[_Sententia arbitralis dom. Johannis de Pictavia episcopi Valentin. et
Diensis circa jura et emolumenta portus Rodani_][A].
IN nomine Domini, amen. Ex hujus veri & publ. instrumenti serie cunctis ...
indubitanter appareat manifestum, quod cum lites & controversiæ diversimode
verterentur ... majoresque verti & agitari sperarentur ... inter nobilem &
potentem virum dom. Girardum Basteti militem, dominum loci Cruceoli &
baroniæ ejusdem, nomine suo..., & ven^{le} capitulum ecclesiæ Sancti Petri
de Burgo Valentiæ, nomine ecclesiæ prædictæ..., ex parte una, &
universitatem civitatis Valentiæ & sindicos ejusdem ac burgenses, cives,
incolas & habitatores ipsius civitatis, ex parte altera, ipsis domino
Cruceoli & ven^{li} capitulo asserentibus quod, licet ipsi sint & diu
fuerint domini portus Rhodani secus Valentiam & Burgum ejusdem ejusque
territoria teneri & exerceri soliti, & ipsi domino Cruceoli pro tertia &
ecclesiæ prædictæ pro duabus partibus jura, emolumenta & proventus dicti
portus pleno jure pertinuerint & pertineant, eisque & pontonibus per ipsos
pro tempore deputatis licuerit & liceat in dicto portu pro exercitio ipsius
portus tot & tanta navigia magna & parva tenere & habere quot & quanta
voluerint, exercitiumque dicti portus secus dict. civitatem tenere ac
navigia quæcumque ipsius portus in moeniis rippariæ dictæ civitatis pro suo
libito voluntatis alligare & quibuscumque Rhodanum transire volentibus, cum
animalibus, rebus & bonis quibuscumque, pedester & equester, per portalia
dictæ civitatis & ripariæ ejusdem liberum gressum & egressum habuisse &
habere ad navigia dicti portus & ab ipsis navigiis ad dict. civitatem,
absque eo quod burgenses, cives & incolæ aut alii quicumque habitatores
civitatis prædictæ & suburbiorum ejusdem in limitibus dicti portus navigia
causa lucri seu minuendi jura portus tenere aut exercitium passagii ipsius
portus ibidem habere debuerint vel debeant aliter quam modo & forma latius
contentis in instrumento cujusd. sententiæ per bo. me. rever. in Christo
patrem & dom. nostrum d. Falconem miser. div. quondam episcopum
Valentiæ ... (_suit la ch. XIV_); nihilominus plures ex burgensibus,
civibus, incolis & habitatoribus præfatis ordinationes & declarationes in
dicta sententia contentas temporibus retro lapsis de facto pluries
infregerint & dietim infringere non cessant, non permittentes ipsos dominos
& pontonarios dicti portus ibidem pacifice tenere & cum eis transire, etc.;
&, quod deterius est, quædam parva navigia & rasseria nuncupata in portu
prædicto causa lucri tenentes & cum eis portum exercentes, ultra montanos
(petentes) & limina sanctorum visitantes, nec non quadrupedia ac ceram,
mel, ferrum & cætera ... prohibita, Rodanum transeundo & retranseundo, ac
jura & emolumenta portus prædicti ... minuendo & conductoribus ipsorum
rasseriorum minime juste appropriando pontaneriosque dict. dominorum ...
diversimode perturbando, & transire volentes ad transeundum ...
indifferenter in huj^{di} rasseriis invitando, recipiendo & inde
transducendo, licet navigia dicti portus essent ad transitum peracta, ac
ipsos pontanerios in curia seculari Valentiæ multimode in questum de die in
diem procurando, in processibus involvendo ac per rev. in Ch^{o} pat. &
dom. nost. d. Joannem de Pictavia mis. div. Valent. & Diensem episcopum &
comitem, tunc arbitrum... electum..., capitulo ecclesiæ S^{i} Petri non
vocato, inadvertenter ac nulliter etiam post finitum compromissum in
favorem ipsius universitatis & præjudicium ecclesiæ & dom^{i} Cruceoli
pronunciari & ordinari procurando...: quæ, ut dicebant, cedunt in ipsorum
dominorum præjudicium non modicum & jurium dicti eorum portus diminutionem
& justitiæ læsionem.... Hinc est quod anno salutiferæ Incarnationis Domin.
