Ein Wörtlein einfach und ungeschmückt,
Wie sich's für alte Soldaten schickt;
Doch treu und wahr, auf Glauben und auf Ehre;
D'rum, Cameraden! ladet die Gewehre.
* * * * *
Auf ~Mont Saint Jeans~ Gefilden, der Chef der Helden spricht:
»_Es stirbt die alte Garde, doch sie ergiebt sich nicht._« --
Als heut' vor fünf und zwanzig Jahren,
In muthentbranntem, rächendem Verein,
Die sieggekrönten Kämpferschaaren
Bei _Waterloo_ versammelt waren,
Die Welt von dem Tyrannen zu befrein:
Da hat wohl Jeder seiner Pflicht genügt,
Und kühn die Brust in Kampfeslust gewiegt. --
Von mancher Heldenthat kann diese Wahlstatt zeugen,
Doch heute mag ich nicht von _einer_ schweigen,
Von der vor Allen mir gebührt zu wissen,
-- D'rum würd' es allerdings auch mich verdrießen,
Wenn irgend Jemand Zweifel wollte wagen,
Ob so sich, oder so, die Sache zugetragen.--
»Die Felsenwand der ruhmbedeckten Helden,
»Die alte Kaisergarde rückte an,
mit Ruhm für uns zu melden
»Den letzten Kampf mit sieggewohntem Blute
»Zu wagen;... und in kühnem Übermuthe
»Erschien vor ihrer Front' der Chef der tapfern Streiter,
»Der grimmen, wuthentflammten Bärenhäu[p]ter
»Zum Angriff fertig; --
da, in Blitzesschnelle,
»Faßt' unser Brigadier den Waghals auf der Stelle,
»Nicht achtend der ihm drohenden Gefahr,
»Und übergab ihn mir zu sicherem Verwahr.
Kühn war die Heldenthat --; ihr gleich der Feinde Schrecken;
~Camerades, sauve qui peut!~ erscholl's an allen Ecken.
Die alte Phalanx floh ... und nimmer kehrt sie wieder --,
Der Nimbus ihres Ruhms, auf ewig sank er nieder. -- -- --
»Und der Gefang'ne war, so wahr die liebe Sonne
»Den heut'gen Tag bescheint, der General _Cambronne_[G],
»Der eben sich vermaß: ~nous voilà!~
»_~La garde meurt, mais elle ne se rend pas.~_
»»Und der mit seltnem Muth den Trotzkopf fing war eben
»»=Der tapf're General Halkett=.
Hoch Ihm! -- Er soll leben.
Wann Upschniien un Praulerigge ichtens miine Saake wööre, harr 'k bi
düsser Geliegenheet auck wual'n Wäärtken mehr van mi sülwent seggen
konnt; dann ick moste al froo in unsachte, suure Jöcke un Sielen[57]
un hewwe mi as'n blootjunk Bössken al nütte tiigen Russen, Franzoosen
un allerhande andre fruömde Völker steggern un'r met huusen un suusen
most un in der schwaaren Tiidt manngen bedrückeden Minsken uut Angest
un Naut e holpen, daar mi dat Müüsken unnern lüchtern Knauplacke na
almanngsens fröödig vor tickkiddelt, wann mi de grüwwelsken Belder af
un an na wual es wier in de Gedachten kuomet; dat is de beste Laun, man
ick hewwe'r dann dach auck Willebreewe[58] schwart up witt vor, dat 'k
't Miine reedlick e daunen un hier un daar, un aparte in der Schlacht
van Waterloo, met Uutteeknunge deent hebbe; abers daar werd Eenen
hüütiges Daages dach al nich to biister viele mehr up to Gooe rieket,
dann de Niggelaut[59] is al längest van de Saake aawe.
Hellske plaseerlick lut't dann dach almanngsens, wann me de
aulen S'ldauten es hen un wier an't Rawawwen un Vertellen uut'n
Kriegertiien kriigen kann. Me höt'r sick nich vor, wat de'r eene Alle
hierriätern[60] kiönet, aparte wann me sick 'r dumm un luffhäärig bi
anstellet un sick't nich anlätt, dat me'r auck met tüsken wiesen is.
