"Ita est," inquam; "sed cum tui muneris sit latentium rerum causas euoluere
uelatasque caligine explicare rationes, quaeso uti quae hinc decernas.
quoniam hoc me miraculum maxime perturbat, edisseras." Tum illa paulisper
arridens: "Ad rem me," inquit, "omnium quaesitu maximam uocas, cui uix
exhausti quicquam satis sit. Talis namque materia est ut una dubitatione
succisa innumerabiles aliae uelut hydrae capita succrescant, nec ullus
fuerit modus, nisi quis eas uiuacissimo mentis igne coerceat. In hac enim
de prouidentiae simplicitate, de fati serie, de repentinis casibus, de
cognitione ac praedestinatione diuina, de arbitrii libertate quaeri solet,
quae quanti oneris sint ipse perpendis. Sed quoniam haec quoque te nosse
quaedam medicinae tuae portio est, quamquam angusto limite temporis saepti
tamen aliquid delibare[156] conabimur. Quod si te musici carminis
oblectamenta delectant, hanc oportet paulisper differas uoluptatem, dum
nexas sibi ordine contexo rationes." "Vt libet," inquam. Tunc uelut ab alio
orsa principio ita disseruit: "Omnium generatio rerum cunctusque mutabilium
naturarum progressus et quidquid aliquo mouetur modo, causas, ordinem,
formas ex diuinae mentis stabilitate sortitur. Haec in suae simplicitatis
arce composita multiplicem rebus regendis modum statuit. Qui modus cum in
ipsa diuinae intellegentiae puritate conspicitur, prouidentia nominatur;
cum uero ad ea quae mouet atque disponit refertur, fatum a ueteribus
appellatum est. Quae diuersa esse facile liquebit, si quis utriusque uim
mente conspexerit. Nam prouidentia est ipsa illa diuina ratio in summo
omnium principe constituta quae cuncta disponit; fatum uero inhaerens rebus
mobilibus dispositio per quam prouidentia suis quaeque nectit ordinibus.
Prouidentia namque cuncta pariter quamuis diuersa quamuis infinita
complectitur; fatum uero singula digerit in motum locis formis ac
temporibus distributa, ut haec temporalis ordinis explicatio in diuinae
mentis adunata prospectum prouidentia sit, eadem uero adunatio digesta
atque explicata temporibus fatum uocetur. Quae licet diuersa sint, alterum
tamen pendet ex altero. Ordo namque fatalis ex prouidentiae simplicitate
procedit. Sicut enim artifex faciendae rei formam mente praecipiens mouet
operis effectum, et quod simpliciter praesentarieque prospexerat, per
temporales ordines ducit, ita deus prouidentia quidem singulariter
stabiliterque facienda disponit, fato uero haec ipsa quae disposuit
multipliciter ac temporaliter administrat. Siue igitur famulantibus
quibusdam prouidentiae diuinis spiritibus fatum exercetur seu anima seu
tota inseruiente natura seu caelestibus siderum motibus seu angelica
uirtute seu daemonum uaria sollertia seu aliquibus horum seu omnibus
fatalis series texitur, illud certe manifestum est immobilem simplicemque
gerendarum formam rerum esse prouidentiam, fatum uero eorum quae diuina
simplicitas gerenda disposuit mobilem nexum atque ordinem temporalem. Quo
fit ut omnia quae fato subsunt prouidentiae quoque subiecta sint cui ipsum
etiam subiacet fatum, quaedam uero quae sub prouidentia locata sunt fati
seriem superent. Ea uero sunt quae primae propinqua diuinitati stabiliter
fixa fatalis ordinem mobilitatis excedunt. Nam ut orbium circa eundem
cardinem sese uertentium qui est intimus ad simplicitatem medietatis
accedit ceterorumque extra locatorum ueluti cardo quidam circa quem
uersentur exsistit, extimus uero maiore ambitu rotatus quanto a puncti
media indiuiduitate discedit tanto amplioribus spatiis explicatur, si quid
uero illi se medio conectat et societ, in simplicitatem cogitur diffundique
