Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net Special
thanks to Elmer Nocheseda for providing the material for
this project. Para sa pagpapahalaga ng Panitikang Pilipino.
[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g. This work forms part of the Tagalog translation of Noli
Me Tangere (1909) by Pascual Poblete which is being presented
separately in this edition.]
[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit. Ang kathang ito ni Pascual Poblete ay pasimula
sa isinalin na Noli Me Tangere (1909) sa Tagalog na ibinukod sa
edisyong ito.]
BUHAY AT M~GA GINAWÂ
NI
DR. JOSÉ RIZAL
NA SINULAT
NI
PASCUAL H. POBLETE
José Protasio Rizal Mercado
Maicling casaysan nang canyang buhay
Ipinan~ganac si Gat Jose Protasio Rizal Mercado, sa báyan n~g Calambâ,
sacóp n~g lalawigang Laguna, n~g ikalabing siyam n~g Junio n~g taóng
sanglibo walóng dáan animnapo't isá.
Si G. Francisco Rizal Mercado ang canyáng amá at si G. Teodora Alonso
at Quintos ang canyáng iná.
Ipinan~ganac si G. Francisco Rizal Mercado at Alejandra n~g taóng
1811, sa Binyáng, Laguna, at namatáy sa Maynila n~g ica 5 n~g Enero
n~g 1898, at si G. Teodora Alonso ay ipinan~ganac sa Meisic, sacóp n~g
Tundó, Maynila, n~g taóng 1825 at nabubuhay hanga n~gayón (8 n~g Junio
n~g 1909). Si G. Francisco Mercado ay nag-aral at marunong n~g wicang
castila at wicang latín, at si G. Teodora Alonso ay nag-aral sa
colegio n~g Santa Rosa at marunong n~g wicang castila.
Ang naguíng m~ga anác n~g mag-asawang ito'y si na guinoong Saturnina,
Paciano, Narcisa, Olimpia, Lucía, María, Concepción, Jose, Josefa,
Trinidad at Soledad.
Bininyagan si Jose Rizal n~g araw n~g sábado, icadalawampo't dalawa
n~g Junio n~g 1861. Si G. Rufino Collantes, páring clérigo at
cura-párroco sa bayang Calambâ ang sa canyá'y nagbinyag, at si G.
Pedro Casañas, páring clérigo at tubô sa Calambâ, ang sa canyá'y
nag-anác sa binyág. Capowa namatáy na ang dalawang páring itó.
Pinan~galanang Jose, dahil sa ang iná n~g Doctor Rizal ay
namimintacasi sa Patriarca San José, at ang pan~galawang pan~galang
Protasio ay dahil sa caarawán n~g Santong itó, alinsunod sa
calendario, n~g siyá'y ipan~ganác.
Hindi dating tagláy n~g amá at n~g m~ga capatíd n~g amá n~g ating
Doctor ang apellidong Rizal. Pinasimulaang guinamit ang apellidong
Rizal n~g mag-aral ang batang si Jose, upang siyá'y macaligtas sa
mahigpit na pag uusig n~g m~ga fraile sa m~ga nag-aapellidong Mercado.
Wicang castila ang apellidong Rizal, na ang cahulugán sa wicang
tagalog ay ang muling pag-supang ó pag-ulbós n~g pinutol na halaman ó
damó. May isá pang cahulugán; ang lupang may pananím na anó mang
damóng pacain sa m~ga háyop.
Pagdatíng sa icatlóng taón n~g gulang n~g musmós na si Jose Rizal ay
tinuruan na siyá n~g canyáng amá't iná n~g pagbasa. Napagkilala n~g
madla ang cagalin~gan niyáng tumulâ n~g wawalóng taón pa lamang ang
canyáng gulang, dahil sa isáng marikít na tuláng canyáng kinat-hà, na
tinakhán n~g lahát n~g m~ga manunulang tagalog sa lalawigang
Silan~gan.[1]
[Larawan: =G. Francisco Rizal Mercado= Ama ng Dr. Jose Rizal. Imp de
M. Fernández, Paz 447, Sta. Cruz.]
Sa pagcakilala n~g amá't iná ni Jose Rizal n~g catalasan n~g isip at
malaking hilig n~g caniláng anác na itó sa pag-aaral, caniláng dinalá
siya sa Maynila, itinirá sa isang bahay sa daang Cabildo, loob n~g
Maynila; at ipinasoc n~g taóng 1871 sa Ateneo Municipal, na
pinan~gangasiwaan n~g m~ga páring jesuita.
Nakilala ni Jose Rizal sa bahay ni pari Burgos si na pare Dandan, Lara
at Mendoza na pawang dinakip at ipinatapon sa Marianas n~g gobierno
n~g España, at gayon din si parì Gomez at si pari Zamora, na
ipinabitay n~g Gobierno ring iyong casama si párì Burgos, na ang
naguing sangcala'y ang panghihimagsic n~g m~ga manggagawâ sa Arsenal
n~g Tan~guay n~g 1872. Sumasabudhì n~g madlâ ang m~ga calupitáng
dito'y guinágawâ n~g m~ga panahóng iyón. Ipinabilángo, ipinatapon ó
ipinabitay bawa't filipinong numiningning dahil sa tálas n~g isip at
sa pagsasangalang sa m~ga catwiran n~g lupang kináguisnan. Ang m~ga
nangyaring itó'y nalimbag sa damdamin n~g batang si Jose Rizal.
Lumipat itó n~g pagtirá sa Ateneo Municipal at n~g naroon na'y tila
mandín lálo pang náragdagan ang canyáng sipag sa pag-aaral at
cabaitang puspós n~g ugalì. Ang naguing maestro niyá'y ang m~ga
jesuitang si parì Cándido Bech at si parì Francisco Sánchez.
Cung ipinamamanglaw n~g batang si Jose Rizal ang nakita niyáng
pag-amis sa catwiran n~g canyang m~ga caláhì ay lalo n~g dinaramdam
niyá, ang m~ga sabihanan n~g m~ga fraileng madalás niyang marinig sa
Ateneo Municipal na di umano'y mataas ang caisipan n~g táong culay
maputi cay sa táong culay caymanguí, madiláw, abóabó ó maitím, bagay
na pinagpilitan niyáng siyasatin mulâ noon, cung totoo n~gâ, sapagca't
inaacála niyáng lihís sa catowiran ang gayóng pagpapalagáy.
Napagtalastas n~g madlâ ang ganitóng paghahacahácà ni Jose Rizal,
dahil sa isáng casulatang inilathalà n~g pantás na si Herr Ferdinand
Blumentritt sa icasampung tomo n~g _Internationales Archiv fiur
Ethnographie_, n~g 1897, na ganitó ang saysay:
"Sinabi ni Rizal, na maliit pa siya'y malaki n~g totoo ang canyang
pagdaramdam, dahil sa nakikita niyang sa canya'y pagpapawalang halagá
n~g m~ga castilà, dáhil lámang sa siya'y _indio_[2] Magbuhat niyao'y
pinagsicapan niyang pacasiyasatin cung alín ang catwíran ó
cadahilanang pinagsasandigan n~g m~ga castila at n~g lahat n~g m~ga
táong may mapuputing balát upang ipalagáy nilang sila'y matatáas ang
ísip cay sa m~ga táong cawan~gis din nila ang anyô, at taglay ang cáya
upang dumúnong at magtamó n~g capangyarihang gaya rin nilá.