Me mot'r sick vorwahr faaken krank met lachen. Ick heww't mi miin
Liewe al mannigen Breef T'back[61] kosten lauten, dat ick se'r met
an'n Gank kreig; dann mi is baule Nicks leewer up'r Welt, as söcke
Vertellsels anto lustern, daar se allmanngsens bi upschniiet, dat me't
faarts gäpsvullswiise[62] wegdriägen kann un ick plichte _Bürgern_
vullenkuomen bi, wann he seggt:
»Nicks Bieters weet ick mi an Sönn- un Fyerdaagen,
As'n Gespreik van Krieg un Kriegsgeschrey.«
Man daarbi sette ick voruut, dat se'r us alldach wiit genoog met van 'n
Liiwe bliiwet.
Et begript sick lichtferrig, dat'n S'ldaute, wann he'r auck van
Natuur jüst nine Anlaage to heft, baule an't Upschüdden un Upschniien
kuomen kann; dann wann se bi de Landlüüe herümme ligget, de meestig
niesgieriger Aart sind, kann'n S'ldaute Nicks bieter doonen ümme
sick de Fründskup to waaren, daar 'n uut allerhande Oorsaaken met
e deent sienen mot, as dat he 'ne manngsens wat vertellet, dat'r
wunnerlik n luuet. Daar wietet aparte de aulen Ruwwbäärde nütte goot
up to loopen, dann den gläft de Buur natüürlick mehr to, as'n jungen
Schillerhüüskenheeder, de de Welt na nich viele to sehnen kriegen heft,
un de hebb't auck Erfahrunge in söckes wat, dat se wual wietet, dat't
eer Schaae nich n is, wann se de Buuren waarm haulet, dat eer nich mehr
kostet, as'n Mundvull Wäärde, daar se dann up annre Wiise duwwelt wier
vor bedacht weeret. Bi de Ümmestände raaket se'r dann auck baule hen,
dat se 'n bito den Hals vull leeget; dann wo mehr me den gemeenen Manne
to häären gift, dat he nich begriipen kann, wo luffhäariger he werd un
wann se dann Eenen hebbet, de'n wann't suure Dagwierk af e daun is, bii
'n Piip vull T'back 'ne gooe Verküürunge to waaken weet, de heft't,
segg'k Ju, meestig auck elennige goot toliggen un kann sick alfaakens
'n schmierig Muul maaken un auck almanngsens waar henkruupen, daar'n
anner Minske de 'r nich sau viele hier raatern un schnaatern kann, sick
vor wisken mot ...
Ick kwam auck es vor'n half Stiige Jahren in 'n Buurenhuus, daar 'ne
P'troontaske in 'r Upkaamern an 'n Knappe[63] hönk. Ick begierde
den Öllsten, de bi de Brandrooen in'n Fuulstoole satt un sick de
Plattfööte wiermede, he mogde mi dach 'n Äumerken[64] uut'r Asken
fliggen[65], dat'k miine Piipen upsticken kiöne un fröög 'ne bito, of
he vellichte Inquaterunge harre? De vertellde mi, dat'r Eene van de
aulen Vetteraaners bi em leige un dat de Keerl, na siinen Begriepe
ganz unwiise leegen konne. He harr 'em unner andern lest es vertellt,
dat he bi Gibberalter Scheppe sehnen hewwe, de sau graut un nau wual
grätter wiesen siien, as dat grättste Buurenhuus. Man dat konn 'n
ichtens wiis Minske em dach nich recht to gläuwen un aparte he lööte't
sick nich upbiinen; dann vor'n half Stiige Jahren, siä he, was'k es
na Prüüsk-Minden, daar auck Scheppe up'n Waater gahet und daar heww'
ick auck wual sehnen wat'n Schepp is. Dat Grättste was, ducht mi,
nich grätter as 'ne Schäuperkaare. De Buur bat mi, ick scholl dach'n
Käären letten[66], dann de Lüüghals scholl wual baule wier in kuomen
un he mogte dach elennige geeren es wieten, wo't eegentlick met den
Keerel siine Wäärde bewennt wööre. Wann'k mi dann man 'n bieten dumm