ac diffluere cessat, simili ratione quod longius a prima mente discedit
maioribus fati nexibus implicatur ac tanto aliquid fato liberum est quanto
illum rerum cardinem uicinius petit. Quod si supernae mentis haeserit
firmitati, motu carens fati quoque supergreditur necessitatem. Igitur uti
est ad intellectum ratiocinatio, ad id quod est id quod gignitur, ad
aeternitatem tempus, ad punctum medium circulus, ita est fati series
mobilis ad prouidentiae stabilem simplicitatem. Ea series caelum ac sidera
mouet, elementa in se inuicem temperat et alterna commutatione transformat;
eadem nascentia occidentiaque omnia per similes fetuum seminumque renouat
progressus. Haec actus etiam fortunasque hominum indissolubili causarum
conexione constringit, quae cum ab immobilis prouidentiae proficiscatur
exordiis, ipsas quoque immutabiles esse necesse est. Ita enim res optime
reguntur, si manens in diuina mente simplicitas indeclinabilem causarum
ordinem promat. Hic uero ordo res mutabiles et alioquin temere fluituras
propria incommutabilitate coerceat. Quo fit ut tametsi uobis hunc ordinem
minime considerare ualentibus confusa omnia perturbataque uideantur, nihilo
minus tamen suus modus ad bonum dirigens cuncta disponat. Nihil est enim
quod mali causa ne ab ipsis quidem improbis fiat; quos, ut uberrime
demonstratum est, bonum quaerentes prauus error auertit, nedum ordo de
summi boni cardine proficiscens a suo quoquam deflectat exordio.
Quae uero, inquies, potest ulla iniquior esse confusio, quam ut bonis tum
aduersa tum prospera, malis etiam tum optata tum odiosa contingant? Num
igitur ea mentis integritate homines degunt, ut quos probos improbosue
censuerunt eos quoque uti existimant esse necesse sit? Atqui in hoc hominum
iudicia depugnant, et quos alii praemio alii supplicio dignos arbitrantur.
Sed concedamus ut aliquis possit bonos malosque discernere; num igitur
potent intueri illam intimam temperiem, uelut in corporibus dici solet,
animorum? Non enim dissimile est miraculum nescienti cur sanis corporibus
his quidem dulcia illis uero amara conueniant, cur aegri etiam quidam
lenibus quidam uero acribus adiuuentur? At hoc medicus, qui sanitatis
ipsius atque aegritudinis modum temperamentumque dinoscit, minime miratur.
Quid uero aliud animorum salus uidetur esse quam probitas? Quid aegritudo
quam uitia? Quis autem alius uel seruator bonorum uel malorum depulsor quam
rector ac medicator mentium deus? Qui cum ex alta prouidentiae specula
respexit, quid unicuique conueniat agnoscit et quod conuenire nouit
accommodat. Hic iam fit illud fatalis ordinis insigne miraculum, cum ab
sciente geritur quod stupeant ignorantes. Nam ut pauca quae ratio ualet
humana de diuina profunditate perstringam, de hoc quem tu iustissimum et
aequi seruantissimum putas omnia scienti prouidentiae diuersum uidetur; et
uictricem quidem causam dis, uictam uero Catoni placuisse familiaris noster
Lucanus admonuit. Hic igitur quidquid citra spem uideas geri, rebus quidem
rectus ordo est, opinioni uero tuae peruersa confusio. Sed sit aliquis ita
bene moratus ut de eo diuinum iudicium pariter et humanum consentiat, sed
est animi uiribus infirmus; cui si quid eueniat aduersi, desinet colere
forsitan innocentiam per quam non potuit retinere fortunam. Parcit itaque
sapiens dispensatio ei quem deteriorem facere possit aduersitas, ne cui non
conuenit laborare patiatur. Est alius cunctis uirtutibus absolutus
sanctusque ac deo proximus; hunc contingi quibuslibet aduersis nefas
prouidentia iudicat adeo ut ne corporeis quidem morbis agitari sinat. Nam
ut quidam me quoque excellentior:
[Greek: Andros dae ierou demas aitheres oikodomaesan.]
