Tum illa: "Vetus," inquit, "haec est de prouidentia querela Marcoque
Tullio, cum diuinationem distribuit, uehementer agitata tibique ipsi res
diu prorsus multumque quaesita, sed haud quaquam ab ullo uestrum hactenus
satis diligenter ac firmiter expedita. Cuius caliginis causa est, quod
humanae ratiocinationis motus ad diuinae praescientiae simplicitatem non
potest admoueri, quae si ullo modo cogitari queat, nihil prorsus
relinquetur ambigui. Quod ita demum patefacere atque expedire temptabo, si
prius ea quibus moueris expendero. Quaero enim, cur illam soluentium
rationem minus efficacem putes, quae quia praescientiam non esse futuris
rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii
libertatem putat. Num enim tu aliunde argumentum futurorum necessitatis
trahis, nisi quod ea quae praesciuntur non euenire non possunt? Si igitur
praenotio nullam futuris rebus adicit necessitatem, quod tu etiam paulo
ante fatebare, quid est quod uoluntarii exitus rerum ad certum cogantur
euentum? Etenim positionis gratia, ut quid consequatur aduertas, statuamus
nullam esse praescientiam. Num igitur quantum ad hoc attinet, quae ex
arbitrio eueniunt ad necessitatem cogantur?" "Minime." "Statuamus iterum
esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere; manebit ut opinor eadem
uoluntatis integra atque absoluta libertas.
Sed praescientia, inquies, tametsi futuris eueniendi necessitas non est,
signum tamen est necessario ea esse uentura. Hoc igitur modo, etiam si
praecognitio non fuisset, necessarios futurorum exitus esse constaret. Omne
etenim signum tantum quid sit ostendit, non uero efficit quod designat.
Quare demonstrandum prius est nihil non ex necessitate contingere, ut
praenotionem signum esse huius necessitatis appareat. Alioquin si haec
nulla est, ne illa quidem eius rei signum poterit esse quae non est. Iam
uero probationem firma ratione subnixam constat non ex signis neque petitis
extrinsecus argumentis sed ex conuenientibus necessariisque causis esse
ducendam. Sed qui fieri potest ut ea non proueniant quae futura esse
prouidentur? Quasi uero nos ea quae prouidentia futura esse praenoscit non
esse euentura credamus ac non illud potius arbitremur, licet eueniant,
nihil tamen ut euenirent sui natura necessitatis habuisse; quod hinc facile
perpendas licebit. Plura etenim dum fiunt subiecta oculis intuemur, ut ea
quae in quadrigis moderandis atque flectendis facere spectantur aurigae
atque ad hunc modum cetera. Num igitur quidquam illorum ita fieri
necessitas ulla compellit?" "Minime. Frustra enim esset artis effectus, si
omnia coacta mouerentur." "Quae igitur cum fiunt carent exsistendi
necessitate, eadem prius quam fiant sine necessitate futura sunt. Quare
sunt quaedam euentura quorum exitus ab omni necessitate sit absolutus. Nam
illud quidem nullum arbitror esse dicturum, quod quae nunc fiunt, prius
quam fierent, euentura non fuerint. Haec igitur etiam praecognita liberos
habent euentus. Nam sicut scientia praesentium rerum nihil his quae fiunt,
ita praescientia futurorum nihil his quae uentura sunt necessitatis
importat. Sed hoc, inquis, ipsum dubitatur, an earum rerum quae necessarios
exitus non habent ulla possit esse praenotio. Dissonare etenim uidentur
putasque si praeuideantur consequi necessitatem, si necessitas desit minime
praesciri nihilque scientia comprehendi posse nisi certum; quod si quae
incerti sunt exitus ea quasi certa prouidentur, opinionis id esse caliginem
non scientiae ueritatem. Aliter enim ac sese res habeat arbitrari ab
integritate scientiae credis esse diuersum. Cuius erroris causa est, quod
omnia quae quisque nouit ex ipsorum tantum ui atque natura cognosci
aestimat quae sciuntur; quod totum contra est Omne enim quod cognoscitur
non secundum sui uim sed secundum cognoscentium potius comprehenditur
facultatem. Nam ut hoc breui liqueat exemplo, eandem corporis rotunditatem
aliter uisus aliter tactus agnoscit. Ille eminus manens totum simul iactis
radiis intuetur; hic uero cohaerens orbi atque coniunctus circa ipsum motus
ambitum rotunditatem partibus comprehendit. Ipsum quoque hominem aliter
sensus, aliter imaginatio, aliter ratio, aliter intellegentia contuetur.
Sensus enim figuram in subiecta materia constitutam, imaginatio uero solam
sine materia iudicat figuram. Ratio uero hanc quoque transcendit speciemque
ipsam quae singularibus inest uniuersali consideratione perpendit.
Intellegentiae uero celsior oculus exsistit; supergressa namque
uniuersitatis ambitum ipsam illam simplicem formam pura mentis acie
contuetur.
In quo illud maxime considerandum est: nam superior comprehendendi uis
amplectitur inferiorem, inferior uero ad superiorem nullo modo consurgit.
Neque enim sensus aliquid extra materiam ualet uel uniuersales species
imaginatio contuetur uel ratio capit simplicem formam, sed intellegentia
quasi desuper spectans concepta forma quae subsunt etiam cuncta diiudicat,
sed eo modo quo formam ipsam, quae nulli alii nota esse poterat,
comprehendit. Nam et rationis uniuersum et imaginationis figuram et
materiale sensibile cognoscit nec ratione utens nec imaginatione nec
sensibus, sed illo uno ictu mentis formaliter, ut ita dicam, cuncta
prospiciens. Ratio quoque cum quid uniuersale respicit, nec imaginatione
nec sensibus utens imaginabilia uel sensibilia comprehendit. Haec est enim
quae conceptionis suae uniuersale ita definiuit: homo est animal bipes
rationale. Quae cum uniuersalis notio sit, tum imaginabilem sensibilemque
esse rem nullus ignorat, quod illa non imaginatione uel sensu sed in
rationali conceptione considerat. Imaginatio quoque tametsi ex sensibus
uisendi formandique figuras sumpsit exordium, sensu tamen absente
sensibilia quaeque conlustrat non sensibili sed imaginaria ratione
iudicandi. Videsne igitur ut in cognoscendo cuncta sua potius facultate
quam eorum quae cognoscuntur utantur? Neque id iniuria; nam cum omne
iudicium iudicantis actus exsistat, necesse est ut suam quisque operam non
ex aliena sed ex propria potestate perficiat.