CHAPITRE IV.

[66] Plusieurs historiens ont dit que Bernard prit les armes,

parce qu’il prétendoit, en qualité de fils de Pepin, frère aîné de

Louis-le-Débonnaire, que l’empire lui appartenoit. La conjecture n’est

pas heureuse. Ces historiens, sans connoissance de notre gouvernement

sous la seconde race, n’ont pas fait attention que la couronne étoit

alors élective, et que la dignité impériale n’étoit encore attachée à

la possession d’aucun royaume particulier. Il n’est pas vraisemblable

que Bernard ait formé une prétention contraire à toutes les lois, et

qui n’auroit été propre qu’à soulever les Français contre lui.

[67] _Volumus etiam ut capitula quæ nunc et alio tempore consultu

nostrorum fidelium à nobis constituta sunt, à cancellario nostro

archiepiscopi et comites de propriis civitatibus modo, aut per se,

aut per suos missos accipiant, et unusquisque per suam diœcessim

cæteris episcopis, abbatibus, comitibus, et aliis fidelibus nostris ea

transcribi faciant, et in suis comitatibus coràm omnibus relegant, ut

cunctis nostra ordinatio et voluntas nota fieri possit. Cancellarius

tamen noster nomina episcoporum et comitum qui ea accipere curaverint,

notet, et ea ad nostram notitiam preferat, ut nullus hoc prætermittere

præsumat._ (Cap. an. 823, art. 24.) _Quicumque illud (beneficium)

scienter per malum ingenium adquirere tentaverit, pro infideli

teneantur, quia sacramentum fidelitatis quod nobis promisit irritum

fecit; et ideò secundum nostram voluntatem et potestatem dijudicandus

est._ (Capit. L. C. 34.)

[68] _Hæc autem omnia ità disposuimus atque ex ordine firmare

decrevimus, ut quamdiù divinæ majestati placuerit nos hanc corporalem

agere vitam, potestas nostra sit super à Deo conservatum regnum atque

imperium istud, sicut hactenùs fuit in regimine atque ordinatione

et omni dominatu regali atque imperiali, et ut obedientes habeamus

prædictos dilectos filios nostros atque Deo amabilem populum nostrum

cum omne subjectione quæ patri à filiis, et imperatori ac regi à suis

populis exhibetur._ (Chart. divis. Imp. Car. Mag. art. 20.) Veut-on

avoir une idée juste de l’autorité que Charlemagne exerçoit dans les

royaumes qu’il avoit donnés à ses fils? qu’on lise la lettre qu’il

écrivit en 807 à Pepin son fils, roi d’Italie. (_Dom Bouquet, T. 5,

p. 629._)

[69] _Neque aliquis illorum hominem fratris sui pro quibuslibet causis

sive culpis ad se confugientem suscipiat, nec intercessionem quidem

pro eo faciat; quia volumus ut quilibet homo peccans vel intercessione

indigens, intrà regnum domini sui vel ad loca sancta vel ad honoratos

homines confugiat, et indé justam intercessionem mereatur._ (Char.

divis. Imper. Car. Magni, artic. 7.) _Quapropter præcipiendum nobis

videtur ut post nostrum ab hac mortalitate discessum, homines

uniuscujusque eorum accipiant beneficia unusquisque in regno domini

sui, et non in alterius, ne fortè per hoc, si aliter fuerit, scandalum

aliquod accidere posset._ (Ibid. art. 9.) _Præcipimus ut nullus ex

his tribus fratribus suscipiat de regno alterius à quolibet homine

traditionem seu venditionem rerum immobilium, hoc est, terrarum,

vinearum atque silvarum, servorumque qui jam casati sunt, sive

cæterarum rerum quæ hæreditatis nomine censentur._ (Ibid. art. 11.) _Si

quæ autem fœminæ, sicut fieri solet, inter partes et regna fuerint ad

conjugium postulatæ, non denegentur justè poscentibus, sed liceat eas

vicissim dare et accipere, et adfinitatibus populos inter se sociari._

(Ibid. art. 12.)

[70] _Volumus ut semel in anno, tempore opportune, vel simul vel

sigillatim, juxtà quod rerum conditio permiserit, visitandi et videndi,

et de his quæ necessaria sunt, et quæ ad communem utilitatem vel ad

perpetuam pacem pertinent, mutuo fraterno amore tractandi gratiâ ad

seniorem fratrem cum donis suis veniant. Et si fortè aliquis illorum

quâlibet inevitabili necessitate impeditus venire tempore solito et

opportuno nequiverit, hoc seniori fratri legatos et dona mittendo

significet; ità dùntaxat ut cum primùm possibilitas congruo tempore

adfuerit, venire quâlibet cavillatione non dissimulet._ (Chart. divis.