"Ipinalálagay n~g m~ga tagá Europang silá ang pan~ginoon n~g bóong
daigdig: sa acalà nila'y silá ang tan~ging nagtâtaglay n~g pagsúlong
sa dúnong at sa m~ga magagandang caugalian, at silá lamang ang tán~gì
at dalisay na liping _homo sapiens,_[3] samantalang ipinalálagay
nilang ang m~ga ibang lahi ay mababa ang pagiísip, ang guinagamit na
wica'y dukhâ at walang caya upang macuha ang dunong n~g m~ga taga
Europa, ano pa't ang m~ga lahing may culay caymangui, itím, diláw ó
abo-abó ay isá sa pascacaiba't ibang anyô n~g _homo brutus._[4]
"Nang magcágayo'y itinátanong ni Rizal sa sarili; ¿totoo n~ga cayâ ang
m~ga pinatitibayan nilang ito? Ang tanóng na ito ang totoong laguing
sumasaísip niya mulâ pa sa panahong siya'y nag-aaral, at di lamang sa
canya cung di naman sa m~ga cápowà niyáng nag-aaral na m~ga taga
Europa. Hindi nalao't canyang nápagmasid sa colegio na walang
pinagcacaibhan n~g pag-iisip n~g isa't isá, [sa macatowid baga'y n~g
pag-iisip n~g táong maputi ang balát at n~g táong caymangui.]
Caraniwang lubha ang pagcacápantay n~g m~ga puti at n~g m~ga _indio:_
sa isa't isang panig ay may nakikitang m~ga tamád at masisipag,
mápag-sákit sa pag-aaral at matamarin sa pag-aaral, matálas ang
pag-iísip at mapuról ang pag-iísip; sa cawacasan ... wala siyang
nakikitang ikinahíhiguit n~g m~ga mapuputíng nag-aaral at gayon din
n~g m~ga may cúlay caymangui. Pinagsiyasat niya ang m~ga dunong na
nauucol sa m~ga láhi; natotowa siyá pagca nangyayaring dahil sa isang
paláisipang may cahirapang ibiníbigay n~g profesor ay hindî
mátuclasang gawín n~g canyang m~ga casamahang mapuputî, at sila'y
nan~gagsisilapit sa canyá upang canyáng gawín cung papaano. Canyang
pinagdidilidili at itinututol ang lahat n~g itó, hindi dáhil sa isáng
pagtatagumpay niyang sarili, cung di dahil sa isáng pagtatagumpay n~g
canyáng m~ga cababayan. Dahil dito'y sa colegio n~ga nagpasimulâ ang
canyáng paniniwálang nagcácapantay ang ísip at cáya n~g m~ga europeo
at n~g m~ga _indio_ sa paggawa n~g ano mang bagay. At sa lahat n~g
ito'y napagtalacayan niyang magcacapantay ang catutubong isip n~g
europeo at n~g indio.
"Ang unang pinacabún~ga n~g napagtalacayang itó ay ang pagcapagbalac
ni Rizal, na cung mapag-unawa sana n~g canyang m~ga cababayan, na
cawan~gis n~g canyáng pagcaunawa, ang pagcacapantaypantay na iyan,
ito'y maguiguing isang paraan upang maipailanglang ang dunong n~g m~ga
filipino. Dumatíng siya sa paniniwalang matáas ang pag-iisip sa
pag-aaral n~g m~ga tagalog cay sa m~ga castila (ang iláng m~ga
castilang n~g panahóng yao'y canyáng nakilala;) at canyáng sinsasabi
n~g boong galác ang cadahilana't dumatíng siyá sa ganitong paniniwalâ.
Sa ganito'y canyáng sinasabi:--Sa m~ga colegio sa amin ay isinásaysay
na lahát sa wicang castila, catutubong wica n~g m~ga castila, at
wicang hindi namin kilalá; cayâ n~ga't dahil dito'y kinakailan~gan
naming magpumilit n~g higuit cay sa canilá sa pagpiga n~g pag-iísip,
upang maunawà at maisaysáy ang isang bágay: at sa pagca't gaya n~ga
n~g sinabi co na, na walang nakikitang ipinagcacaibang anó man n~g
m~ga castilà at n~g m~ga indio sa m~ga colegio, at yamang gayo'y
matáas ang pag-iísip namin cay sa canilá.--May pagmamasid pa siyáng
guinawa, na sa canyá'y nagdagdag n~g pag-aalinlan~gan sa dating tagláy
na niyá, tungcol sa cataasan n~g pag-iísip n~g m~ga castila. Guinawâ
niya ang pagmamasíd, tungcol sa inaacála n~g m~ga castilang silá'y may
carapatán sa lalong malalakíng paggalang at pagpapacumbaba n~g m~ga
_indio_, sapagca't naniniwála ang m~ga itóng ang m~ga mapuputì, dahil
lamang sa sila'y maputi, ay pawang ipinan~ganác sa isáng lúpang lalong
magalíng cay sa lúpa n~g m~ga _indio_. Napagtanto n~g panahóng iyón ni
Rizal, na ang paggalang at pagpapacumbabang iyón n~g m~ga _indio_ sa
castila--sa pagca't siyang itinuro n~g m~ga castila sa m~ga
_indio_--ay hindi lamang dahil sa ipinalálagay na pawang galing sila
sa láhing matáas, cung di sa pagca't isang paraan upang maicublí ang
tacot at ang malabis na pag-ibig sa sariling catawán. Ang tacot, sa
pagca't sa tikís na pagamís na sa canila'y guinágawâ, ipinalálagay
nilang ang m~ga mapuputî ay pan~ginoon nilá at siyáng sa canila'y
nagmamay-ári; at ang malabis na sa canilang sarili'y pag-ibig,
palibhasa'y caniláng napagkilala ang caugalian n~g m~ga europeo at
napag-unawang dahil sa capalaluang taglay n~g m~ga ito, ay
makikinabang sila cung sila'y magpakita n~g paimbabáw na
pagpapacumbabâ, at gayon n~gâ ang canilang guinágawâ. Caya n~ga't
hindi kinalulugdan cahi't camunti man n~g m~ga indio ang m~ga europeo:
nan~gagpapacumbaba cung naháharap sa canila, n~guni't pinagtatawanán
silá cung nan~gátatalicod, linílibac ang caniláng pan~gun~gusap, at
hindi nagpapakita n~g cahit munting tandâ n~g paimbabáw na sa canila'y
paggálang. Dahil sa hindi nataróc n~g m~ga castila ang túnay na
caisipán n~g m~ga _indio_, samantalang napagtantong lubós n~g m~ga
_indio_ ang tunay na caisipan n~g m~ga castila, ipinalálagay ni Rizal
na mahina ang pag-iísip n~g m~ga mapuputi cay sa canyang m~ga
cababayan..... Nang siya'y panahong bata pa, cailan mang marírinig ó
mababasa niya ang pagpapalagay n~g m~ga mapuputi sa canyáng láhi ay
napopoot, napúpunô ang canyang púso n~g gálit; n~gayo'y hindi na
nangyayari sa canya itó; sa pagca't cung nárirín~gig niyá ang gayón
ding m~ga pagpapalagáy, nagcacasiyá na lámang siyá sa pagn~giti at
isinasaalaala niya ang casabiháng francés: "_tout comprendre, c'est
tout pardonner._[5]"
Ang maílab na mithî ni Rizal na mapaunlacán ang canyáng láhî ang
siyáng totoong nacapag-udyóc sa canyá sa pagsusumakit sa pag-aaral
hangáng sa canyáng tamuhín ang lubháng maningníng at maraming m~ga
pangulong ganting pálà n~g colegio, na sino ma'y waláng nacahiguít.
Dinalá si Rizal n~g canyáng casipagan hangáng sa magsanay sa
_escultura_[6] n~g waláng nagtutúrò.
N~g panahóng iyó'y gumawâ siyá n~g isáng magandáng larawan n~g Virgeng
María, na ang guinamit niyá'y ang matigás na cahoy na baticulíng at
ang ipinag-ukit niya'y isang caraniwang _cortaplumas_ lámang. Nang
makita n~g canyáng m~ga maestrong párì ang cahan~gahan~gang larawang
iyán ay tinanóng nilá siyá cung macagagawâ namán n~g isáng larawan n~g
mahál na púsò ni Jesús; napaoo siyá, at hindî nalaon at canyang niyárì
at ibinigáy sa nagpagawâ sa canyá, na totoong kinalugdan ding gaya n~g
una.
