quam Hegetor Byzantius fecit quibus rationibus sit facta 20
expo|nere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum LXIII, (20)
latitudo XLII. arrectaria quae supra compactionem erant
quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in
altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali,
latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII 25
quibus ageba|tur. fuerat autem earum altitudo pedum (25)
1 salga _G_.
3 reicientur _H_: -antur _SG_.
7 t. et (&) supernae(-ę, -e) _x_. | supraq⁊ … continentur _x_.
9 inducatū (_a. c._) _G_.
11 eae _HS_: hę _G_. | sed adl. _x_.
12 temperatę (_a. c._) _G_.
13 origines _x_. | gręce _G_: graeci _H_ (greci _S = P_).
15 trigoniorum _x_.
16 amuróctae|la (_a. c._ c̲t̲a̲e̲|te) _G_.
18 intuentur _x_.
20 hector b. _HS_: hạ̇ec‿torb. _G^{c}_.
21 longitudo (_G_, -ine _HS_) pedum LX. latitudo .XIII. _x_ (μῆκοϲ …
πηχῶν μ̅β̅, πλάτοϲ δὲ κ̅η̅ _Ath._).
24 singulo _H(S^{c})_: singulorum _G et_ (_ante ras._) _S_. | XXXVI
(_sic_) _x_ (= πήχειϲ κ̅δ̅ _Ath._).
25 sex qui pedali (_a. c._) _G_ (= πηχυαῖα _Ath._).
* * * * *
Page 275
VI S÷, crassitudo pedum III. ita fabricatae triplici e
materia alternis se contra | subscudibus inter se coagmentata =278=
3 lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae in
arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes.
item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat 5
postes erant erecti pe|dum XVIII, latitudine S÷, crassitudine (5)
FZ, distantes inter se IS÷, supra eos trabes circumclusae
continebant totam compactionem latae pedem I,
crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine
pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat 10
capreolorum compactiones. | item fixa habuerant lateraria (10)
in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat
4 inferiora. habuerat autem mediam contabulationem
supra trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur.
erigebantur et arrectaria duo compacta pedum XXXXV, 15
crassitudine sesquipedali, lati|tudine S÷, coniuncta capitibus (15)
transversario cardinato tigno et altero mediano inter
duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper
conlocata erat alternis materies inter scapos et
1 .VI.S :— _H_ (.VI.S.÷ _S_), VI. S. ⸞̤ _G_ (_6¾_ = πήχειϲ Δ̅Ϲ̅ _Ath._).
| pedum .III. (= πήχειϲ β̄ _Ath._). | ita (Ita _G_) fabricata tripliei
(_sic HGP_, -ci _SLvlc_) materia (natura _Pfvlc_) _x_.
2 alternisse contra _H_ (alternis se c̄tra) _S_, alternis si(sȇ
_G^{c}_) contra _G_. | subsudibus _x_. | coagmentata (. _H_) elamnisque
… alligatae(-ę _GS_) _x_.
3 eae _HS_: hę _G_.
4 amoxopodes _G_, amoxopedes _H_ (amoxo pedes _S_).
5 ita _x_.
6 pedes .XXVIIII. (_sic 29 etiam S, ubi_ ~⃨⃛ ) ∺ (pedes .XXVIII. | ~̤̈ _G_,
δωδεκαπήχειϲ _Ath._) latitudinis ÷ ⁙ (.— ◌ _G_, παλαιστὰϲ γ̄ _Ath._)
crassitudine .FZ. (F∠̃ _G._, δέκα δακτ. _Ath._) _H_.
7 .IS⨪ _H_, ı,ſ÷ _G_ (¾ = παλαιστὰϲ ζ̅ _Ath._) | eos _HS_: eas _G_.
8 conpactionem ⁙ (_sic HG_) late pede .I ~̤̈ (pede I ~̤̈ _G_, παλαιστὰϲ δ̄
_Ath._) crassae | S. :— (crasse .S :— _G_, παλ. γ̄ _Ath._) _H_.
