[66] Plusieurs historiens ont dit que Bernard prit les armes,
parce qu’il prétendoit, en qualité de fils de Pepin, frère aîné de
Louis-le-Débonnaire, que l’empire lui appartenoit. La conjecture n’est
pas heureuse. Ces historiens, sans connoissance de notre gouvernement
sous la seconde race, n’ont pas fait attention que la couronne étoit
alors élective, et que la dignité impériale n’étoit encore attachée à
la possession d’aucun royaume particulier. Il n’est pas vraisemblable
que Bernard ait formé une prétention contraire à toutes les lois, et
qui n’auroit été propre qu’à soulever les Français contre lui.
[67] _Volumus etiam ut capitula quæ nunc et alio tempore consultu
nostrorum fidelium à nobis constituta sunt, à cancellario nostro
archiepiscopi et comites de propriis civitatibus modo, aut per se,
aut per suos missos accipiant, et unusquisque per suam diœcessim
cæteris episcopis, abbatibus, comitibus, et aliis fidelibus nostris ea
transcribi faciant, et in suis comitatibus coràm omnibus relegant, ut
cunctis nostra ordinatio et voluntas nota fieri possit. Cancellarius
tamen noster nomina episcoporum et comitum qui ea accipere curaverint,
notet, et ea ad nostram notitiam preferat, ut nullus hoc prætermittere
præsumat._ (Cap. an. 823, art. 24.) _Quicumque illud (beneficium)
scienter per malum ingenium adquirere tentaverit, pro infideli
teneantur, quia sacramentum fidelitatis quod nobis promisit irritum
fecit; et ideò secundum nostram voluntatem et potestatem dijudicandus
est._ (Capit. L. C. 34.)
[68] _Hæc autem omnia ità disposuimus atque ex ordine firmare
decrevimus, ut quamdiù divinæ majestati placuerit nos hanc corporalem
agere vitam, potestas nostra sit super à Deo conservatum regnum atque
imperium istud, sicut hactenùs fuit in regimine atque ordinatione
et omni dominatu regali atque imperiali, et ut obedientes habeamus
prædictos dilectos filios nostros atque Deo amabilem populum nostrum
cum omne subjectione quæ patri à filiis, et imperatori ac regi à suis
populis exhibetur._ (Chart. divis. Imp. Car. Mag. art. 20.) Veut-on
avoir une idée juste de l’autorité que Charlemagne exerçoit dans les
royaumes qu’il avoit donnés à ses fils? qu’on lise la lettre qu’il
écrivit en 807 à Pepin son fils, roi d’Italie. (_Dom Bouquet, T. 5,
p. 629._)
[69] _Neque aliquis illorum hominem fratris sui pro quibuslibet causis
sive culpis ad se confugientem suscipiat, nec intercessionem quidem
pro eo faciat; quia volumus ut quilibet homo peccans vel intercessione
indigens, intrà regnum domini sui vel ad loca sancta vel ad honoratos
homines confugiat, et indé justam intercessionem mereatur._ (Char.
divis. Imper. Car. Magni, artic. 7.) _Quapropter præcipiendum nobis
videtur ut post nostrum ab hac mortalitate discessum, homines
uniuscujusque eorum accipiant beneficia unusquisque in regno domini
sui, et non in alterius, ne fortè per hoc, si aliter fuerit, scandalum
aliquod accidere posset._ (Ibid. art. 9.) _Præcipimus ut nullus ex
his tribus fratribus suscipiat de regno alterius à quolibet homine
traditionem seu venditionem rerum immobilium, hoc est, terrarum,
vinearum atque silvarum, servorumque qui jam casati sunt, sive
cæterarum rerum quæ hæreditatis nomine censentur._ (Ibid. art. 11.) _Si
quæ autem fœminæ, sicut fieri solet, inter partes et regna fuerint ad
conjugium postulatæ, non denegentur justè poscentibus, sed liceat eas
vicissim dare et accipere, et adfinitatibus populos inter se sociari._
(Ibid. art. 12.)
[70] _Volumus ut semel in anno, tempore opportune, vel simul vel
sigillatim, juxtà quod rerum conditio permiserit, visitandi et videndi,
et de his quæ necessaria sunt, et quæ ad communem utilitatem vel ad
perpetuam pacem pertinent, mutuo fraterno amore tractandi gratiâ ad
seniorem fratrem cum donis suis veniant. Et si fortè aliquis illorum
quâlibet inevitabili necessitate impeditus venire tempore solito et
opportuno nequiverit, hoc seniori fratri legatos et dona mittendo
significet; ità dùntaxat ut cum primùm possibilitas congruo tempore
adfuerit, venire quâlibet cavillatione non dissimulet._ (Chart. divis.
