quantum promouerint rem Christianam

inter Barbaros, non facile dispiciet, qui rem vulgi trutina metietur:

qui verò negotium natura sua perarduum, interuenientibus etiam

aliunde casibus valdè impeditum, æquis momentis volet æstimare,

maximè idoneis, atque illustribus initiis asperrimum solum Euangelicæ

sementi præparatum, fateatur necesse est. In primis enim quantum,

quæso, illud est, belluini prorsus ingenij atque moris gentem,

nuper ab omni commercio externo alienissimam, ab sua impotentia

suspiciosissimam, sic nunc esse nobis cõciliatã, ea de nostris

hominibus opinione imbutam, vt eos summo ambitu quilibet Barbarorũ

cõuentus [602] expetat, in sua ora domicilium habere cupiat, de suis

copiolis annua cibaria deferat, mœrore ac fletu suum eorum desiderium

testetur, implacabili odio in Britannos, nostræ infestos quieti,

feratur? Magnum quiddam profecto est, & ingentis ad fidem illis

animis ingenerandam momenti, erga illius præcones tam propensa ferri

voluntate, fiducia, & veneratione. Illud autem alterum longè maius

est, tantóque ad Barbaroram efficiendam salutem potentius, quantò

alienius est ab humanarum affectionum ratione, diuinisque motionibus

proprium magis. Altè iam insedit Canadiorum animis illa sententia,

æternis addici cruciatibus, qui Baptismi expertes è viuis decedant,

vt tametsi valẽtes Christianæ legis conditiones, suo sensu paullò

asperiores, haud facilè subeant, moribundi tamen Baptismum ingentis

omnino beneficij esse ducant, cupidéque appetant. Cuius doctrinæ

quoniam Patres Societatis auctores habent, eamque combiberunt intimis

sensibus, eius sua sponte illos admonent, & memores esse iubent,

quoties popularium quis deteriùs affectus decumbit, hortanturque suos

Doctores vti obitum ægroti præuertant, salutaribus aquis lustrantes,

antè quàm occumbat. Atque hos quidem animorum motus, in barbarissimis

alioqui hominibus, biennij cultura, & ea quidem non assidua, sed

frequentibus interpellata difficultatibus, duo Patres effecerunt, non

leuibus certè momentis ad Euangelici verbi satus in ea gente magnis

incrementis propagandos. Quam ad propagationem, sacrarum precationum,

& Baptismi [603] inusitata vis, insignibus aliquot documentis apud

eam nationem interdum prodita, incitamento non mediocri videtur olim

futura. Patri Biardo ad Eplani piscis amnem die quodam agenti affertur

nuncius ab ægrota, & animam agente muliere, quæ ipsum videre atque

alloqui valdè cuperet, ad Sanctæ Mariæ Sinum, duabus ab eo amne leucis.

Eò ducem habuit vnum de contubernio, feminamque more gentis præter

focum stratam deprehendit, tertia iam hebdomada miserè languentem:

ægram, quoad per eius morbum licuit, Catechesi necessaria instruit,

adhibitisq; pro re nata precibus cruce ad pectus appensa munit, seque

vocari iubet, si quid ei posteà deterius accidat. Postridie mulier bene

sana è foco exsilit, & graui onusta sacco ad maritum quattuor inde

leucas vegeta contendit. Eam sanationem Caluinianus Dieppensis omnium

primus obseruauit, confestimque illius euentum mirabilem nunciaturus ad

Patrem Biardum accurrit. Idem Pater in ora Pentegoetia cum Biencourtio

versabatur, vbi pro instituto mapalia Barbarorum circumiens, ægros

visebat, solabatur, precibus, ac Christianis documentis iuuabat. Ibi

tertium iam mensem æger decumbebat, cuius salus erat conclamata, quem

Barbari visendum Patri obtulerunt. Frigido sudore totus manabat, certo

fere mortis indice, cùm iam eum grauis æstus tenuisset, cui post

preces, & breuia fidei documenta, cùm Pater crucem sæpius exosculandam

porrexisset, eique de collo pensilem reliquisset, frequentibus Barbaris

audientibus, & quæ gererentur mirè [604] probantibus ab eo ad nauẽ &

Biencourtium rediit. Postera verò die Biencourtio cum indigenis in

naue permutationibus mutuis occupato, in eã nauem sanus ingressus ille

æger, heri moribũdus, crucemque gratulabũdus, magnificè ostentãs, adiit

ad P. Biardũ, ingentiq; gaudio suam ei sanitatem testatus, virtuti

S. Crucis acceptã tulit. Illustrius multò est id quod sequitur, & ad

Barbarorũ sensum in Baptismi laudẽ singulare. P. Biardus, & Mottæus

Saussæij Legatus, Simonque Interpres vnà iuerant ad considerandam

areã Sancti Saluatoris domicilio designatã, vnde redeuntibus procul

ad aures accidit lamẽtabilis vlulatus quærentibusq; à Barbaro comite

causã lugubris clamoris, responsum est, sollemne illud esse alicuius

iam iam vita functi argumentũ. Sed propiùs ad Barbarica tuguria

succedentibus puer interrogatus indicauit, nõ mortui, sed morientis

esse cõpliorationẽ; atque ad P. Biardum conuersus; Quin tu, inquit,

accurris, si forte in viuentẽ adhuc incidas, & eius morti Baptismum

præuertas? Ea pueri vox, tamquã cælo missa, Patrem & comites ad cursum

vehementer accendit, quibus ad agrestes casas appulsis, Barbarorũ

sub dio stantium lōgissima ala, directo ordine instructa occurrit,

atq; in spectãtis alæ, & mœrore defixæ oculis obambulans pater, cuius

in vlnis tenellus moriebatur puer. Hic vt animam ægerrimè trahebat,

interruptis debilitate singultibus ad mortem properans, miserum

parentem miseratione cruciabat & dolore. Ad quoslibet autem infantis

singultus, horrendùm eiulabat parens, cuius eiulatum adstantis

Barbaricæ concionis mox luctuosus [605] excipiebat vlulatus. Pater

Biardus adiit ad afflictum puelli parentem, rogauitque an ipso volente

moribundum infantem Baptismo esset lustraturus. Ingenti mœrore percitus

Barbarus vocem mittere non potuit, sed deposito in postulantis manibus

puero, reipsa, quid cuperet, ostendit. Pater aquam poposcit, puellumque

Mottæo ardentissimè suscipienti tenendum tradit, salutaribus aquis

aspergit, Nicolaum de Mottæi nomine appellat, concepta precum formula

Barbaris lumẽ ad fidei agnoscendas ingentes opes à Deo precatur. Sub

eam precationem receptum de Mottæi manibus infantem matri eius præsenti

defert, mater filio mammam continuò porrigit, puer oblatam cupidè

arripit, lac ad satietatem haurit, atque deinceps sanus vegetúsque

vixit. Vniuersus interim Barbarorum, qui circumsteterat, globus rei

haud vsitatæ defixus miraculo, petrarum instar immotus, ac tacitus

hærebat in vestigio. Ad eos igitur sic animo comparatos noster, quæ

visa sunt in rem præsentem quadrare, verba fecit, quæ auidis mentibus

hauserunt, atque vbi perorauerat, iussit singulos in tuguria se

recipere. Vti venerabundi ac trementes eius sermonem summa reuerentia

exceperant, ita cùm cœtus facta missione receptum in suas casas

indixit, alto silentio præferentes inusitatum obsequium, in sua quisque

tuguria pacatissimè, citissimeque dilapsi sunt. Hæc & huiusmodi alia in

Barbarorum oculis, summa ipsorum admiratione, nec minore fructu gesta,

quisquis perpenderit, vtilissimis principiis inchoatam Nouo-Francicam

Missionem meritò iudicabit.

The Jesuit Relations and Allied Documents, Vol. 2: Acadia, 1612-1614 · 第 17 / 20 段