Verscheide zoorten van Melk of Wateren, zo die uit eenige Stammen
en Vrugten der Bomen vloeijen, en Medicinaal zijn. Als mede van
Gommen of Harsagtig Pek dat uit de Bomen druipt. Wijders Olyen,
welke door middel van een snede in de Stammen der Bomen gedaan,
vloeid.
[Yztacchyalt.] De Yztacchyalt, zijnde een wateragtige vogt, hebbende
een zoute smaak, dier voegen bezonder goed voor opgestopt winden.
[Acaju of Xecomecatl.] Acaju of Xecomecatl, zijnde een scherp strenge
egter een aangename zoete smaak: genezende de Erf-schurftheid en
geswellen; dempende de overmagtige hittigheid der oogen.
[Janipaba.] Janipaba, de vogt uit des zelfs vrugt bekomen beide gezonde
en zieke heel wel. De onrijpe kneust men, en deze vogt gebruikt men
voor boze sweren, en tegens de littekenen der Fransche ziekte of
Pokken.
[Mazarandiba.] Mazarandiba, ’t zap uit de vrugt word van de Inwoonders
met grote begeerte genoten, ’t is wonderlieflijk: hare Genees-meesters
houden ’t matig verwarmende en voedzaam, werdende onder andere zappen
gebruikt voor de borst.
[Ibipitanga.] Ibipitanga, het vogt uit deze vrugt is van eene warme en
eenigzins bittere smaak, egter vermengt met eene aangename scherpheid,
en een weinig zamen trekkende.
[Tzapotl.] Tzapotl, uit de bladeren dezes Booms komt een zap waar meê
de giftige Pijl-wonden der Oorlogende geheelt worden.
[Tetlatia.] Tetlatia, dit Melk-zap dier vrugt heeft een gans brandend
hitzige aard, en is wit; veroorzaakt sweren aan die gene die daar van
geraakt worden: in gedronken stopt het de buik-loop, na het zeggen van
d’ Indiaansche Artzen.
[Molli.] Molli, dit vogt is gezond voor de lever, geneest de nieren, en
bevordert de afzetting des Menschelijken waters.
[Honus.] Honus, deze is zo rijk van vogt, dat, als iemant door ’t Land
komende te reizen daar het hem aan water, om zijnen dorst te stillen,
mogte ontbreken, en hy dan by geval deze Boom vond, behoeft maar alleen
een wortel der zelver af te houwen, en ’t eene deel, gelijk een riet of
tap, in een Kan of ander Vat te steken, zo zal hy vogtigheid bekomen zo
veel hy drinken mag.
[Samouna.] Samouna, het zap uit deze is zeer voortreffelijk, en
heilzaam voor vurige en lopende oogen, alleen een weinig van dit nat
onder ander lopend water gedaan, werdende het gezigt blijklijk daar
door versterkt.
[Ezquahuitl.] Ezquahuitl, dit zap heeft de kragt om te verkoelen en te
stoppen; makende de tanden wit en vast, en stopt de bloed vloed.
[Guabipocacabila.] Guabipocacabila, het merg uit de wortel van deze
Boom is wit-geel. De wortel in ’t water geweekt, dan drinkt men ’t
zelve voor veelderlei gebreken en kwalen des lighaams met groot
voordeel; ’t varsse zap uit de bast is zeer goed voor vurige ontstokene
oogen.
[Cocos.] Cocos, de kern uit de Noot gestoten in een Vijssel, en nagaans
met zoet water gemengt zijnde, is een verkoelende aangename witte
Melk-drank, en des zelfs in geslotene vogt met Wijn gemengt en Zuiker
daar by gevoegt, laat zig heel wel tot ververssinge gebruiken.
[Acajou.] Acajou, in ’t zap van deze vrugt werden de Doeken van
Lijnwaat besmet, die d’ Indianen om de heupe dragen, trekkende na den
gele.
[Aipimacaxera.] Aipimacaxera, dit zap is in zig zoet, dik en taai of
kleefagtig, de Menschelijke natuur niet vyandig.
[Janipapa.] Janipapa, het zap uit deze vrugt bestrijken zig de Indianen
zeer figurelijk, werdende swart op de rode huit, en kan voor de negende
dag niet afgewassen worden.
[Lici.] Lici, het zap uit deze Karsse, gelijk zijn de vrugt, is wit,
welke in smaak alle lieffelijkheid overtreft, en een heel aangename
reuk van zig geeft.
[Cotzlio.] Cotzlio, het zap uit deze vrugt drijft de koude en dikke
vogtigheid uit; werd ook de Kraam-vrouwen na der zelver verlossinge in
gegeven.