anstellen woll, scholl ick wual baule mierken, dat he an der ersten
Lüüge nich e bosten sii, dann he scholl'r wual faarts _met'r breen
Biilen inhacken_ un mi den Hals auck wual wenner jüst sau vull leegen
willen, as em un ann're ehrlicke Lüüe. As de Griisbaart 'r wier was,
schmeit ick faarts saune Himphamperigge up de Bränne, dat he an't
Vertellen kuomen moste. Met des kwam'r jüst na'n anner Buur up to, de
den Praut met anlusterde un't Muul upspeerde as'n Schlächterrüüe; man
as de Aule nu up de grauten Scheppe to küüren kwam un'r sick hauge
un düür up verflokde, dat'r wecke manken wiesen siien, de na wual
jeewe[67] sau graut wiesen wöören, as düt Huus, wüßte de Dummschnuute
auck baule nich mehr, wat he seggen scholl un fröög an'tleste,
»waviel Malt Saut Bou-Land un Wisk'grund daar dann wual eegentlick bi
häärde.« -- Miin meeste Lachent most'k dann dach aparte es doonen,
as mi Eene vertellde, eere Kumpenigge harr _vor Wasserloch_, as he't
nöömde, de heele franske Armee alleine ümmßingelt; man dau wöören
de Tuutertaaters auck faarts sau fläige[68] wooren, dat se an alle
Knuaken ßittert un biiwet harren, as Iärften[69] in'n Potte un Gatt
man danket harren, as't'n antleste glücket wööre, dat se Eenen van de
Uusen unvermierket uut'r Siit e bägt un 'n Lack e wunnen harren, daar
se sick alltohaupe uutschliiken konnt harren. Nu, wi lööten se vor de
Keer loopen, vertellde he wiider, dann wat schollen wi'r lange met to
hööen doonen; wi wollen jüst auck geeren bi uuse Gnawwels[70] un'n
Schlucke Middag maaken un dann harren se us antleste auck na wual uuse
aarmsielige Frieterigge deelen holpen, dann me konnt den geesigen[71]
Keerls faarts wual ansehnen, dat se kortens wual nich to biister
viele achter de Kuusen[72] kriegen harren, dann se säugen alltohaupe
sau gierig un grimstrig uut, asse Schmachtrüüens[73] un keiken alle
in eene hen sau barmhartig na uuse Frettbüüls un Brannewiensbuddels,
daar aparte 't Meeste auck nich mehr inne was, dat'r Eene vor eesen
mogte; un wi dachten auck, dat wi se, wann se us bett wier up't Fell
kuomen schollen, na wual ens mööten of faste noog haulen wollen. Man
Düüwelstüüg was't dann dach. As se de Hacken frii harren, gneeseden[74]
se us to, as Aapen un rööpen us wisse auck wual sau wat nau, as wann't
Schliipuut! Schliipuut! heeten scholl. Man dau mogten se sick vorwahr
auck wual waaren, dat se us nich wier in de Füüste raakeden; dat harr
'ne dann dach suur upbölken schollt, dann sau baule harren wi se
nich wier'n packet, dat wi se auck in'n Kietel driiwen harren, as de
Driiwers 'n Bäär[75] up'r Schwiinejagd un dann, versiekere ick Eene[76]
wollen wi 'ne wiiset hebben, dat wi auck ault Mass[77] up'n Tiänen
harren un en[78] dat Gneesen un Uutschliipen vorwahr wual af e leert
hebben. Loopen kiönet de Lichtschinken, as de Haasen; dann wat[79]
van de Uusen sprüngen 'r 'n Schiöte Wieges achter in, man de konnen'r
nich tiigen an, wat se de Hacken auck vor'n Ees schlaunen mogten. Se
mosten abers auck wual begriepen hebben, dat se'r up 'n Besten anne
dääen, wann se man faarts in eenen Tuage un sünner Wierkiiken na Pariis
to jadackerden; dann se wöören aparte unglücks'k met us vergrelleden
Keerels wiesen, wann wi se wier to packen kriegen harren.