10 pedum .XII _x_ (= πήχειϲ η̄ _Ath._).
11 habuerunt _G_.
14 trabiculas _x_.
15 c. & (et _G_) erigebantur & arr. (arectaria _G_) _x_ (c. & arr. _S,
ubi in m._ & erigebantur _suppl. S^{c}_). | pedum | XXXV .◌ _H_ (XXXV ◌
_G_, τριάκοντα πήχειϲ _Ath._).
16 ses qui pedali ◌ (-li ◌ _G_) latitudine. PII. | (-ne p̄.|.II. _G_)
_H_ (τὸ δὲ πάχοϲ πηχυαῖον, τὸ δὲ πλάτοϲ τριπαλαιϲτιαῖον _Ath._).
18 lā|nis _H_, la[ı/mn]is _G^{c}_.
* * * * *
Page 276
transversaria traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa.
in ea materia fuerant ex torno facti axi|culi duo, (20)
5 e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput
eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum
turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo 5
milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas
res adversarii conarentur. aries autem omnis habuerat
longitudi|nem pedum CLXXX, latitudine in imo palmipedali, (25)
crassitudine | pedali, contractu a capite in latitudine pedis, =279=
6 crassitudine S⨪. is autem aries habuerat de ferro duro 10
rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex ipso
rostro lamminae ferreae IIII circiter pedum XV fixae fuerant
in materia. a capite autem | ad imam calcem tigni contenti (5)
fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita religati
quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, 15
eique funes praecinctura transversa erant ligati habente
inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis totus
aries erat involutus. ex quibus autem | funibus pendebat, (10)
eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae,
7 et ipsae coriis crudis erant involutae. item habuerat proiectura 20
eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in
1 transversariū traiectae (-ę _GS_) chelonis & (et _G_) angonibus _x_.
2 fuerunt _x_.
7 omnis (τὸ ϲύμπαν _Ath._): eius _x_.
8 longitudinem _HG_ (-ne _S_). | pedum .C. lu◌ _H_ (C.I.V. ◌ _S_),
pedū. CIV ::: _G_ (_vel_ cubitorum CXX, _ut p. 274, 4_: πήχειϲ ρ̅κ̅
_Ath._). | palmo pedali ⁙ _H_ (⁙ _G_) = ε̄ παλ. _Ath._
9 pedali ⁙ (_sic HG_, -li. ⁝⁝ _S_) _x_ (_ubi_ ποδῶν β̄ _Ath._, _sed
Anon. exc._ ποδιαῖον _p. 230 Wescher_). | in altitudine pes ⁝⁝ (_sic
HG_, pes. ◌ _S_) crassitudine .s ⩫, is (_H_, s.ς˜. Is _S_, . s⸟ [⩫
_S^{c}_] is _G_). _hic Ath. textus qui mensuras commutat corrigendus
est ex Anon. exc. l. c. ubi_ πλάτοϲ ποδιαῖον καὶ πάχοϲ τριπάλαιϲτον.
_cf. etiam p. 274, 1_.
12 lamminae _x_ (laminę _S_). | pedum .XV. _x_ = ἐπὶ πήχειϲ ῑ _Ath._
14 fuerunt _x_. | .IIII. _x_ (_sed_ τριϲὶ _Ath., item Anon._). | d.
.VIII. _x_ = ὀκταδακτύλοιϲ _Ath._
15 navis _x_. | continentur (. _G_) eiq; funes prae(p̄ _GS_)cincturae
(-ę _GS_) transversis _x_.
16 ligati _G_: religati _HS_. | habentes _x_.
17 palmi pedalia (_sic_) _x_ (ἐπὶ παλαιϲτὰϲ ε̄ _Ath._).
18 pendebant _x_.
19 fuerunt (fuer᷎ _H_) _x_.
20 erant _S(G^{c})_: erat _HG_. | protectura _x_.