Imp. Lud. Pii, art. 4.) Ces présens dont il est parlé dans ce passage,
étoient une espèce d’hommage ou de tribut par lesquels on reconnoissoit
la supériorité ou la juridiction de celui de qui on approchoit. Tels
étoient les dons que les seigneurs faisoient tous les ans au roi, en se
rendant à sa cour ou au champ de Mai. C’est en se conformant à l’esprit
de cette disposition établie par Louis-le-Débonnaire, que Lothaire,
Louis-le-Germanique et Charles-le-Chauve, insérèrent la convention
suivante dans leur premier traité de paix. _Ut regum filii legitimam
hæreditatem regni, secundùm definitas præsenti tempore portiones, post
eos retineant, et hoc quicumque ex his fratribus superstes fratribus
fuerit, consentiant; si tamen ipsi nepotes patruis obedientes esse
consenserint._ (Art. 9.)
_Volumus atque monemus ut senior frater, quandò ad eum aut unus aut
ambo fratres suis cum donis, sicut prædictum est, venerint, sicut
cum major potestas, Deo annuente, fuerit attributa, ità et ipse, pro
fraterno amore, largiori dono remuneret._ (Chart. Divis. Imp. Lud.
Pii, art. 5.) _Item volumus ut nec pacem nec bellum contrà exteras
et inimicas nationes absque consilio et consensu senioris fratris
nullatenùs suscipere præsumat._ (Ibid. art. 7.) _Volumus etiam ut si
alicui illorum post decessum nostrum tempus nubendi venerit, ut cum
consilio et consensu senioris fratris uxorem ducat._ (Ibid. art. 13.)
_Si autem, et quod Deus avertat, et quod nos minimè optamus, venerit
ut aliquis illorum propter cupiditatem rerum terrenarum, quæ est
radix omnium malorum, divisor aut oppressor ecclesiarum vel pauperum
extiterit, aut tyrannidem, in quâ omnis crudelitas consistit,
exercuerit, primò secretò, secundùm Domini præceptum, per fideles
legatos semel, bis et ter de suâ emendatione commoneatur; et si
renisus fuerit, accersitus à fratre coràm altero fratre, paterno ac
fraterno amore moneatur et castigetur. Et si hanc salubrem admonitionem
penitùs spreverit, communi omnium sententiâ quid de illo agendum sit
decernatur; ut quem salubris ammonitio à nefandis actibus revocare non
potuit, imperialis potentia communisque omnium sententia coerceat._
(Ibid. art. 10.)
Je n’ai point parlé ici de Pepin, roi d’Aquitaine. Il mourut avant son
père, et à sa mort, Louis-le-Débonnaire déshérita ses enfans. Ce Pepin
eut un fils nommé Pepin comme lui, qui causa beaucoup de troubles dans
le royaume. Il obtint un établissement considérable en Aquitaine, et
son ambition n’en fut point satisfaite. Il fit la guerre, fut battu et
fait prisonnier par son oncle Charles-le-Chauve, qui le força à prendre
l’habit de religieux. Il finit par apostasier, et se mit à la tête
d’une bande de Normands qui ravageoient le royaume.
[71] Je ne parlerai ici que d’une dévotion commode pour les pécheurs,
et qui contribua beaucoup à enrichir l’église. Au lieu de se dépouiller
pendant leur vie de leurs biens, pour se racheter des peines de
l’enfer, ce qui auroit exigé une conversion sincère et véritable, on
leur persuada qu’il suffisoit qu’ils changeassent leurs terres en
précaires: c’est-à-dire, qu’ils les donnoient à quelque église ou à
quelque monastère qui leur en laissoit la jouissance pendant toute
leur vie et s’en emparoit à leur mort. _Ideò unà cum consensu fratrum
nostrorum hanc epistolam tibi emittendam decrevimus, ut ipsum locum
cum omni integritate, unà cum Dei gratiâ, et nostrâ voluntate, absque
præjudicio sancti illius diebus vitæ tuæ usualiter tibi liceat tenere,
et post tuum quoque discessum ipse locus cum omni integritate vel
re amelioratâ vel supraposito partibus nostris vel ipsius Basilicæ
revertatur_. (Form. Sirm. 34, Baluz. T. 2, p. 488.)
[72] _Mandat enim_ (Carolus calvus) _ut recordemini Dei et vestræ
christianitatis, et condoleatis atque compatiamini huc sanctæ ecclesiæ
quæ à vobis et ab illis miserabiliter est oppressa et deprædata,
et quæ crudeliter ex alterâ parte persequitur à paganis._ (Cop.
Baluz. T. 2, p. 85.) Lupus, abbé de Ferrières, écrivoit en 844, que
Charles-le-Chauve vouloit le chasser de son abbaye pour la donner à
Egilbert. Dans d’autres lettres le même abbé se plaint amèrement de
ce qu’on enlevoit des terres à son monastère. (_Dom Bouquet, T. 7, p.
488._)
Je n’ajouterai qu’une charte de Charles-le-Chauve, citée par Ducange,
dans son glossaire au mot _vassus_, article _vassallus indominicatus_.
_Concedimus ibidem auctoritate regiâ omnes res ejusdem ecclesiæ, quæ
quondam fuerunt ab eâ abstractæ, et quas modo nostri indominicati
vassalli tenent, ut quia ipsi nobis secum dimicaverunt fideliter, in
vita sua tantùm, consensu ejusdem supradicti episcopi eos teneant._