_Carta de officio & dignitate Prioris Burgensis ecclesie_.[A]
PRIOR[1] primum comuni consilio canonicorum talis eligi debet, qui ecclesie
& universe dispensationi tocius comunie idoneus habeatur. Deinde assensu
abbatis in capitulo ab universo conventu voluntarie approbatus pompatice in
ecclesiam ductus, ad dexteram abbatis ab ipso abbate collocari debet;
primus cantare, ultimus legere[2], curam universorum gerere. Si quid
inhonestum aut emendandum fuerit, corrigere & emendare. Dum abbas non
affuerit, clericos in choro communi consilio & voluntate canonicorum
elevare, capiscolium & rectorem scolarum in capitulo consilio & voluntate
canonicorum [pone]re. Primus de universis necessariis communie[3],
intrinsecus sive extrinsecus respondere. Baiulum,[4] cellerarium[5] & omnem
familiam providere & custodire, sacramenta in capitulo cum canonicis &
procuratoribus capere, intus & extra curiose administrare; procuratores,
sive dispensatores communie ceterarumque rerum consilio canonicorum
disponere, claves commendare, iusticias & iudicia in capitulo pertractare,
hac definire. Si vero prior defuerit, deliberacione & iudicio procuratorum
aliorumque canonicorum iusticie & iudicia pertractanda hac definienda sunt,
nisi tanta vel talis interveniat causa, que definiri non valeat. Tunc ad
abbatem recurratur, ut in capitulo cum canonicis per ipsum diffiniatur.
Prior in comutationibus sive in venditionibus ubique terciam partem sibi
recipit, nisi in propriis ecclesie possessionibus [nec non] in
condaminis[6], & in clauso[7], & in prato, & in devisio[8], & in feudis
canonicorum. Prioris sunt domus & casamenta, a domo Giraldi Chaulet usque
ad vallum [d]e las Torloicheiras, & tenementu[m Ga]landi & vinea de Ylice.
Deficiente priore, omnia que prioratus sunt debent ad communiam canonicorum
& mensam redire, unde accepta fuerunt. Prior in refectorio primus ad
tintinnabulum sedet, solus comedit, duplicem capit cibum, in comestionibus
carnium & piscium, exceptis volucribus de quibus tercia pars ei minuitur.
In consultis primus; _Benedicite_ suum est; nichil de rebus ecclesiasticis
sive communie sine canonicis vel procuratoribus agere habet, nisi forte
grandis interveniat causa. Quicquid ad ecclesiam vel ad communiam attinet
consilio canonicorum agendum est. Placita enim vicarie & negocia causarum
hominum universe terre communie, a priore sive a procuratoribus cum
canonicis in claustro pertractanda sunt. Lex communiter canonicorum est. In
gatgeriis[9] quas communia acceperit, si quid venditionis vel commutationis
evenerit totum communie erit.
Nos B. Ebredunensis Archiepiscopus[10], & P. succentor Parisiensis[11],
oculata fide ista predicta vidimus in cartolario ecclesie Sancti Petri de
Burgo, & legimus de verbo ad verbum[12].
[A] Transcription de l'original d'un extrait sans date du Cartulaire de
Saint-Pierre du Bourg (voir _Notice paléographique_ préliminaire),
parchemin de 23 lignes. Le dos porte cet autre titre: _De dignitate &
officio prioris_, avec cette note: _tamen nullam datam habet & parum
valet_. Cette charte, comme l'insinue la souscription, a eu deux sceaux
pendants sur double queue, dont il ne reste que les attaches.
[1] Dans les monastères, le _prieur_ avait le premier rang après l'abbé, &
gouvernait en son absence sous le titre de prieur _claustral_. Les
_obédiences_ ou membres d'une abbaye étaient sous l'autorité d'un prieur:
il prenait le nom de _conventuel_ quand il ne reconnaissait pas de
supérieur; tel fut celui du Bourg de Valence après la transformation de
l'abbaye en collégiale (voir _Notice historique_ prélim.). Cet ancien
statut règle ses obligations et ses droits.
[2] Dans la récitation de l'office canonial, c'est au plus digne du choeur
d'entonner la première antienne & de lire la dernière leçon des nocturnes.
[3] Biens possédés en commun, dont le produit était affecté aux besoins de
la communauté.
[4] _Bajulus_, économe, chargé de l'administration des biens.
[5] De _cella_, sommelier, pourvoyant au réfectoire.
[6] _Condamina_, terre directement exploitée par le seigneur.
[7] _Clausum_, enclos, ou terrain renfermé dans la clôture conventuelle.
[8] _Devisium_, anciennement _devèse_, pâturage réservé & défendu.
[9] _Gageria_, bien mobilier ou immeuble donné en nantissement au créancier
(voir ch. III & IV).
[10] D'après son écriture, cette charte remonte à la fin du XII^{e} siècle
ou aux premières années du XIII^{e}. A cette époque, les annales de
l'église d'Embrun font mention des archevêques Bertrand I^{er}, ancien
chancelier de l'Université de Paris, successeur de Pierre III (CHORIER,
_État polit. du Dauph_., t. II; cf. [ALBERT], _Hist. ecclés. du dioc.
d'Embrun_, t. II, p. 113, qui n'admet pas ces deux prélats), & Bernard II
Chabert, massacré par les hérétiques en 1235 (Id., _ibid_., & _Gallia
Christiana_ nova, t. III, col. 1076).
[11] On nommait _succenteur_ celui qui dans les collégiales chantait après
le précenteur (_primas cantor_). Dans la dernière moitié du XII^{e} siècle
vivait Pierre surnommé _cantor_ (cf. PILLET, _Hist. de Gerberoy_, p. 343:
_Petrus præcentor Parisien_. en 1185; DUPLESSIS, _Hist. de Meaux_, t. II,
p. 81: _P. cantor Paris_. en 1195), chanoine de l'église de Paris, dont il
refusa la dignité épiscopale, ainsi que celle de Tournay (_Annales
Cisterc._, t. III, p. 311); il mourut dans la solitude de Longmont en 1197
(_Gallia Christ_. nova, t. VII, p. 78), laissant comme principal titre
littéraire: _Verbum abbreviatum_ (OUDIN, _Comment. de Script. eccles_., t.
II, p. 1661).--Notons encore qu'un _Petrus cantor_, chanoine de Saint-
Pierre du Bourg, figure en 1191 (ch. XI).
[12] Cet acte n'est point le seul extrait du Cartulaire de Saint-Pierre
dont ces deux personnages attestèrent la teneur par l'apposition de leurs
sceaux (voir ch. IX & XII).
* * * * *