* * * * *
Page 277
qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates
non labentibus pedibus faciliter ad murum pervenie|batur. (15)
atque ea machina sex modis movebatur, progressu,
＜regressu,＞ item latere dextra et sinistra, porrectione
non minus in altitudinem extollebatur et in imum inclinatione 5
demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem
ad disiciendum murum circiter pedes C, item a
latere dextra ac sinistra | procurrendo praestringebat non (20)
minus pedes C. gubernabant eam homines C habentem
pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. 10
XVI De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque
testu|dinibus et turribus quae maxime mihi videbantur =280=
idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri
deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum et
eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui 15
scribere. haec | etiam milites per se solent facere. neque (5)
ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt
utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus
nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces
et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes 20
2 debent comparari. | itaque his praescriptionibus (10)
si qui attendere voluerit et varietatem earum eligendo in
unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed
quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine
dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non 25
est scriptis explicandum. non enim | ad nostra scripta (15)
hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes
eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis
saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur
1 rete (δίκτυον _Ath._) _om. x_. | quarum _x_.
2 non habentibus _x_.
3 progresso _x_.
4 regressu (εἰϲ τὸ ὀπίϲω _Ath._) _om. x_. | porrectiones (-is _a. c.
S_).
5 extollebantur … di(e _G^{c}_)mittebantur _x_.
7 dissic(t _G_)iendū _x_. | .P.C. _H_, p. c. _G_ (pedū .c. _S_). | item
altera dextra _x_.
8 procurrenda _G_.
9 | P. C. _H_, .pc. _G_ (pedū .c. _S_), _cubita 70_ (_bis_) _sec. Ath._
10 pondos _HS_. | CCCC(. _SG_)LX̅X̅X̅. (LXXX _S_) _x_.
17 nec eisdem _G_.
18 monitiones monitionibus _HS_.
22 ex varietate eorum _x_. | elegendo _G_.
23 conferre _HS(G^{c})_: confer | _G_.
24 &(et _G_)rationibus _x_.
* * * * *
Page 278
3 usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus,
et ei de publico quotannis certa merces pro | artis (20)
dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam
architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset,
acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam 5
in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad
moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum.
hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25)
Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum
4 honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius, =281=
qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, 11
contra Rhodum bellum comparando Epimachum
Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem
comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque (5)
summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo 15
pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut
posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX,
ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum
autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim (10)
machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat 20
5 transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia
eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus
1 diogenes _x_.
2 mercis (_ante corr._) _H et S_. | ꝓarti (-is _G^{c}_) dignitate _EG_:
pro arti _HS_ (-te _S^{c}_).
5 acroas infecit _x_. | exemplaq; _x_.
6 carceso _x_ | quem (-ē _GS_) le(m _S_)pidolim _x_.
9 diogeni _x_. | quod(t _EG_) annis & (et _G_) constitutū eū _x_ (quod
annis constitutū & eū _S_).
10 galliam _x_.
11 ꝑtinacı[a/e⃓]m _H_ (ꝑtinatiē _a. c. S_, -ciā _S^{c} ut reliqui_). |
pollorc&es (_HS_, pollor cetes _EG_) _x_.
14 heliopolim _x_ (eliop. _S_).
16 P. | CXXV. _H_, .p(. _E^{c}_)CXXV. _EG_ (pedū .C.XX.V. _S_). πήχειϲ
Ϟ̄ _Ath._
16 pedū .LX. _H_, .p.LX. _EG_. πήχειϲ η̄(?) _Ath._ | eam: ita eā _x_.
17 .P̄.CCC.LX. _H_, pccc(. _G_)LX _EG_ (pedū .CCC.LX. _S_). τριτάλαντοϲ
_Ath._ (_ana 120_).
18 milia | P̄. (.P. _S_) CCC.LX. _HS_, milia peđ(. _G_) CCCLX. _EG_
(_3000 tal._).
19 gallias _x_. | abrhodiis contra _x_. | eum _a. c. H_. | he(o
_S_)liopoliam (-ā _SG_) _x_. | pararet (-&. _E_) ut _EG_ (p. & ut
_G^{c} = x_).
20 uti _HSG_: ut _E_.