Nang ica 5 n~g Diciembre n~g taóng 1875 ay kinathà niya at binasa sa
isáng malakíng cafiestahan sa Ateneo ang isang tulâ, na pinuri n~g
lahát, na ang pamagat ay El Embarque (_Himno á la flota de
Magallanes_.)[7]
Nag-aaral siyá n~g icalimáng taón n~g bachillerato sa Ateneo Municipal
n~g cathain niyá ang isang tulâ na canyáng pinamagatáng: _Por la
educación recibe lustre la Pátria_.[8]
N~g bahagyà pa lamang tumutuntong siya sa icalabíng anim na taóng
gulang ay nagtamó siyá n~g títulong _Bachiller en Artes_.
Nárito ang talaan n~g canyáng m~ga pinag-aralan mulâ n~g taóng 1877,
at ang m~ga tinamó niyang _calificación_:
1871-1872. Aritmética................ Sobresaliente
1872-1873. Latín unang taón.......... Sobresaliente
1872-1873. Castellano................ Sobresaliente
1872-1873. Griego.................... Sobresaliente
1873-1874. Latín, unang taón......... Sobresaliente
1873-1874. Castellano................ Sobresaliente
1873-1874. Griego.................... Sobresaliente
1873-1874. Geografía Universal....... Sobresaliente
1874-1875. Latín, tercer curso....... Sobresaliente
1874-1875. Castellano................ Sobresaliente
1874-1875. Griego.................... Sobresaliente
1874-1875. Historia Universal........ Sobresaliente
1874-1875. Historia n~g España at
Filipinas............................ Sobresaliente
1874-1875. Aritmética at Algebra..... Sobresaliente
1875-1876. Retórica at Poética....... Sobresaliente
1875-1876. Francés................... Sobresaliente
1875-1876. Geometría at
Trigonometría........................ Sobresaliente
1875-1876. Filosofía, unang taón..... Sobresaliente
1876-1877. Filosofía, icalawang
taón................................. Sobresaliente
1876-1877. Mineralogía at
Química.............................. Sobresaliente
1876-1877. Física.................... Sobresaliente
1876-1877. Botánica at Zoología...... Sobresaliente
Bachiller en Artes n~g 14 n~g
Marzo n~g 1877....................... Sobresaliente
* * * * *
Lumipat si Rizal sa Universidad n~g Santo Tomás n~g Junio n~g 1877, at
doo'y pinag-aralan ang Cosmología metafísica, Teodicea at Historia n~g
Filosofía. Pinasimulan ang pag-aaral n~g Medicina (pangagamót) n~g
taóng 1878. Canyáng pinag-aralan sa Universidad ang Física, Química,
Historia Natural, Anatomía, Disección, Fisiología, Higiene privada,
Higiene pública, Patología general terapeútica, Operaciones, Patología
médica, Patología quirúrgica, Obstetricia.
N~g taóng 1879 ay nagtatag ang _Liceo Artístico-Literario_ sa Maynila
n~g isáng certamen upang bigyáng unlác ang sino mang macapagharáp n~g
lalong magandáng catháng _prosa_ ó tulâ. Ang bumuboò n~g Jurado[9] ay
pawang m~ga castílà. Nagharáp si Rizal n~g isáng tuláng _Oda_, na ang
pamagát ay A la Juventud Filipina, at bagá man maraming m~ga castílà
at tagalog ang nan~gagsipagharáp n~g canicanilang gawâ, si Rizal ang
nagcamít n~g pan~gulong ganting-pálà.
Nang taóng sumunod, 1880, nagtatag na mulî ang _Liceo
Artístico-Literario_ ring yaón n~g isa pang _certamen_, bilang alaala
sa caarawán n~g pagcamatáy ni Cervantes. Pawang m~ga castílà ang
bumubóò n~g Jurado. Si Rizal ang nagtamó n~g pan~gulong gantíng-pálà,
sapagca't ang cathâ niya'y siyang lalong magandá at mainam sa lahat
n~g m~ga catháng iniharáp sa certameng iyón n~g maraming m~ga
periodistang castílà at m~ga bantóg na fraile sa carunun~gang pawang
m~ga castila rin. El Consejo de los Dioses[10] ang cathang iniharáp ni
Rizal, at ang tinangáp niyang pan~gulong ganting-pálà'y isang sinsíng
na guintô, na larawan ni Cervantes ang tampóc. Ang castilang si Don N.
del Puzo, pantás na catúlong n~g m~ga mánunulat sa _Diario de Manila_,
ang nacacuha n~g pan~galawang ganting-pálà.
N~g taón ding iyóng 1880, bago pa lamang catatangap ni Rizal n~g
sinabi n~g ganting-pálà ay náparoon siya sa palacio n~g Malacanyang,
at talagang magsasacdal sana cay Primo de Rivera, Gobernador at
Capitán General nitong Filipinas, dahil sa n~g isang gabing n~gitn~git
n~g dilím ay siya'y tinampalasan at sinugatan n~g Guardia Civil,
sapagca't nagdaan siyá sa tabí n~g isáng _bulto_ ay hindî siyá
nacapagpugay, at ang _bulto_ paláng iyón, na hindi niya nakilala,
dahil sa cadilimán n~g gabí, ay ang tenienteng namiminúnó sa isang
_destacamento_; sinugatan siya n~g waláng anó-anó, na dî man lamang
siyá, pinagsabihan n~g anó man. Hindî niyá nácausap ang Capitán
general at hindî siyá nagtamó n~g minímithing pagwawaguí n~g
catowiran.
Nang ica 6 n~g hapon, icawaló n~g Diciembre n~g taóng 1880, ay
pinalabás sa Ateneo Municipal n~g Maynila ang isang melodramang wícang
castílà, na ang pamagát ay Junto al Pasig[11], cathâ ni Rizal, na
presidente n~g _Academia de la Literatura Castellana_ sa Maynílà n~g
panahóng iyón, at música ni Don Blás Echegoyen.
Ang m~ga nagsilabás sa melodramang iyón ay ang m~ga sumusunod:
_Leónido_........Isidro Perez.
_Cándido_........Antonio Fuentes.
_Pascual_........Aquiles R. de Luzuriaga.
_Satán_..........Julio Llorente.
_Angel_..........Pedro Carranceja.
_Coro n~g m~ga diablo_ Caramihang estudiante at
ang isa sa canila'y si
Vicente Elio.
Di maulatang m~ga pagpupuri ang inihandog cay Rizal n~g lubháng
maraming guinoong nanood n~g melodramang iyón.
Sapagca't sa araw-araw ay nilílibac at nilalait n~g isang fraileng
profesor sa Universidad ang m~ga estudiante, hindî nacatiís si Rizal,
ipinagsangaláng niyá ang canyáng m~ga casamahán sa isáng mahigpít
n~guni't mapitagang pan~gan~gatwiran, at ang naguing casaguta'y ang
panunumpâ n~g canyáng catedrático, na cailán ma'y hindi niya
palálabasin si Rizal sa alín mang exámen.
Dahil sa nangyaring iyo'y minagalíng ni Rizal ang pasá España at doón
magpatuloy n~g pag-aaral, at sapagca't sumang-ayon ang canyáng ama't
iná, siya'y lumulan sa vapor na ang tun~go'y sa Barcelona, n~g ica 3
n~g Mayo n~g 1882, na puspós n~g pighatî ang cálolwa. ¡Sa Calambâ
[Laguna] ay nilisan niya ang canyang m~ga pinacamumutyang amá, iná at
m~ga capatíd; sa Camilíng ay ang maalab na sinisintang si Leonor
Rivera, magandang dalagang ang larawa'y háwig na háwig sa matimyás na
si Maria Clara sa Noli me Tangere, at saca napalayô siyá sa
pinacaiibig na Bayang Filipinas!