M^{o}CCCC^{o}XXXII^{o}, indict. XI^{a} & die IX^{a} mensis februarii,
pontificatus SS. in Ch^{o} pat. & dom. nos. d. Eugenii sup. provid. papæ
IV^{i} anno II^{o}..., constituti personaliter supranomin. dom. Giraldus
Basteti.. & discretus vir d. Joannes de Ulmeto, presbiter & procurator
ecclesiæ S^{i} Petri de Burgo, assistentibus cum eodem ac infra scripta
tractantibus ac consentientibus egregiis viris dd. Pontio de Alto Vilarii,
in legibus licenciato, præposito ecclesiæ Valentiæ ac abbate & canonico
ecclesiæ prædictæ S^{i} Petri, Symone Messes, in decretis licenciato,
vicario & officiali Valentiæ, Jausserando Silvionis, sacrista ecclesiæ
Valentiæ, canonicis dictæ ecclesiæ S^{i} Petri, prout constat ... publ.
instrumento recepto ... manu Bertrandi Alnulphi quond. notarii.. sub anno
Dom. 1429 & die 27 mens. junii..., ex parte una, & hon^{les} viri Maretus
de Bello Castro & Joannes de Colomberia, sindici universitatis civitatis
Valentiæ, prout constat.. publ. instrumento recepto.. manu mag. Reynaudi de
Sala not. sub anno dom. Incarn. 1432 & die 6 mens. decembris..., ex parte
altera, assistentibus.. & consentientibus egregio viro Giraudo Chabatii,
legum doctore, assessore dict. sindicorum, necnon providis viris Claudio
Ploverii, Joanne de Casta, Petro Magistri, Guilhelmo Sextoris, Petro
Chinardi, mercatoribus, Joanne Michalha, Guillelmo Cajani, Stephano
Batilhionis & Antonio Novelli, consiliariis dictæ universitatis pro anno
præsenti seu loco consiliariorum deputatis, honorabilibusque viris Joanne
de Salliente, Joanne de Genasio, Ludovico de Genasio, Joanne Palmerii,
Antonio de Montecluso, Arnaudo Perolerii & Petro Champelli, mercatoribus &
burgensibus civitatis prædictæ...; quæ quidem partes..., cupientes de
questionibus & controversiis ante dict ... ad bonam, veram & amicabilem
concordiam devenire..., compromiserunt altæ & bassæ.. in rever. in Christo
patrem & domin. nostrum dom. Joannem de Pictavia, miser. div. Valent. &
Diensem episcopum & comitem, ibidem præsentem & huj^{di} compromissum in se
gratis suscipientem..., dantes & concedentes, _etc., etc_. Acta fuerunt hæc
Valentiæ, in aula magna domus solitæ habitationis supra dicti dom.
Josserandi Silvionis, sacristæ ecclesiæ Valent..., præsentibus ibidem
ven^{bus} & egregiis viris dom. Guillelmo de Pictavia, decano ecclesiæ
Valent., mag. Alphonsio de Polombario, magistro in medicina habitatore
Valentiæ, nobilibus Philipo Bastardo de Pictavia, Guinoto Salmia, Guillelmo
de Venonis, castellano Cruceoli, Petro Silvionis correrario Valentiæ,
providisque viris mag. Petro Bernardi, procuratore fiscali Valent., Joanne
de Bergomasio, de Sancto Petro Valent. dioecesis, & Humberto Poleti,
Valentiæ notariis; & me Petro Gauterii, notario publ.--Postque vero, anno
prædicto..., indict. & die supradict., paulo post recitationem compromissi
supra scripti partes superius nominatæ comparentes coram.. dom. Joanne de
Pictavia, episcopo & comite Valent. & Dien., arbitro..., petierunt &
humiliter suplicaverunt ... pronunciari sententiam & ordinari...; unde
prælibatus d. noster episcopus & comes..., visis & auditis..., plenarie
informatus ... pronunciavit & per suas arbitrales sententias in scriptis
ordinavit ut sequitur: Imprimis, visa sententia arbitrali alias per ipsum
dom. nostrum.. prolata, quia.. non constat dom. procuratorem & capitulum
dictæ ecclesiæ S^{i} Petri ... in ipsum episcopum compromisisse, nam post
factum compromissum tunc inter dict. dom. Cruceoli & sindicos Valentiæ
prolata fuit inadvertenter sententia arbitralis..., igitur ex his & aliis
rationalibus causis.. dict. sententiam.. de consensu partium perinde
habuit, declaravit & ordinavit ac si numquam prolata fuisset; item
pronunciavit ... quod quicumque ex burgensibus, incolis, piscatoribus &
habitatoribus dictæ civitatis Valent. & suburbiorum ejusdem tenentes ... in
flumine Rodani rasseria, possint & eis licitum sit ... quoscumque ultra
montanis & visitantibus limina sanctorum, non commorantibus in civitatibus
vel dioecesi Valentin. & Diensi exceptis, Rodanum transire & retransire cum
rasseriis prædict., una cum rebus & mercibus quibuscumque usque tamen ad
pondus pro quolibet & qualibet vice quod ad collum vel caput hominis