[Xolometl.] Xolometl, dit zap werd uit de bladeren geparst. Ontrent
tien oncen vogt ingenomen neemt weg allerlei leden-pijn, inzonderheid
der gewrigten, en brengt weer de verhinderde beweginge; dog als men dit
zap drinkt, moet men het lighaam zeer behoedzaam dekken.
[Caraguata.] Caraguata, indien men de wortel, gelijk ook de varsse
bladeren stampt, en als dan in ’t water werpt, zo werden de Visschen
daar door zo kragteloos, datze terstont komen boven drijven, en met de
hand konnen gevangen worden.
[Aovai.] Aovai, als men een tak van de Boom af houwt zo loopt ’er een
wit zap uit gelijk Melk; en wegens zijne kwade gifte, is ’t nergens toe
dienstig dat nuttig zoude zijn.
[Dutroa.] Dutroa, het water uit deze vrugt, gemengt met ander water in
vermindering van kragt, en dan in ’t oor doet druppen, zoude die gene
die veel waken slaap by brengen.
[Manioc.] Manioc, ’t zap van deze wortel wel gezoden wezende laat zig
voor Pap of Bry eten, zijnde van een zeer zoete smaak, derhalven alle
Dieren daar na tragten; dog zo haast ze daar van gedronken hebben
moeten zy sterven. Maar dewijl van deze wortel in ’t brede gesproken
is, als mede van de andere zoorten, zo dient hier niet iets verders van
opgehaalt te werden.
[Gom Acacio.] Gom Acacio, vlietende uit de Boom, dewelke by vele beter
als de opregte Arabische Gom gehouden word; en het zap uit de
uitspruitzels der Boom gedrukt, is zeer goed voor kwade oogen.
[Gom Draco.] Gom Draco, zijnde heel rood, druipt eerst in de grote hete
tijd. Zijnde inzonderheid goed voor alle vloeden des lighaams, als van
een warme natuur zijnde.
[Gom Molli.] Gom Molli of Peruviani, zijnde zo wit als Melk; werdende
gemaakt van d’ Indianen tot een Hars of Gom, waar door de wonden worden
geheelt, zijnde in grote agtinge by dit Volk.
[Animone Tiendo.] Animone Tiendo of Mizquixochicopalli, deze is taai,
en eenigzins na den gele en klaar: met de zelve bestrijken d’ Indianen
hare Bogen en Pezen, en tot de Kalebassen te vernissen.
[Gom Liquidao.] Gom Liquidao, zijnde een zoort van Gom als Hars, en men
wil dat deze eigentlijk uit de Hars zoude druppen, wanneer ’t zelve van
de Zon heet geworden is, zijnde droog en warm, en riekt lieffelijk.
[Gom Bitimone-biro.] Gom Bitimone-biro of Cuitacacopalli, ook
Joden-lijm, zijnde een swarte wel-riekende Gom, daar mede de Kanoës
bepekt werden. Wanneer men deze op het vuur komt te leggen, zijnde zeer
goed voor zinkingen uit het hoofd als men den rook daar van opsnuift;
werden ook de zelve deugt in de Animono gevonden.
[Gom Capal-xochotl.] Gom Capal-xochotl, zijnde een gans klevend spekzel
zap of Lijm, met het zelve bestrijkt men de Koortzige Perzonen; zijne
ook zeer dienstig voor de rode en grauwe loop.
[Gom Copalone-coro.] Gom Copalone-coro of Xarapitzqua, deze is eene
witte Gom, trekkende egter grauw: Dienende om de geswellen te genezen,
wel te verstaan wanneer die uit koude en slijmagtige oorzaken zijn
voort komende.
[Gom Ambabio.] Gom Ambabio, zijnde mede een Olyagtig zap, zeer dienstig
om oude vervuilde sweren mede te genezen.
[Gom Tlahueliloca.] Gom Tlahueliloca, deze neemt weg de smerten der
stekende winden en op-blazinge; aan de slaap des hoofds of agter de
ooren gedaan, zo werden de zinkingen daar door opgehouden.
[Gom Ayaquio.] Gom Ayaquio, zijnde als een druppende Olie, werden zo
goed gehouden als de Styrax.
[Gom Acajou.] Gom Acajou, welker gestalte, verwe en wezen de beste
Arabische Gom niet behoeft te wijken, en ook genoegzaam in der zelver
plaats gebruikt werd.
[Gom Quovano.] Gom Quovano, worden gemaakt uit de Oly van de
Cocos-noten; dewelke d’ Indianen mede gebruiken tot hare Vaart-tuigen.
[Gom Ahuaco.] Gom Ahuaco, zijnde een witte Olie, daar uit een Gom door
d’ Indianen gekookt word; zijnde in reuk en smaak de Amandel Oly niet
ongelijk.