* * * * *
Dumatíng si Rizal sa Barcelona, (España) n~g m~ga unang araw n~g Junio
n~g 1882, at hindî pa halos nacapagpapahin~gá sa gayóng matagál na
pagdaragat, sinulat na niyá ang unang _artículo_[12], na pinaglagdaan
niya n~g canyáng m~ga damdamin. Pinan~galanan niya ang _artículong_
yaón n~g El Amor Patrio[13], may taglay na fechang _Junio n~g 1882_,
at finirmahán niyá n~g pamagát na Laong-Laan, saca ipinadalá niyá sa
Diariong Tagalog[14], at inilathálà sa pámahayagang itó n~g icá 20 n~g
Agosto n~g 1882.
Pakinggan natin cung anó ang pasiyá n~g isáng castílà, ni D. Wenceslao
E. Retana, na nagpamagát si canyáng m~ga ilinalathálà sa m~ga
pámahayagan, n~g _Desengaños_, tungcól sa kasulatang sinasabi co:
"Marahil ay nacainís ca canyá (cay Rizal) ang Barcelona; marahil ay
nacapamanglaw at nakapágpalungcot sa canyá ang malakíng pan~gulong
bayan n~g Cataluña, n~g canyáng mámasid na doo'y may lubós na calayâan
ang cálahatlahátang m~ga mithî, sa pagdidilidiling doo'y waláng m~ga
_inquisidor_[15] ang ísip; datapwa't sa Maynila'y mayroon. Bagá man
talastás niyáng totoong caraniwang gamit na, gayón ma'y guinawâ rin ni
Rizal sa isáng pananalitáng malungcót, at may hawig na isipín,
n~guni't halos laguing mabanayad, palibhasa'y _mithi ang macatulong
n~g cahi't dukha n~guni't maalab na pag-anib_. "Tulad sa m~ga hebreo
n~g una ani Rizal--na inihahandog sa templo ang m~ga unang bun~ga n~g
caniláng pag-ibig, camí, dito sa lupa ng iba, iaálay namin ang m~ga
unang pananalitâ sa áming báyang nababalot n~g _m~ga alapáap_ at _n~g
m~ga ulap n~g umaga_, na hindî nagmamaliw ang cagandaha't hiwagang
anyô at kaligaligaya; n~guni't lálò n~g pinacasísinta, samantalang sa
canya'y pumapanaw at lumálayô," Sa ganáng cay RizaL--ani Retana--ang
España'y lupa ng iba; sa ganáng kanyá'y walâ n~g _bayang sarili_
(pátria) cung dì ang Filipinas. Hindî sumasaísip niyà ang _maliit na
bayang sarili_ ("pátria chica") at ang _malaking báyang sarili_
("pátria grande") na totoong caraniwan na nitong m~ga hulíng nagdaang
taón; ang _maliit_ ay ang báyan, ang lalawigan ó cung dilî cayá'y ang
isáng panig: at ang _malaki_ ay ang boong nación, sampô n~g m~ga ibáng
lupaíng nasásacop, cahi't anóng pagcalayô-láyò ang kinálalagyan. Ang
_malakíng bayang sarili_, kung sa isáng filipinong tunay na nakikianib
sa España ay walâ n~g iba kung dî ang lupaíng España, na calakíp ang
canyáng m~ga nasasacop sa cabilang ibayo n~g dagat, at ang _maliit_ ay
ang panig. N~guni't cay Rizal ay waláng _maliit_ ó _malaking bayang
sarili_, cung dî Bayang sarili; na sa ganáng canyá'y hindî ang
Calambâ, hindî ang m~ga bayang ang salita'y wikang tagalog, hindî man
lamang ang pulô n~g Lusóng, cung dî ang capisanan n~g m~ga pulóng
nátuclasan ni Magallanes. Hindî lamang ito: sa ganáng cay Rizal, ang
España'y hindî _inang bayan_; ito'y marahil ay sa mestizong castílà,
sa m~ga may dugóng castílà; datapwa't hindî sa táong may dugóng
dalisay n~g tagá casilan~ganan ...
"Hindî malimutan niyá, ang sariling lúpà:--"Naroroon [ang sabi ni
Rizal] ang m~ga unang gunitaing nangyari n~g panahong camusmusan,
masayáng _hadang_[16] kilalá lamang n~g cabataan sapagca't doo'y
natutulog ang boong isang panahong nacaraan na [_ang bayang may
casarinlan_] at na-aaninagnagan ang panahóng dárating [_ang catubusan
n~g lahi sa pamamag-itan n~g pag-aaral_]; sapagca't sa canyáng m~ga
cagubátan at sa canyáng m~ga damuhán, sa bawa't cáhoy, sa bawa't
bulaclac, namamasdán ninyóng naúukit ang alaala sa alín man táong
inyóng guiniguiliw, na gaya rin n~g canyáng hinin~gá sa han~ging may
taglay na ban~gó, na gaya n~g canyáng awit sa lagaslás n~g m~ga batis,
na gaya n~g canyáng n~gitî sa bahaghari n~g lan~git ó n~g canyang m~ga
buntóng-hinin~gá sa hindî mapagwáring daíng n~g han~gin sa gabí
..."--Ang ganitóng m~ga pananalita'y talagang cay Rizal; ilála sa
macahulugán, sa may tinutucoy ang m~ga pananalitáng may hímig n~g
hiwágà, ito n~gâ ang anyô n~g canyáng pagsulat, ang canyáng caugalian,
at halos waláng makikitang bagay na prosa[17] ó tulâ na canyáng
kinathâ na hindî itó ang námamasid; na ang bawa't may ísip, cahi't
caraniwan lámang ang tálas ay agád mapagwawárì sa m~ga súlat ni Rizal,
ang m~ga caisipán sa pamamayang naghaharì sa budhî n~g lubhang
mairuguíng yaón sa kinaguisnang lúpà--"¡Hindî nacácatcat cailán man
(aní Rizal) ang pagsintá sa kinamulatang lúpà, pagcâ ang pagsintáng
ito'y nacapasoc sa pusò: sapagca't talagang tagláy na niyá ang tatác
n~g Lan~git na siyáng ikinapaguiguing waláng catapusán at pagcawaláng
pagcasírà."--At isinunod pagdaca ang ganitóng m~ga sabi, na anaki ibig
niyang palacsín ang loob at itaimtím sa púsò n~g m~ga táong
pinagtatalaghán n~g casulatang iyón ang pag-íbig sa kinamulatang
lúpà:--"Cailán ma'y casabiháng ang pagsinta ang siyáng lalong
macapangyarihang nag-uudyoc n~g m~ga cagagawang lalong dakilà; cung
gayo'y talastasíng sa lahát n~g m~ga pagsinta, ang sa kinaguisnang
bayan ang siyang nagbun~ga n~g m~ga gawáng lalong malalakí, lalong
m~ga bayani at lalong waláng casíng dalisay. Basahin ninyó ang
Historia" ... Pagcatapos na maisaysay sa iláng pangcát na totoong
mataós at macatwiran ang pananalitâ, upang patotohanang sa buhay na
ito'y pawang madalíng lumípas ang lahát: sinabi naman niyá, ang
nangyayari pag laganap n~g sigáw na _¡ang kinamulatang lupa'y
sumasapan~ganib!_ ang sarisaring pagpapacahirap at paghahayin n~g
buhay na kinacailan~gang gawín.... Datapwa't _¡hindi cailan~gan!