faciliter de domicilio deferentis seu ad ipsum domicilium deferri poterit:
proviso quod in hoc fraus non fiat, videl. quod chargia animalis per
particulas non dividatur ad effectum fraudandi jura portus, & etiam
proviso quod huj^{di} rasseriorum conductores seu cum eis navigantes in
qualibet passata ... ultra septem personas inclusis ipsis conductoribus
simul transire non possint nec debeant, & hoc sub poena decem solid. monetæ
in Valentia pro tempore currentis.. totiens quotiens.. committenda & pro
medietate eidem dom. episcopo & comiti ... & pro alia domino Cruceoli...,
absque tamen alia poena seu multa, ratione inquestarum vel alia..; item
pronunciavit..., quod præfati dict. rasseriorum conductores seu cum ipsis
rasseriis navigantes ... possint & valeant in dict. rasseriis transire
vitulos lactis, motones, oves, caprinos, agnos, porcellos & similia
animalia & quadrupedia..., dict. dominis portus salvo quod ipsi dict.
rasseriorum conductores seu cum ipsis navigantes jura & emolumenta, quæ
pontaneriis dominorum portus deberentur ratione portus seu passagii si in
eorum navibus transivissent, ab illis qui huj^{di} quadrupedia transire
fecerunt exigere teneantur & illa jura & emolumenta integre sine fraude
tradere & solvere teneantur pontaneriis dominorum portus..., & si illi
quorum fuerint huj^{di} quadrupedia in navibus dict. dominorum transire
voluerint, hoc eis liceat pro suo libito voluntatis..., sub poena prædicta
_ut supra_; item continuo pronunciavit ... quod domini dicti portus... &
pontonerii eorumdem possint & valeant ac eis licitum sit in dicto portu
habere & tenere pro exercitio dicti portus duas vel plures naves, quarum
major sit vel esse debeat latitudinis septem pedum & minoris necnon ut unum
solum carratonum qui non sit minoris latitudinis quatuor pedum, & cum eis
quoscumque volentes pedester vel equester Rodanum transire & retransire;
proviso tamen quod in dicto carratono nisi esset latitudinis quinque pedum
vel supra agnos vel alia grossa animalia similia transire non debeant neque
possint, proviso etiam quod per naves & carretonum prædict. seu pontanerios
dict. dominorum rasseria prædicta seu conductores ipsorum in suo transitu
eundo & redeundo aut transire volentes recipiendo non impediant in aliquo
nec extra, sed hinc inde modis præmissis liber fiat transitus & regressus:
cesset tamen ab utraque parte ... invitatio, sub poena decem solidor...;
item, quia plerumque tam ex parte pontoneriorum dict. dominorum dicti
portus quam etiam ex parte tenentium rasseria prædicta & cum eis
navigantium plures excessus, fraudes, extorsiones & abusus committi solent
super exactione mercedis eis debitæ ad causam transitus ejusdem portus,
igitur ... prælib. dom. arbiter ... pronunciavit ... quod de cætero non
liceat dominis & pontoneriis ... exigere ratione mercedis transitus ipsius
portus a quocumque ex burgensibus, civibus, incolis & habitatoribus
præfatis pedester Rodanum transeunte cum rebus & mercibus quas portaverit
pro qualibet vice..., Rodano non existente excessivo, ultra tres denarios
monetæ papalis pro tempore in Valentia communiter currentis, & a quocumque
... equester seu cum uno equo aut alio æquipolenti animali ... transeunte
ultra duodecim denarios ejusdem monetæ, & pro quolibet grosso animali
onerato mercantiis quibuscumque ultra duodecim denarios, similiter pro
quolibet bove, vacca ultra sex denarios, & pro grosso animali porcino ultra
tres denarios, & pro vitulo lactis ultra tres denarios, pro ædulis seu
caprinis lactis unum denarium ejusdem monetæ, pro quolibet mutone &
qualibet ove ultra duos denarios, pro qualibet vice...: quæ limitatio
quantum ad extraneos nullatenus extendatur seu intelligatur, sed quoad
illos ut est ab antiquo consuetum, excessu & extorsione evidentibus
cessantibus, merces pontoneriorum per ipsos exigatur; Rodano pro excessivo
existente vel extra rippas fluente vel urgente temporis asperitate,
frigore, nemio seu impetu ventorum cessante, tunc prædicti pontonerii
mercedem suam ... secundum temporis & laboris qualitatem sine alia
limitatione, ut est ab antiquo consuetum, exigere possint & eis licitum
sit, excessu & extorsione evidentibus cessantibus..; item pronunciavit ...