22 alique (-q⁊ _PL_) exenparibus _H(PL)_, aliquę (alii quę _ante
corr. E_) exemplaribus _EG_ (aliqua quę exemplaribus _in ras. S^{c}_).
* * * * *
Page 279
non magnis similiter magna facta habent effectus,
alia autem exemplaria non possunt habere sed per se
consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus (15)
videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur.
ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur 5
terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si
eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem,
semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem (20)
videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur.
6 quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞ =282=
aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii 11
eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto
fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter
infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam (5)
urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt 15
Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is
7 primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines
et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum,
tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset
| sua esset. is ita constitutis qua machina accessura 20 (10)
erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice
et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti
per eam fenestram per canales progredientes effundere
ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris
1 magna facta _HS_ (ī aꝉ m. f. _G^{c}_): magnificata _EG_.
2 alia _HS_: alii _EG_.
4 autem (cr.) _HS_: aut _EG_ (a̅u̅t̅ _G^{c} = S_). | ceperint _E^{c}_.
| dilabantur _x_.
5 animum (_HS_, -ū _GPL_, -o _G^{c}_, anim≣ _S^{c}_) advertere _x_.
6 sic (si _E^{c}_) eadem _x_.
8 autem (aū _H_, autē _SEG_) maius _x_. | nec: ne (cog.) _x_.
9 videntur _x_.
11 aeque _Oehmichen_: atq; _x_. non _add. Joc._ | ideo: id _x_.
12 diognito (_hic_) _x_.
13 fecerunt _ES^{c}_: -rint _HSG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_:
pt̄ea quā _G_, preterea quā _E_.
14 machinationem (-ē _G_) … conparatā (-am _E_) _x_.
16 patriaeis _H_: patria . eis _EGS_.
17 se _HS(G^{c})_: sed _EG_. | postea quam _HS(E^{c} G^{c})_:
p̄tea aquā _G_, preterea quā, _E_ (_cf. v. 17_ p[o./ṭ]ea _G_, postea
_E_).
19 coepisset _H_, cepisset _EG_ (suscepisset _S_).
20 Is _H_ (= _LP_): His _EGS_.
22 aqua stercoris _x_ (aquę st. _S_).
* * * * *
Page 280
nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam (15)
adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta
consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque
Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum
8 esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia 5
liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque (20)
omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam
helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et
inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’. =283=
ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam 10
maxime consilia sunt comparanda.
9 Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas
hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam
lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (5)
die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem 15
quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere
nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae
incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum
circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (10)
suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus 20
esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio
propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant,
quod neque tempus neque certum locum scire poterant
10 quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho (15)
Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures 25
specus designavit et fodiendo terram progrediebatur
extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in
1 heliopolis _x_.
3 egredi _x_.
8 heliopolim _x_.
9 manubiis _G_: manubus _H^{c}_, manibus (-b; _S_) _ES_.
13 noctu hii _HS(G^{c})_, noctu hi _EG_.
14 progesserunt _HEG_: progresserunt _S(LP)_ _et_ (_ante ras._) _E_.
16 fuerant _x_ (_om. cum v. 5-7 S ubi sine corr._ ita illi retrorsus se
recipere p.).
17 malleonis _EG_ (-lis _G^{c} = HS_).
18 appolonia _H_ (appollonia _S_, apoll. _EG_).
21 nuntio _HS_: nuntii _EG_.
24 tum _HS_: tunc _EG_.
25 is _om. x_. | plurespecus (_ante corr._) _H_.
26 specus _HS(G^{c})_: spec(t _G_)ies _EG_ (_S^{c} in marg._ /. ꝉ
speciis).
27 sagitta . emissionem _H_, sagittę miss. _S_, sagittę emiss. _EG_.