¡Ipinagsangaláng ang nagbigáy búhay; ¡gumanáp n~g isang catungculan!
Si Codro ó si Leónidas,_[18], _ang cahi't sino man, ¡ang kinaguisnang
baya'y matututong sa canyá'y mag-alaala!_
"At parang naguguniguni na niya ang sa kanya'y mangyayari, isinulat ni
Rizal ang ganito: "_Magháyin ang ibá n~g canyáng cabatáan; ibinigay
namán n~g ibá sa sariling bayan ang m~ga ningning n~g canyang mataas
na pag-iísip_ at ang ibá namá'y _nagbúhos n~g canyáng dugo_; namatáy
ang lahàt at nagpamana sa kinaguisnang bayan n~g lubháng malakíng
cayamanan: ang _calayaan_ at ang _caran~galan_. ¿At anó naman ang
guinawâ sa canilá n~g tinubuang lúpà? Tinatan~gisan silá at
_inihaharap n~g boong_ calakhán n~g loob sa sangcataohan; sa panahóng
sasapit at sa canyáng m~ga anác, upang _mapagcunang uliran_".--Si
Rizal ay isang manunulat na sa anyó'y hindî tumutucoy, n~guni't cung
wawarîing magalíng ay lubháng mapagpatungcol n~g sinásalitâ; at cung
ilalim pa ang pagsisiyasat sa lahat n~g canyáng m~ga sinulat, hindî
lamang náaaninag ang canyang tan~ging budhî, cung dî hinuhulàan namán
niyá ang canyáng gágawin at ang sa canyá'y mangyayari. At para manding
tagláy niyá ang isang catungculang sa canyá'y ipinagcatiwalà n~g Dios
upang ganapín sa ibabaw n~g lúpâ, cayá't pagca tiguíb ang calolowa
niya n~g caisipán ni Tolstoi ay nang-aakit siya sa capayapàan, at cung
nag-aalab naman sa canyá ang m~ga mithîin ni Napoleón ay iniuudyóc
namán niyá sa canyáng m~ga cababayan ang pakikibaca, at wináwacasán
n~g ganitóng pananalitâ:
"¡Oh kinaguisnang lúpà!... Mulâ cay Jesucristong puspós n~g ganap na
pagsintá, na naparito sa mundo sa icagagaling n~g sangcataohan, at
_nagpacamatay dahil sa sangcataohang iyan, sa pan~galan n~g cautusan
n~g canyáng tinubuang bayan_, magpahangang sa lálong m~ga hindî
kilaláng nan~gamatáy dahil sa m~ga _revolución_[19] n~g m~ga panahong
ito, gaáno carami, ¡ay! ang m~ga nagcahirap at namatay sa iyong
pan~galang kinamcám n~g m~ga ibá! ¡Gaano carami ang _ipinahámac_ "n~g
pagtataním n~g galit", n~g casakimán ó n~g cahan~galan, na _n~g
nalalagot na ang hinin~ga'y hinandugán ca n~g pagpupuri at sa iyo'y
minithi ang lahát n~g bagay na cagandahang palad_.
Magandá at dakílà n~gâ ang tinubuang lúpà, pagcâ ang canyáng m~ga anác
_sa sigaw n~g pagbabaca ay nan~gagdudumali sa pagsasanggalang, sa
dating lupain n~g caniláng magugulang; mabangis_ at palálò pagca mulà
sa carurucan n~g canyáng trono'y _napapanood na tumatacas ang
tagaibang lúpa sa udyóc n~g malakíng tácot sa pagcakita sa bayáning
hucbó n~g canyáng m~ga anác_, n~guni't _pagca nagpapatayan_ ang
canyáng m~ga anác, palibhasa'y nan~gagcacabahabahagui sa
nagcacalabánlabáng m~ga pulutóng; pagca ipinagwawasacan ang m~ga
halamanan, ang m~ga bayan at ang m~ga ciudad n~g poot at pagtataniman;
pagcacágayo'y sa canyáng cahihiyan ay pinupunit ang balabal at
itinatapon ang cetro at nagdaramit n~g maitim na lucsâ sa canyáng m~ga
anác na namatáy.
Pacasintahín n~ga natin siyá magpacailán man, anó man ang ating
cahinatnan, at howag tayong human~gad n~g ibang bagay cung dî ang
canyang _icágagaling_. Cung magcagayo'y macatutupad tayo n~g alinsunod
sa tacdâ n~g Dios na dapat na cauculan n~g sangcataohan, na dî ibá
cung dî ang cahusayan at capayapaan n~g lahát n~g canyáng m~ga
kinapál.
¡Cayóng páwang nawalán na n~g mithîin ang calolowa; cayóng
nan~gasugatan sa púso't isa-isang nakita ninyóng nanglagas ang m~ga
pag-asang caaliw-aliw, at cawan~gis n~g m~ga cahoy cung panahong
tagguináw, n~gayóng salát cayó sa bulaclác at gayón din sa m~ga dáhon,
at bagá man nais ninyó ang umibig, n~guni't walâ, cayóng másumpong na
sa inyo'y carápatdápat; nariyan ang tinubuang lúpà! ¡Siya'y inyóng
sintahín!
Siya'y inyóng sintahín, ¡oh, siyá n~gâ! datapwa't hindî na cawan~gis
sa pagsintá sa tinubuang lúpà n~g unang panahóng gumáganap n~g m~ga
mababan~gís na pagbabanál, na ipinagbabawal at minámasama n~g tunay at
dalisay na magandáng caugalian at n~g inang Naturaleza[20]; na howag
ipagmagalíng ang malíng sigábo n~g budhî, n~g pagwawasác at n~g
calupitán; hindî, "lálong caayaáyang pagbubucáng liway-wáy ang
sumisilang sa abót n~g tanáw", masasanghayâ at m~ga payapang ilaw, na
súgò n~g buhay at capayapaan; sa cawacasa'y ang liwayway na tunay n~g
cacristianuhan, tagapagbalitang pan~gunahin n~g maliligaya at panátag
na m~ga áraw. Catungculan n~ga natin ang manuntón sa mahirap lacaran,
n~guni't tahimic at mapagbigay pakinabang sa landas n~g Dunong na
patun~go sa "Pagcasulong" at mulà riya'y "sa pagcacaisang mithî at
hinihin~gî ni Jesucristo sa gabí n~g canyang pagcacasákit."
"Gumawa n~g sariling bayan n~g sariling bayan cahi't gaano man ang
maguing cahalagahan ang siyang lalong masilacbóng nais ni Rizal,
n~gunit carapatdapat na sariling bayan...."
At siyang catotohanan ayon sa canyang, m~ga guinawâ.
Hindî nag tagal si "Rizal" sa Barcelona. Sumasa Madrid na siya n~g
unang araw n~g Octubre n~g sinabi n~g taóng 1882. Sabay niyáng
pinag-aralan ang _Medicina_ at saca ang _Filosofía_ at _Letras_.
Natapos ang pag-aaral niya n~g panggagamot at nagtamó siya n~g
títulong Licenciado sa Medicina n~g ica 21 n~g Junio n~g 1884, at n~g
19 n~g Junio n~g 1885, araw n~g capan~ganacan sa canya ay canyang
tinamó namán ang títulong pagca Licenciado sa Filosofía at Letras at
gayon din ang pagca Doctor sa Medicina. Natutuhan ni Rizal ang m~ga
wicang sumusunod: tagalog, castílà, latin, francés, italiano, inglés,
alemán, ruso, japonés, holandés, griego, hebreo, àrabe, sanskrito,
portugués, catalán, sueco at insíc.