Imp. Lud. Pii, art. 4.) Ces présens dont il est parlé dans ce passage,

étoient une espèce d’hommage ou de tribut par lesquels on reconnoissoit

la supériorité ou la juridiction de celui de qui on approchoit. Tels

étoient les dons que les seigneurs faisoient tous les ans au roi, en se

rendant à sa cour ou au champ de Mai. C’est en se conformant à l’esprit

de cette disposition établie par Louis-le-Débonnaire, que Lothaire,

Louis-le-Germanique et Charles-le-Chauve, insérèrent la convention

suivante dans leur premier traité de paix. _Ut regum filii legitimam

hæreditatem regni, secundùm definitas præsenti tempore portiones, post

eos retineant, et hoc quicumque ex his fratribus superstes fratribus

fuerit, consentiant; si tamen ipsi nepotes patruis obedientes esse

consenserint._ (Art. 9.)

_Volumus atque monemus ut senior frater, quandò ad eum aut unus aut

ambo fratres suis cum donis, sicut prædictum est, venerint, sicut

cum major potestas, Deo annuente, fuerit attributa, ità et ipse, pro

fraterno amore, largiori dono remuneret._ (Chart. Divis. Imp. Lud.

Pii, art. 5.) _Item volumus ut nec pacem nec bellum contrà exteras

et inimicas nationes absque consilio et consensu senioris fratris

nullatenùs suscipere præsumat._ (Ibid. art. 7.) _Volumus etiam ut si

alicui illorum post decessum nostrum tempus nubendi venerit, ut cum

consilio et consensu senioris fratris uxorem ducat._ (Ibid. art. 13.)

_Si autem, et quod Deus avertat, et quod nos minimè optamus, venerit

ut aliquis illorum propter cupiditatem rerum terrenarum, quæ est

radix omnium malorum, divisor aut oppressor ecclesiarum vel pauperum

extiterit, aut tyrannidem, in quâ omnis crudelitas consistit,

exercuerit, primò secretò, secundùm Domini præceptum, per fideles

legatos semel, bis et ter de suâ emendatione commoneatur; et si

renisus fuerit, accersitus à fratre coràm altero fratre, paterno ac

fraterno amore moneatur et castigetur. Et si hanc salubrem admonitionem

penitùs spreverit, communi omnium sententiâ quid de illo agendum sit

decernatur; ut quem salubris ammonitio à nefandis actibus revocare non

potuit, imperialis potentia communisque omnium sententia coerceat._

(Ibid. art. 10.)

Je n’ai point parlé ici de Pepin, roi d’Aquitaine. Il mourut avant son

père, et à sa mort, Louis-le-Débonnaire déshérita ses enfans. Ce Pepin

eut un fils nommé Pepin comme lui, qui causa beaucoup de troubles dans

le royaume. Il obtint un établissement considérable en Aquitaine, et

son ambition n’en fut point satisfaite. Il fit la guerre, fut battu et

fait prisonnier par son oncle Charles-le-Chauve, qui le força à prendre

l’habit de religieux. Il finit par apostasier, et se mit à la tête

d’une bande de Normands qui ravageoient le royaume.

[71] Je ne parlerai ici que d’une dévotion commode pour les pécheurs,

et qui contribua beaucoup à enrichir l’église. Au lieu de se dépouiller

pendant leur vie de leurs biens, pour se racheter des peines de

l’enfer, ce qui auroit exigé une conversion sincère et véritable, on

leur persuada qu’il suffisoit qu’ils changeassent leurs terres en

précaires: c’est-à-dire, qu’ils les donnoient à quelque église ou à

quelque monastère qui leur en laissoit la jouissance pendant toute

leur vie et s’en emparoit à leur mort. _Ideò unà cum consensu fratrum

nostrorum hanc epistolam tibi emittendam decrevimus, ut ipsum locum

cum omni integritate, unà cum Dei gratiâ, et nostrâ voluntate, absque

præjudicio sancti illius diebus vitæ tuæ usualiter tibi liceat tenere,

et post tuum quoque discessum ipse locus cum omni integritate vel

re amelioratâ vel supraposito partibus nostris vel ipsius Basilicæ

revertatur_. (Form. Sirm. 34, Baluz. T. 2, p. 488.)

[72] _Mandat enim_ (Carolus calvus) _ut recordemini Dei et vestræ

christianitatis, et condoleatis atque compatiamini huc sanctæ ecclesiæ

quæ à vobis et ab illis miserabiliter est oppressa et deprædata,

et quæ crudeliter ex alterâ parte persequitur à paganis._ (Cop.

Baluz. T. 2, p. 85.) Lupus, abbé de Ferrières, écrivoit en 844, que

Charles-le-Chauve vouloit le chasser de son abbaye pour la donner à

Egilbert. Dans d’autres lettres le même abbé se plaint amèrement de

ce qu’on enlevoit des terres à son monastère. (_Dom Bouquet, T. 7, p.

488._)

Je n’ajouterai qu’une charte de Charles-le-Chauve, citée par Ducange,

dans son glossaire au mot _vassus_, article _vassallus indominicatus_.

_Concedimus ibidem auctoritate regiâ omnes res ejusdem ecclesiæ, quæ

quondam fuerunt ab eâ abstractæ, et quas modo nostri indominicati

vassalli tenent, ut quia ipsi nobis secum dimicaverunt fideliter, in

vita sua tantùm, consensu ejusdem supradicti episcopi eos teneant._

Collection complète des oeuvres de l'Abbé de Mably, Volume 1 (of 15) · 第 62 / 92 题