Vertellen konn Eene dat aabele Volk auck nich es wat, af se gliiks den
Bill nich'n Augenblick haulen konnen, dann wel kann de Tuutertaaterigge
verstaunen; anners harren se us vellichte na wual aart begriiplick
maaken konnt, waarümme se eegentlick wual sau dicke uut Frankriik uut
e bosten wöören, un sick sau tiigen de Düütsken steggert harren, dat'r
nin düütsk Junge in'n Huuse bliiwen doste[80], he mogte auck nau sau
schell un scheewe un de Tidt mogte vor'n Buuren auck sau iilig[81]
sienen as'r to[82]; man mi duchte dach, dat'k van den Eenen wual
sauviel begreip, dat se un viele Ann're 'r alldach wual nich an e dacht
hebben schollen, wann se to Huus man ichtens wat to frieten hatt harren
un'n de Düütske Kost vor'n düssen nich sau elennige goot schmicket
harre, dat se'r wual geeren na ens wier anne licken mogten. Man daar
schiöle ji ju dach aparte wual 't Muul vor wisken un juue fiönigen
Schnurrbäärde nich bett met düütske Stuutensappen beschlibbern.
Ick hebb'r allmangsens sau miine Gedachten[83] uäwer, dat't al goot si,
wann de Jüügde söckes wat häärt un dat me de aulen S'ldauten man geeren
allewisseweg vertellen un se'r met geweeren lauten müüge, wann't auck
Alle sau jüst nich uutkümmt un düt un dat 'r wual wier in moste[84];
dann wann'r auck hen un wier 'n Käären Upschüddesel un Upschniesel
manken löppt, sau gift't den jungen Volke dach up Stiien 'n anhaalenden
Begriepe van'n S'ldautenliewen un brinkt'n bi Tiien Lussen un Moot
to düssen Stande bi, daar, aparte in Tiidt der Naut, sau baule nich
Eene vor hier n kümmt; un wel mag wieten, af't nich uäwer kort un lank
na es wier saune Bäärbiiterigge[85] met een of annern gluursken[86]
Landes- of Minskenfiinde setten kiöne. Ick hewwe friilick wual faaken
seggt, dat sint de Schlachtschweerter in Staulfieren verwandelt weeret,
wual nich mehr an Krieg to denken sienen schiöle; dann daar hebb't
se sint dessen al to viele weltlicke Himphamperiggen met uut'n Eene
klegget. Man tüs, tüs ... de Glauwe, de Glauwe! Daar is hüüt to Daage
'n Spookgeest manken, de, as't schint, sau naugiiwsk nich is, as de
weltlicken Tiänewiisers. Scholl't de Fall sienen, dat wi us uäwer kort
of lank toleste auck na vor uusen leewen Herrngatt kloppen mosten, dann
sau hewwe ick na 'n half Stiige Keisemester liggen un schwiere't auck
nich af, dat'k'r nich sülwest na eene van in de Hand nieme un'r to
Gattes Ehre met tüsken fiege; dann weere ick dereinstens gintebauwen
auck na wual es gewahr, welker 't eene't Meeste Dank weet un't up'n
Besten launet; of de weltlicken of de eewige Regente.
Man nu auck wier up de Iisenbahnen un Dampwaagens. Up söcke flüchske
Reesen günnet se Eenen auck nich dat allerminnste Verhaal un lautet
Eene knapp sauviel Tiidt, dat me met Leiwe[87] wat iäten un drinken
kann. An Schlaupen is gaar nich to denken, dann de Waagens trillet alle
wisse weg fuörwets, dat'r nine Schwalwe tiigen an _schniien_[H] kann,
un de Füürbööter[88] up'n vörnsten Waagen stuaket all in enne hen sau'n
unwiis Füür in 'n Uawen, dat et _huulet un suuset as de Jooljägger met
siiner hellsken Jagd_.