Samantalang nag-aaral si Rizal ay pinagmámasid naman niya ang
caugalian at anyô n~g m~ga castílà. Nangaling si Rizal sa isáng bayang
linúluklucan n~g pagbabanalbanalan, n~g dî wastóng m~ga
pananampalataya, n~g m~ga paggugol n~g salapî upang yumaman at
macagumon sa lugód at layaw ang m~ga walang ibang gawâ cung dî ang
mangdayà sa m~ga han~gal ...; galing si Rizal sa isang bayang sa
calolwa't catawan ay may walang hangang capangyarihan ang m~ga fraile,
militar, empleado at castílà. Sa Madrid ay nakita niyáng hindî gayón:
linílibac n~g m~ga _librepensador_[21] at n~g m~ga _aleo_[22] n~g
boong calayàan ang canilang religióng católica apostólica romana at
ang canilang iglesia católica-apostólica romana; námasid niyáng maliit
na totoo ang capanyarihan doon n~g Gobierno; hindî niya napanood ang
acala niyang mangyayáring pagtatálotalo n~g m~ga "liberal"[23] at n~g
m~ga "clerical"[24]; bagcos pa n~ga niyang nákitang madalás na
naglalámbal at nagcacáisa ang m~ga "republicano"[25] at ang m~ga
"carlista"[26] upang canilang masunduan ang anó mang ninanais.
Nagdamdam si Rizal n~g malaking sacláp n~g loob n~g canyang
pagsumaguin ang walang hadlang na anó mang pagtatamasa n~g m~ga
calayàan sa España, at ang capanyarihang calakilakihan n~g m~ga fraile
sa Filipinas, na siyang bumíbigti sa lahing cáymangui. Pinagpilitan
niyang makilala ang anyô n~g m~ga iba't ibang "partido político"[27]
sa España at napag-unawa niyang hindî carapatdapat purihin ang m~ga
europeo tungcól sa bagay na ito. Nakita niyang ang bawa't partido, ang
lahat n~g partido ay may magaganda at cainam-inamang m~ga
palatuntunan; datapwa't nahiwatigan niyáng baga man may
man~gisan~gisang nagpapagal sa udyok n~g lalong wagás at dalisay na
han~gád, n~guni't hálos ang lahat ay walang pinagsisicapan cung dî ang
saríling cagalin~gan. Samantalang hindî pa nan~gapapahalál sa matataas
na catungculang minimithî, totoong sinusuyò ang m~ga táong
manghahalál, at sa canila'y ipinan~gan~gacò ang lubhang maraming
bagay, at cung macamtan na ang han~gád ay hindî guinaganap ang
pan~gacò at linilimot na tikís ang m~ga naghalal sa canila. Marami sa
m~ga manghahalal na ibinibigay ang caniláng voto, hindi sa táong tunay
na may carapatán, cung dî sa nakiusap sa canila n~g hindî nilá
mahiyáng canilang pinapan~ginoon; na hindî ang tunay na may m~ga
nagawang cagalin~gan n~g isang táo sa bayan ang canilang tinitingnan,
cung dî cung ang taong iya'y mainam magsasalitâ, marikít magtalumpatì,
magalíng sumúyo ó nacagaganting pálà n~g salapî ó iba pang
pagbibiyayâ; na ang siyam na po't siyam sa sandaang europeo'y
naniniwalà sa m~ga sinasabi sa canilá n~g m~ga pamahayagan, na hindî
man lamang sinisiyasat cung yao'y totoo ó hindî, cung na sa catwiran ó
walâ sa catowiran; sa isáng salitâ: nakita niyáng cawan~gis din n~g
m~ga táong báyan dito ang m~ga táong báyan doón.
Walang anó mang inilathalà si Rizal na anó mang casulatan, mula n~g
canyang lihamin n~g 1882 ang "El Amor Patrio," hangang sa taong 1884,
datapowa't hindî siya naglilicat n~g pakikipagsulatan sa canyang m~ga
cababayan, lalonglalò na sa m~ga nag-aaral, at ang m~ga sulat niya'y
binabasa n~g lahat n~g boong pag-ibig at pangguiguilalás, dahil sa
canyang bayaning pagbibigáy ulirán sa pagsintá sa tinubuang lúpá.
Nang 25 n~g Junio n~g taóng 1884 ay nagtalumpatì si Rizal sa isang
piguíng na guinawa sa Madrid, sa pagpapaunlác cay guinoong Juan Luna,
bantóg na pintor ilocano, dahil sa pagtatamó n~g pan~gulong "premio"
sa "Exposición" n~g canyang balitang "cuadro," na ang pamagat ay
"Spoliarium", at cay guinoong Felix Resurreccion Hidalgo, na taga
Filipinas din, at mabuti rin namang pintor. Guinawâ ang piguíng na
iyón sa Restaurant Inglés, pinasimulán n~g icasiyam na oras n~g gabî
at may m~ga anim na pong táo ang nagsalosalo. Nan~gulo sa
mesa--alinsnnod sa sabi n~g "El Imparcial", sa Madrid, n~g ica 26 n~g
Junio n~g 1881--si pintor Luna; nan~gagsiupô sa dacong canan niya si
na señor Labra, Correa, Nin y Tudó at sa caliwa niya'y si na señor
Moret, Aguilera at Mellado (D. Andrés). Nan~gagsiupô rin doon si na
señor Morayta, Regidor, Azcárraga (D. Manuel de), Araus, Fernández
Bremón, Paterno (Alejandro, Antonio at Máximo,) Vigil, del Val, Moya,
Cárdenas, Govantes, Rico, Gutiérrez, Abascal, Ansorena, García-Gómez,
López Jaena, Más (pintor valenciano), Fernández Labrador (cubano),
Rodriguez Correa at iba't iba pang maraming pintor, literato at
periodista.
Nagtindig si Rizal at siya ang náunang nanalitâ; minamasdan siyá n~g
lahát; sa caymanguing mukhâ niya'y umaalab ang nin~gas n~g masilacbóng
pagsinta sa tinubuang lúpà, at sacâ nagsaysay siyá n~g isáng
talumpating hindî mapagwari cung alin ang lalong maganda: cung ang
cahan~gahan~gang pagsintá sa tinubuang lupang numiningning sa
talumpating iyón, ó ang cagandagandahang pagcacaanyô-anyô n~g m~ga
salitâ. Pagsisicapan cong isatagalog ang talumpating iyón; bagaman
talastás cong dukhâ ang aking panític at cúlang ang wica natin sa
casaganaan n~g wicang castilàng guinamit ni Rizal sa gayóng
pananalitâ: n~guni't mamalakhín co na cung maipakilala sa bumabasang
irog ang cahi't culabóng anino n~g masilacbo't caligaligayang
pananalitâ n~g ating capatid na Martir sa Bagumbayan. Pasisimulan co:
"Mañga guinoo: Sa paggamit n~g pananalita'y hindî nacapag-aalinlan~gan
sa akin ang tacot na bacâ pakingán ninyo acó n~g boong pag-wawaláng
bahálà; naparito cayó't n~g inyóng ipanig sa sigabo n~g aming mithî
ang simbuyó n~g mithî ninyóng panghicayat sa cabatáan, cayâ n~ga't
waláng salang cayo'y matututong magpaumanhín. M~ga panghalinang simoy
n~g pag-iibigan ang siyáng lumalaganap sa aláng-álang; m~ga ágos n~g
pagcacapatiran ang siyang lumílipad na nagcacasalusalubong; m~ga
calolowang masintahin ang nakíkínig, at dahil dito'y hindî acó
nag-aalap-ap sa aking abáng cataohan at hindî namán acó nag-aalap-ap
sa cagandahan n~g inyong loob. Palibhasa'y m~ga táo cayóng may púsò,
walâ cayóng hinahanap cung dî m~ga púsò rin, at buhat sa caitaasang
iyang pinamamahayan n~g m~ga damdaming mahál, hindî ninyo hinahálatâ
ang m~ga walang cabuluháng pan~git na budhî; nalalaganapan n~g inyong
titig ang cabooan; pinasisiyahan niyá ang naguiguing dahil at
inilalatag ninyó ang camáy sa cawan~gis cong nagnanasang makipanig sa
inyó sa isá lamang adhicâ, sa isa lamang mithî: ang dan~gál n~g
dakílang ísip, ang ningning n~g tinubuang lúpà. ("Magaling, totoong
magaling; pacpacan.")