* * * * *
Page 281
omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae
contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas (20)
ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum
est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare
cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 5
ferventis et picis de superno contra capita hostium et
stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu
| pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo (25)
11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item
Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus 10
tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante =284=
murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus
omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis
fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima
longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra 15 (5)
eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e
portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus
apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas,
quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab
12 ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad 20 (10)
murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque
conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes
ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt
conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum
pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete 25 (15)
constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso
capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam
machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt.
ita ea victoria civitates non machinis sed contra
5 liniatione _x_. | temperavit _EG_: temperar& (-ret _S_) _HS_.
6 desuꝑ | nae contra _H_, desuꝑnę c. _S_, desuꝑna c. _EG_.
8 pertuditerebra _H_ (ꝑtulit | terebra _S_): ꝑtudit crebra
_EG(LPvlc)_. | ꝑfudendo _EGS_ (ꝑfund. _G^{c} = HLP_).
10 specus tum: speculatum (-tū _EGS_) _x_ (_sep._ specula tū _G^{c}_).
11 masilitani _HEG_ (mass- _H^{c} S_).
15 ut _E_.
24 conflagare _HEG_ (-grare _E^{c} SPL_).
27 denique _x_: deinque _G^{c}_.
28 malleonis (_iterum a. c._) _EG_.
29 eae (_HS_, hae _EG_) victoriae civitatū (-tē _S_) _x_.
* * * * *
Page 282
machinarum rationem architectorum sollertia sunt
| liberatae. (20)
Quas potui de machinis expedire rationes et pacis
bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine
perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 5
partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae
membra in | decem voluminibus haberet explicata. (25)
3 et _om._ (rationes pacis) _x_.
4 t. & (et _EG_) util. _x_.
7 in _om. S_.
M. CETI FAVENTINI
LIBER ARTIS ARCHITECTONICAE
* * * * *
Page 285
De artis architectonicae peritia multa oratione Vitruvius =287=
Polio aliique auctores scientissime scripsere. verum ne
longa eorum disertaque facundia humilioribus ingeniis
alienum faceret studium, pauca ex his mediocri licet sermone
privatis | usibus ordinare fuit consilium. quae partes 5
itaque caeli et regiones ventorum salubres aedificiis videantur
et qua subtilitate nocivi flatus avertantur aditusque
ianuarum et lumina fenestris utiliter tribuantur, quibusve
mensuris aedificiorum membra disponantur, quibus signis
tenuis abundansque aqua | inveniatur, alia etiam quae 10
aedificandi gratia scire oportet brevi succinctaque narratione
cognosces.
[Sidenote: I. De principiis artis architectonicae.
Vitr. 1, 2.]
Primo ergo quae principia ad architecturam pertinere
debeant studiose attendere convenit. omnia enim pulchro
decore ac venusta utilitate fieri poterunt, si ante huius 15
artis | peritus ordo discatur. nam architecturae partes (15)
sunt octo, quae sunt ordinatio, dispositio, venustas, mensura,
distributio, aedificatio, conlocatio, machinatio. ex
his Graeci quinque vocabulis studium architecturae esse
docuerunt, nam ordinationem ταξιν, dispositionem διαθεϲιν, 20
venustatem | et decorem ευρυθμιαν, moduloram mensuras (20)
ϲυμμετριαν, distributionem οικονομιαν appellaverunt.
ordinatio est ergo membrorum dispositio, et constat ex
quantitate, quam Graeci | ποϲοτητα vocant. quantitas est =288=
modus singulorum membrorum universo respondens operi. 25
dispositio est apta rebus conclavium institutio, et operis
futuri forma tribus figuris divisa, quae a Graecis ιδεα
appellatur. haec sunt ergo tres | figurae, ichnographia, (5)
orthographia, scenographia. ichnographia est areae vel
* * * * *
Page 286
soli et fundamentorum descriptio. orthographia est laterum
et altitudinis extructio. scenographia est frontis et totius
operis per picturam ostensio.
[Sidenote: II. De ventis.
Vitr. 1, 6.]