Fit autem saepe, uti bonis summa rerum regenda deferatur, ut exuberans
retundatur improbitas. Aliis mixta quaedam pro animorum qualitate
distribuit; quosdam remordet ne longa felicitate luxurient, alios
duris[157] agitari ut uirtutes animi patientiae usu atque exercitatione
confirment. Alii plus aequo metuunt quod ferre possunt, alii plus aequo
despiciunt quod ferre non possunt; hos in experimentum sui tristibus ducit.
Nonnulli uenerandum saeculi nomen gloriosae pretio mortis emerunt: quidam
suppliciis inexpugnabiles exemplum ceteris praetulerunt inuictam malis esse
uirtutem. Quae quam recte atque disposite et ex eorum bono quibus accedere
uidentur fiant, nulla dubitatio est. Nam illud quoque, quod improbis nunc
tristia nunc optata proueniunt, ex eisdem ducitur causis; ac de tristibus
quidem nemo miratur, quod eos male meritos omnes existimant. Quorum quidem
supplicia tum ceteros ab sceleribus deterrent, tum ipsos quibus inuehuntur
emendant; laeta uero magnum bonis argumentum loquuntur, quid de huiusmodi
felicitate debeant iudicare quam famulari saepe improbis cernant. In qua
re illud etiam dispensari credo, quod est forsitan alicuius tam praeceps
atque inportuna natura ut eum in scelera potius exacerbare possit rei
familiaris inopia; huius morbo prouidentia collatae pecuniae remedio
medetur. Hic foedatam probris conscientiam exspectans et se cum fortuna sua
comparans, forsitan pertimescit ne cuius ei iucundus usus est, sit tristis
amissio. Mutabit igitur mores ac dum fortunam metuit amittere; nequitiam
derelinquit. Alios in cladem meritam praecipitauit indigne acta felicitas;
quibusdam permissum puniendi ius, ut exercitii bonis et malis esset causa
supplicii. Nam ut probis atque improbis nullum foedus est, ita ipsi inter
se improbi nequeunt conuenire. Quidni, cum a semet ipsis discerpentibus
conscientiam uitiis quisque dissentiat faciantque saepe, quae cum gesserint
non fuisse gerenda decernant? Ex quo saepe summa illa prouidentia protulit
insigne miraculum, ut malos mali bonos facerent. Nam dum iniqua sibi a
pessimis quidam perpeti uidentur, noxiorum odio flagrantes ad uirtutis
frugem rediere, dum se eis dissimiles student esse quos oderant. Sola est
enim diuina uis cui mala quoque bona sint, cum eis competenter utendo
alicuius boni elicit effectum. Ordo enim quidam cuncta complectitur, ut
quod adsignata ordinis ratione decesserit, hoc licet in alium, tamen
ordinem relabatur, ne quid in regno prouidentiae liceat temeritati.
[Greek: Argaleon de me tauta theon hos pant agoreuein.]
Neque enim fas est homini cunctas diuinae operae machinas uel ingenio
comprehendere uel explicare sermone. Hoc tantum perspexisse sufficiat, quod
naturarum omnium proditor deus idem ad bonum dirigens cuncta disponat,
dumque ea quae protulit in sui similitudinem retinere festinat, malum omne
de reipublicae suae terminis per fatalis seriem necessitatis eliminet. Quo
fit ut quae in terris abundare creduntur, si disponentem prouidentiam
spectes, nihil usquam mali esse perpendas. Sed uideo te iam dudum et
pondere quaestionis oneratum et rationis prolixitate fatigatum aliquam
carminis exspectare dulcedinem. Accipe igitur haustum quo refectus firmior
in ulteriora contendas.
[156] deliberare _codd._; delibare _coni._ Pulmannus.
[157] _Fortasse_ sinit _post_ duris _addendum est_.