quod non liceat tenentibus.. rasseria huj^{di} a quocumque pedester in suis
rasseriis Rodanum cum bonis & mercibus ... transeunte, dicto Rodano non
existente excessivo, ultra tres denarios monetæ supra dictæ exigere vel
habere pro sua mercede...; item deinde pronunciavit ... quod de cætero
perpetuo liceat dominis dicti portus & ... pontoneriis ipsorum ... libere &
impune sua ... navigia in flumine Rodani secus dict. civitatem Valentiæ in
locis magis aptis tenere & in moeniis ripariæ dictæ civitatis totiens
quotiens eis placuerit alligare & alligata tenere ac per portalia ipsius
civitatis ad hoc apta ad dicta eorum navigia decentem & liberum aditum &
gressum & regressum habere, & portum supradict. ibidem tenere, habere &
exercere..., absque eo quod per universitatem ac burgenses ... præfatos ...
in aliquo impediantur, prædictæque universitatis burgenses, cives, incolæ &
habitatores ab omni impedimento super hoc inferendo totaliter desistere
teneantur; & si per dict. pontonerios ... seu navigia dict. dominorum in
moeniis dictæ civitatis seu ripariæ ejusdem damnum aliquod inferatur, illud
dicti pontonerii emendare teneantur, absque tamen eo quod super hoc
inquestentur, nisi appareret quod scienter & malitiose ... intulissent;
item subsequenter pronunciavit ... quod ... alia in eorum plenaria
remaneant firmitate, absque alia novatione...; item continue
pronunciavit ... quod quælibet dict. partium solvat & suportet suas
expensas, damna & interesse ex controversiis prædict..., item postremo
pronunciavit ... quod partes ... ordinata & declarata per ipsum in
continenti laudent, approbent & emologent, _quod & fecerunt_. Acta &
recitata fuerunt hæc Valentiæ, ubi supra..., præsentibus ibidem supra
nominatis.. testibus.--Subsequenter, anno prædicto, xi^{a} indict. & die
xxi^{a} mens. februarii..., ad quam quidem diem continuatum erat capitulum
generale dictæ ecclesiæ S^{i} Petri novissime celebratum, convenerunt in
capella Sanctæ Catharinæ situata in claustro dictæ ecclesiæ, in qua actus
capitulares ipsius ecclesiæ communiter consueverunt exerceri, ven^{les}
viri dom. Pontius de Altovillari, in juribus legitime licenciatus, Joannes
de Argento, Simon Messes, in decretis licenciatus, Guillelmus Martelli &
Petrus de Sala, canonici capitulantes & capitulum ipsius ecclesiæ ... in
absentia ven^{lis} viri dom. Stephani Ploverii, in decretis licenciati,
prioris ecclesiæ prædictæ, tunc in remotis agentis, tenentes & celebrantes,
informati de pronunciationibus ... per dom. nostr. episcopum & comitem ...
prolatis ... per lecturam notæ præsentis eisdem ... de verbo ad verbum
lectæ & explicatæ, _eas_..., ad requestam Mareti de Bello Castro sindici &
mag. Reymondi de Sala notarii Valentiæ, procuratoris generalis dictæ
universitatis..., laudaverunt, approbaverunt, emologaverunt & expresse
confirmaverunt.... Acta & recitata fuerunt hæc in dicta capella...,
præsentibus ibidem discretis viris dom. Guillelmo de Claromonte, Petro
Cuilionis, Petro de Carreria, presbyteris dictæ ecclesiæ, magg. Humberto
Polleti, Mathæo Locelli, notariis Valentiæ, & Bertono Mathæi, habitatore in
fusana dicti Burgi....
[A] Texte dans un cahier de 41 pag. in-4^{o} suivi de la procuration donnée
à Jean _de Ulmeto_ par les chanoines du Bourg, le 27 juin 1429, & de celle
confiée à Maret _de Bello Castro_ & à Jean _de Colomberia_ par les citoyens
de Valence, le 6 décembre 1432, & précédé d'une supplique des «consuls,
manants & habitants» de Valence en date du 29 août 1594.
* * * * *