Ferunt quidam philosophorum Eratosthenen mathemati|cis (10)
rationibus et geometricis methodis aequinoctiali 5
tempore per gnomonicas umbras orbis terrae spatia esse
metitum et sic certos ventorum didicisse flatus. tenere ergo
orientem aequinoctialem ＜subsolanum, meridiem austrum,
occidentem aequinoctialem＞ favonium, ＜septentriones＞ septentrionem.
| inter ceteros tamen Andronicus Cyrrestes cum 10 (15)
octo ventis orbem terrae regi adseverasset, exempli causa
Athenis turrim marmoream octagonam instituit, in qua
imagines ventorum scalptas contra suos quosque flatus
ordinavit, supraque ipsam turrim metam marmoream posuit
et Tritonem | aeneum conlocavit et ita est modulatus ut 15 (20)
cum ventus aliquis adspirasset quodam momento in gyro
ageretur et supra caput eius resisteret et dextera manu
virgam tenens ipsum esse flantem monstraret. itaque esse
inter subsolanum et austrum ad orientem hibernum eurum,
inter austrum et | favonium ad occidentem hibernum africum, 20 (25)
inter favonium et septentrionem caurum, quem quidam
corum vocant, inter septentrionem et subsolanum
aquilonem. hoc modo et nomina et partes et numeros
ventorum scire coeptum est. sed | plerique duodecim ventos =289=
esse adseverant, ut est in urbe Roma Triton aeneus cum 25
totidem thoracibus ventorum factus ad exempli Andronici
Cyrrestae similitudinem, supra caput venti virgam tenens
eundem esse flantem ostendit. obser|vabis ergo ne ianuas (5)
aut fenestras contra nocivos flatus facias. nocivi enim
sunt flatus ubi aut nimis incumbunt aut acerrima frigora 30
faciunt, ut et homines et animalia laedant. frigorosis
ergo regionibus a meridie aut ab occasu hiberno ianuas
et fenestras facies, aestuosis vero a borea et septen|trione (10)
fieri ordinabis.
[Sidenote: III. De aquae inventione.
Vitr. 8, 1 (Pall. 9, 8).]
Quoniam usibus omnium maxime necessariae aquae 35
videntur, primo quae genera terrae tenues aut abundantes
venas emittant, quibus etiam signis altius depressae
* * * * *
Page 287
inveniantur, quomodo ex fontibus vel puteis ducantur, quae
nocivos aut | salubres habeant liquores, studiose scire (15)
oportet. aquae ergo fontanae aut sponte profluunt aut
saepe de puteis abundant. quodsi tales copiae non erunt,
signis infra scriptis quaerenda sunt sub terra capita aquarum 5
et proxima fontibus altiora puteis colligenda. ante
solis itaque ortum in locis | quibus aqua quaeritur aequaliter (20)
in terra procumbatur et mento deposito per eam prospiciatur.
mox videbis in quibuscumque locis aqua latebit
umores in aera supra terram crispantes et in modum 10
tenuis nebulae rorem spargentes, quod in siccis et aridis
locis fieri non potest. quaerentibus ergo | aquam diligenter (25)
erit considerandum quales terrae sint. certa enim genera
sunt in quibus aut abundans aut tenuis aqua nascatur.
in creta tenuis et exilis nec optimi saporis invenitur, in 15
sabulone soluto tenuis, limosa et insuavis, altioribus locis
mersa. in terra nigra stillarum umores exiles ma|gis ex (30)
hibernis liquoribus collecti saporis optimi spissis et solidis
locis subsidentes. glareae vero mediocres et incertas | venas =290=
habent sed egregia suavitate. in sabulone masculo et 20
harena carbunculo certiores et salubriores et abundantiores
sunt copiae aquarum. in rubro saxo et copiosae et bonae
inveniuntur, sed providendum erit ne inter rimas saxo|rum (5)
quoniam suspensae sunt decurrant. sub radicibus montium
et in saxis silicibus uberiores et salubriores et frigidiores 25
aquae inveniuntur. campestribus autem fontibus salsae
et graves et tepidae et non suaves erunt, sed si sapor
bonus invenitur, scito eas de montibus sub terra venire
in | medios campos, ibique umbris arborum contectae praestabunt (10)
montanorum fontium suavitatem. 30