"Ito n~ga ang cadahilanan cayâ cayó'y nan~gagcacapisan n~gayón. May
m~ga pan~galan sa historia n~g m~ga bayang sila lamang ay
nagpapakilala na n~g isáng nangyari at nagpapaalaala n~g m~ga
pagguiguiliwan at n~g m~ga cadakilaan; m~ga pan~galang wan~gis sa
isáng cababalagháng hiwágà na nagháharap sa ating m~ga matá n~g m~ga
caisipáng caayaaya at caaliw-aliw; m~ga pan~galang ang kinaoowia'y
isang pagcacásundô, isang saguísag n~g capayapâan, isáng tálì n~g
pagsisintáhan n~g m~ga nación. Nauucol sa m~ga ganitó ang m~ga
pan~galan ni Luna at ni Hidalgo: nililiwanagan n~g caniláng m~ga
caran~galan ang dalawáng dúlo n~g daigdig: ang Casilan~ganan at ang
Calunuran: ang España at Filipinas. Sa pagsasalitâ co n~g dalawáng
pan~galang ito'y nakikinikinitá co ang dalawang nagníningning na
balantóc na nagmumula capowa sa magcabicábilang dacong iyon at
nagcacalicaw, pagdating sa caitaasan, sa udyóc n~g pagguiguiliwán n~g
iisáng pinangalin~gan, at buhat sa caitaasang iya'y papapag-isahín ang
"dalawang bayan" sa pamamag-itan n~g walang catapusáng pagcacáisa,
"dalawang bayang "magcacambal cahi't papaghiwalayin n~g m~ga dagat at
n~g calayuan; "dalawang báyang" hindî sibulán nang "m~ga binhî n~g
paghihiwalay na itinatanim n~g m~ga nabubulagang tao at n~g caniláng
calupitán." Capowa capurihán si Luna't si Hidalgo n~g España't n~g
Filipinas; sa pagcá't cung ipinan~ganác man silá sa Filipinas ay
mangyayari rin namáng maipan~ganác sa España. Waláng sariling bayan
ang cataasan n~g ísip; ang cataasan n~g isip ay tulad sa ilaw, sa
han~gin; pag-aari n~g lahát; walang sariling bayang gaya n~g
alang-alang, gaya n~g buhay at gaya n~g Dios. "(M~ga pacpacan)"
"Lumilipas na sa Filipinas ang matatandang caugalian; ang maririn~gal
na gawa n~g canyang m~ga anác ay hindî na nangyayari lamang sa loob
n~g sariling bahay; iniiwan na n~g paróparóng silan~gan ang sariling
bahay; sa m~ga lupaing yao'y ipinakikilala na ang paguumaga n~g isáng
mahabang araw, sa pamamag-itan n~g maniningning na cúlay at
namumulamulang pagbubucang liwayway, at ang láhing iyóng nagugulaylay
sa boong gabí n~g historia, samantalang lumiliuanag ang araw sa ibá't
ibáng lupaín, mulî n~gayóng gumiguising na kumíkinig sa untóg n~g
electricidad na sa canyá'y gumibíc sa pakikipanayám sa m~ga bayang
calunuran, at "hinihin~gî ang ilaw, ang buhay ang civilizacióng" n~g
una'y caniláng minana na pinapagtibay ang waláng catapusáng m~ga lagdâ
n~g hindî naglilicat na pag-gulong n~g panahón, n~g m~ga pagcacáiba't
iba, n~g di nagmamaliw na paghahalihali, n~g pagsúlong."
"Ito'y nalalaman ninyóng magalíng at ipinagdádan~gal na ninyó; cayó
ang may gawâ n~g cagandahan n~g m~ga brillante n~g coronang taglay sa
ulo n~g Filipinas; ang Filipinas ang nagbigay n~g m~ga bató, ang
Europa ang kumikil at n~g numingníng. At pinanonood nating lahát n~g
boong pagdiriwáng; cayo'y ang inyong yárì; cami'y ang nin~gas, ang
lacás, ang m~ga batóng aming bigay. "(Mainam na totoo.)"
"Ininóm nilá roón ang calugodlugod na talinghágà n~g Naturaleza;
Naturalezang dakílà at cakilakilabot sa canyang pagwawasác, sa canyang
paglacad na waláng humpáy, sa canyang hindî mapaglírip na lacás.
Naturalezang matimyás, payápà at malungcot sa canyang m~ga pagsasaysay
na hindî naglílicat at hindî nagbabago; inililimbag n~g Naturalezang
ito ang canyáng tatác sa lahát n~g canyáng linalalang at ibinun~ga.
Tagláy n~g canyáng m~ga anác ang tatac na iyán saán man silá pumaroón.
Cung hindî pacasiyasatin ninyó ang caniláng m~ga ásal, ang caniláng
m~ga gawâ, at cahi't babahagyâ man ang pagcakilala ninyó sa báyang
iyón, makikita ninyóng na sa lahát na parang siyang bumubuò n~g
canyáng dúnong, gaya n~g calolowang siyang namamatnugot sa lahát,
cawan~gis n~g nagpapagaláw sa isáng máquina, túlad sa anyóng pan~gúlo,
caparis n~g unang cagamitán. Hindî mangyayaring hindî sumilang ang
talagang canyang dinaramdam, hindî mangyayaring siya'y maguing isáng
bágay at ibáng bágay ang gawín; sa dacong ibabaw cung bagá man
nagcacáiba, malicmátà lámang. Sa "Spoliarium", sa licuran n~g
pinturang iyang hindî pipí ay naririn~gig ang caguluhan n~g maraming
tao, ang sigawan n~g m~ga alipin, ang taguintin~gan n~g m~ga baluti't
sandata n~g m~ga bangcáy, ang hagulhulan n~g pan~gun~gulila, ang m~ga
híguing n~g dalan~gin, na napagwawari ang anyô at catotohanang tulad
sa pagcarin~gíg sa dagundóng n~g culóg sa guitnâ n~g malacás na in~gay
n~g malaking agos n~g tubig na bumabagsác mulâ sa mataas, ó ang
pan~gin~giníg na nacalalaguim at cagulatgulat n~g lindól. Ang
Naturalezang namamaguitnà sa pagcacaroon n~g m~ga bagay na iyon ay
siya ríng namamaguitnà sa pincel na lumálagdâ n~g pintura. Bilang
capalít nito'y tumítiboc sa cuadro ni Hidalgo ang isang totoong
dalisay, pagpapakilalang lubós n~g calungcutan, n~g cagandahan at
cahinaang pawang ipinahamac n~g maban~gís na lacás; at gayón,
palibhasa'y inianác si Hidalgo sa silong n~g maningning na azúl n~g
lan~git sa Filipinas, sa pagpapalayaw n~g mahinhing hihip n~g amihang
galing sa m~ga caragatan doon, sa guitnâ n~g catahimican n~g doo'y
m~ga dagatan, sa hiwagang caaliw-aliw n~g canyang m~ga capatagang lúpà
at carikitdikitang pagcacaayos n~g canyang m~ga bundóc at n~g m~ga
bundóc na nagcacatanitanicalâ.