[Gom Mano.] Gom Mano, komende voort uit het Yzer-hout, heeft in zig een
grote vettigheid; werdende van de Inwoonderen veel gebruikt.
[Gom Inaja.] Gom Inaja, zijnde een doorschijnende, lieflijke-riekende
en wonder schone Gom.
[Gom Holque.] Gom Holquo of Holli, zijnde deze eerst Melk-wit, daar na
doijer-verwig, eindelijk schijnt ze swart; op d’ aarde of tegens een
muur geworpen zijnde, stuitze weêr te rugg’ gelijk de Kaats-ballen:
werdende tot een Medicinaal gehouden van veel vuldig gebruik en goede
effecten.
[Guayacan.] Guayacan, de vettigheid dezes houts geeft eene Hars-agtige
reuk van zig, en in ’t branden een Gom, die koud geworden zijnde
uitstekende hard is.
[Bcajuibonop.] Bcajaibonop, uit deze druipt een scharpe en buiten
gemene bijtende Oly, welke zo fel is, datze de huit maar een weinig
bestreken zijnde op de zelve in brand gelijk vuur. Indien een
onvoorzigtige deze bast met de tanden in stukken bijt, zo werden tong
en lippen hem door deze Oly als smertelijk verbrand.
[Quohuio.] Quohuio, deze Oly neemt weg de smerten der stekende winden
en op-blazinge: drijft af alle de taaije vogtigheden; dienstig voor
Tand-pijn, en ’t helen der wonden.
[Ponoquo.] Ponoquo, deze word zeer dienstig voor de rode en grauwe Loop
gehouden.
[Osocoto.] Osocoto, deze Oly werd gebruikt in plaats van de gesmoltene
Styrax, en riekt zeer lieflijk.
[Copaiva.] Copaiva, deze is wit, en dienstig voor alle wonden, voor de
Venus-ziekte, en inwendige delen des lighaams.
[Ambobo.] Ambobo, deze zal mede dienstig zijn tot genezing van
ge-etterde sweren en vervuilde wonden.
[Uzauo.] Uzauo, deze Oly, dewelke zeer taai is, werd van d’ Indianen
onder hare verwen gebruikt, om datze alles bewaart en mede heel glanzig
maakt.
[Peru.] Peru of Oconono, deze Balssem is mede in zijn deugt, en zeer
heilzaam gebruik, wel bekend.
[Uoxo.] Uoxo of Indiaansche Noot-oly, in deze een Doek nat gemaakt en
over ’t hoofd geslagen, zoude de hoofd-smerten verdrijven welke uit de
gal ontstaan; en werd ook gebruikt tegens hitzige Koortzen.
[Koobao.] Koobao, deze is een zeer schone en uitmaten kostelijke Oly;
dog de zelve is zeer weinig te bekomen, ten aanzien d’ Indianen de
zelve hoog uit het Land komende brengen; dan zy alleene met deze hare
Opperste of Koningen zelven wanneer de zelve gesturven zijn, als
houdende de aangename reuk, dier Balssem geheiligt om aangenaam in ’t
Paradijs te zijn.
[Cacavento.] Cacavento, deze Oly is wit en dun lopende, smakende iets
bitter, dog niet onaangenaam; gevende goed voedzel, is koel van
gematigheid.
[Acaiaiba.] Acaiaiba, deze Oly gebruikt men tegens de Kanker, en
allerlei boze sweren om ’t vuil vlees uit te bijten; insgelijks tegen
de schurftheid des hoofds.
[Colambuo.] Colambuo, hebbende swarte en bruine aderen dat geeft de
meeste Oly van zig: ingenomen maakt eene goeden adem, en dienstig voor
koude en vogtige magen, dewelke gene spijs konnen behouden; dies te
neffens voor rode Loop en Pleuris.
[Ayaquicueramo.] Ayaquicueramo, deze Oly riekt als de Styrax, en is
even zo goed voor de wonden.
[Liquo.] Liquo, ook een Oly, die mede werd gebruikt als de vorige, en
zoude door de Zon uit het Hars druppen.
[Ambaio.] Ambaio, een Oly zeer dienstig om de oude vervuilde sweren te
genezen.
[Ahuacaquahuitl.] Ahuacaquahuitl, deze Oly is mede de Amandel Oly niet
ongelijk, zo in reuk als in smaak, desgelijks in kragt als in werkinge.
[Aypato.] Aypato, deze Oly word door middel van een klein Hand-parsje
uit de schillen van de zoete Oranje Appelen gedrukt, des zelfs nutbaar
gebruik is bekend.
[Puodo.] Puodo, deze Oly is geparst uit de schillen van de zuure Oranje
Appelen.
[Auowo.] Auowo, deze Oly word, door middel als de vorige, uit de
Lamoen-vrugt Lemmetjes des zelfs schille geparst.