"Cayâ na cay Luna ang m~ga lilim, ang m~ga pagcacalabánlaban, ang m~ga
naghihin~galong liwanag, ang talinghágà at ang cakilakilabot, bílang
alin~gawn~gáw n~g madidilím na sigwá sa lupaíng mainit, n~g m~ga
kidlát at n~g mauugong na pagbugá n~g canyáng m~ga volcán; cayâ cay
Hidalgo'y pawang liwanag, m~ga culay, pagcacabagay-bagay, damdamin,
aliwalas, cawan~gis n~g Filipinas sa m~ga gabíng may bwan, sa canyáng
m~ga araw na tahimic, sa m~ga naaabot doon n~g tanáw, na pawang
umaakit sa pagdidilidili at doo'y iníuugoy ang waláng catapusán. At
ang dalawá, cahi't lubháng nagcacáiba, sa anyô man lamang, ay
nagcacáisa cung ganáp na lilinin~gin; cawan~gis namán n~g pagcacaisá
n~g ating m~ga púsong lahát, bagá man totoong nan~gagcacáiba: ang
dalawáng itó, sa caniláng pagpapaaninaw, sa pamamag-itan n~g caniláng
"paleta," n~g carikitdikitang sicat n~g araw n~g trópico[28],
guinágawâ niláng m~ga sínag n~g dî maulátang capurihang canilang
inililiguid sa canilang sariling bayan; _isinasaysay n~g dalawa ang
tunay na calagayan n~g aming buhay sa pagsasamahan, sa asal na
guinagamit at sa natutungcol sa pamamahala n~g calacarán n~g bayan_;
ang cataohang pinapagtitiis n~g mabibigat na dalahin; ang cataohang
hindi natutubos, _ang catowiran at ang mithing nakikitungáli n~g
mahigpit sa m~ga di_ "wastong caisipán," _sa maling pananampalataya at
sa m~ga licong cagagawán_, "sa pagca't ang m~ga damdamin at ang m~ga
pasiya ay nacapaglalag-os sa lálong macacapal na cuta"; sa pagca't sa
lahát n~g m~ga hadláng ay may napumumulusán, pawang nan~gan~ganinag,
at cung hindî sila magcapluma, cung dî sila tulun~gan n~g limbagan,
hindî lamang maghahandog n~g panglibang sa panin~gin ang canilang
paleta at m~ga pincel, cung dî naman maguiguing mananalumpating
totoong marikit manalitâ."
Cung itinuturo n~g iná sa canyáng anác ang canyáng sariling wícà at
n~g maunáwà ang canyáng m~ga catowáan, ang canyáng m~ga kinacailan~gan
ó ang canyán~g m~ga pighatî; itinuturò namán n~g España sa Filipinas,
sa canyáng pagcainá ang canyáng sariling wícà; "cahi man
hinahádlan~gan niyáng m~ga bahagyâ na ang abo't n~g panin~gín at
napacapandác ang pag-íisip," na sa canilang malabis na pagsusumicap na
sumapanatag sila sa panahóng casalucuyang tinatawid, ay "_hindi nila
mátanaw ang panahóng darating_ at hindî pinagtitimbangtimbang ang
maguiguing bung~a n~g canilang guinagawâ;" m~ga sisiwang payát,
"masasamáng ásal at m~ga pang-akit sa casamâang ásal", na waláng ibáng
iniimbot cung dî ang inisín ang lahát n~g damdaming dalisay, at sa
caniláng pagpapasamâ n~g púsò n~g m~ga bayan, "ay itinatanim nilá sa
m~ga bayang iyán ang m~ga binhî n~g m~ga pagcacaalit at n~g sa
panahong darating ay anihin ang bun~ga, ang lasong haláman, ang
camatayan bagá n~g m~ga ipan~gán~ganác pang m~ga tao."
"N~guni't ¡limutin natin ang m~ga capan~gitang ásal na iyán!
¡Capayapaan sa m~ga patáy, sapagca't páwang m~ga patáy na n~gâ; hindî
na silá humihin~gâ, at sila'y kinacain na n~g m~ga u-od! ¡Howag nating
tawaguin ang pag-aalaala sa canilá; howag nating dalhin dito sa guitnâ
n~g ating m~ga casayahan ang canilang cabahúan! "Sa cagalin~gang palad
ay lalong marami ang m~ga capatid; ang cagandaha't camahalan n~g loob
ay pawang m~ga catutúbò sa sílong n~g lan~git n~g España: sa bagay na
ito'y cayóng lahát ay m~ga sacsíng maliliwanag." Nangagcaisa cayó sa
pagsagót; nan~gagsitulong cayó, at gumawâ cayó marahil n~g lalong
malakí cung mayroon pa sana cayong magagawâ. Umupô cayó sa
pakikisalamúhà sa aming pagsasalosalo, at sa inyòng pagbìbigay unlac
sa maririlag na m~ga anác n~g Filipinas ay pinauunlacan namán ninyo
ang España; sapagca't lubos na talastas ninyóng lahat, na hindî ang
dagat Atlántico ang hanggahan n~g España; hindî rin namán ang dagat
Cantábrico at ang dagat Mediterráneo--casirâang dan~gal n~gang tunay
cung macahadláng ang tubig sa canyáng cadakilâan, sa canyáng
isipan.--Narorooon ang España cung saan ipinararamdam ang canyáng
pangpaguinhawang akit, at cahi't maalís man sacálì ang canyáng
bandera, matitira rin ang sa canya'y pag-aalaalang hindî matatapos,
hindî magmamaliw, ANO ANG MAGAGAWA NG CAPIRASONG DAMIT NA MAPULÁ AT
MARILAW; ANONG MAGAGAWA NG MGA FUSIL AT NG MGA CAÑON SA BAYANG HINDI
SIBULAN NG PAGSINTA AT PAGGUILIW; SA BAYANG HINDI NANGAGCACAYACAP ANG
MGA MITHI, HINDI NANGAGCACAISA ANG PALATUNTUNAN NG ADHICA, HINDI
NANGAGCACASANG-AYON ANG MGA PASIYA NG ISIP..? (Mahabang m~ga
pacpacan.)
Si Luna't si Hidalgo'y tunay n~gang inyó at tunay rin namang amin;
sila'y inyóng sinisinta, at sa canila'y napapanood namin ang
magagandang m~ga pag-asa, m~ga mahahalagang ulirán. Ang m~ga cabataang
filipinong na sa Europa, na cailan may masigabo ang loob, at ilán pang
m~ga taong nananatili ang m~ga púsò sa pagcabátà, palibhasa'y laguing
gumagawâ n~g m~ga cagalin~gang dalisay sa udyóc n~g canilang malilinis
na budhî, nan~gaghandog cay Luna n~g isáng corona, mahinhing alay,
tunay n~gang maliit cung isusumag sa maalab naming nais, n~guni't
siyáng lalong cúsà at siya namang lalong maláyà sa lahát n~g pag-aalay
na guinawâ hanga n~gayón.
Datapwa't hindî pa nasisiyahan ang Filipinas n~g pagkilalang utang na
loob sa canyáng maririlág na m~ga anác, at sa pagcaibig niyáng
maipakilalang ganáp ang m~ga caisipang umuulic sa canyáng budhî, ang
m~ga damdaming sa puso'y umaawas, at ang m~ga salitáng tumatacas sa
m~ga lábì, naparito tayong lahát sa piguìng na itó upang papag-isahin
ang ating hán~gad, upang bigyang catuparan ang pagyayacapang iyán n~g
DALAWANG LAHING nan~gagsisintahan at nan~gagiibigan, na
nan~gagcacaisang may apat na raang taon na sa caasalan, sa
pagpapanayam, at sa pamamayan, UPANG MANGYARING SA PANAHONG DARATING
NA ANG DALAWANG LAHING IYA'Y MAGUING ISA LAMANG NACION SA BUDHI, sa
canícanilang m~ga catungculan, sa canicanilang pitháyà, sa
canicanilang m~ga taglay na biyáyà. (Pacpacan.)