_Haulet Ju dach nich mehr up bi dat wat krüpt, weenet Ju vielmehr to
dat wat flügt._
»Alles p'r Dampf,« siä 'k eersten; man womehr me den Ümmestand in't
Auge packet, mot me'r dach antleste baule grüwwelsk bi weeren, un me
scholl seggen, dat aule Vertellsel van der Aulenwiiwermiölen kiöne
alldach na wual es wahr weeren, wann't auck in ümmekehrder Wiise de
Fall wööre, dat me de Wickelkinner man in de Maschienen to stiecken
böft un se'r met'n Ümmesehns as graute gelehrde Lüüe wier uutkruupen
kuomet; to'm Minnsten schall't mi nich wünnern, wann'k uäwer kort of
lank beliewe, dat se'n Schaupbuck met Huut un Haar in de Maschienen
stoppet un he sick sünner Wierkiiken[89] un met'n Schnappe van sülwenst
sau verwandelt, dat de Wulle farwet, spunnen, wuörket, to schniien un
in'n ferrigen Rock na'r niggesten Moode met Knäupen un Allens vernegget
-- un dat Fleesk'r bito, de Bostkarren up Röstern un de Bollen[90]
an'n Spette braaet un de Knuacken to Beenschwart verbrennet, wier
vor'n Dag kuomet. Wel mag afsehnen, wo wiit dat gaunen will un waar't
na wual bestaunen blift. De Damp is na lange nich heel uutstudeert un
uutprobeert un't geht van Daage to Daage wiider met den Wunnerwierken
de he to doonen beroopen is; dann in der Saake werd alle in eene weg
sauviel simmeleert un studeert, dat se't antleste na wual ree[91]
kriiget, dat'r gaar nin Minske 'n Daglaun mehr verdeenen kann un dat,
wann uuse Herrgatt man Waater un Damp lät, Allens wat süß Minskenhände
behoofde sick ganz van sülwenst torechte haspelt.
He Ji t. B. wual es wat van _Viggeliinpapier_ häärt? Dat werd, as
hüütiges Daages baule Allens, auck met Dampmaschienen maaket un is sau
glatt, dat me'r wual uppe glisken konn. Wann me söckes Nigges man sau
buawen hen bekickt, blenket't in't Auge as K'rfunkel in'n Schattsteene,
man wann me't aart nowwer betrachtet, kann me em auck faarts wual
ansehnen, dat p'r Dampf, de in uuser jetzigen Tiidt leider saviel Spook
in der Welt maaket, dat'r ick mag wual seggen baule dat ganze Liewen
met bedriiwen werd, zwaarens Allens wual glatter un fiiner, man in'n
Grunde dach nich bieter toreet[92] werd.
Gawwe, gawwe! is dat Luatelwaart der Tiidt; gawwe leeren, gawwe
aarbeeden, gawwe winnen wat me kann, gawwe reesen, gawwe liewen un
stierwen.
De düüwelsken Dampmaschiinen bringet, bi mann'gen Gooen, dat me nich
wegstritten kann, auck vull Unheil to Wiege un't is, as ick buawen
al seggt hewwe, aftosehnen, dat se't'r antleste na wual sau wiet met
driiwet, dat wi aarmen Minskenkinner alltohaupe de Hänne gemäckel'k in
'n Schaut leggen un up 'ne komoode Wiise met Liiggaunen verschmachten
kiönet; daar se in wat Lännern auck reefaarts al nett anto sind.
Man wann me de Maschienenaarbeit -- met Uutnahme allenfalls van
Metallsaaken, daar van Natuur al faarts mehr Kunfertanßigge[93] inne
sitt, -- man aart nowwer beäugelt un unnersocht, heft me't auck baule
wiege, dat't alldach Alle man up't Ansehn berieket is, wat se up de
Maschienen bereet; dann't is Allens sau licht un dünne, dat me faarts
begript, dat'r nine ehrdaagske Düügte[94] inne sitten kiöne. Ick pliege
wual es to seggen: »p'r Dampf!« dat het up goot Düütsk: »_buawen glatt
un bunt un unner nicks as Strunt_.«
Wo will't us aarmen Kinners na wual es gaunen met'r Gaaren un
Linnentucht? -- Daar kümmt't auck wual nich wier met up'n aulen
Foot un de gooe Winnst, de Riikdoom uuser leewen Landslüüe is stump
verschüttket[95]. -- Mi ducht de Landmann schiöle sick man bi Tiien up
wat Anners verleggen; to'm Bispell up de Hoppen-, Kiömel-, Karden-,
Immen- un Siiden-Tucht, Strauflechten, und andre Saaken, daar siine
Laage sick to regeert un daar he de Tiidt nützlick met verschliiten un
wat met uut'r Pütten haalen kann. Vor allen Dingen mogde abers wual
mehr up 'n Holtwas, man nau mehr up de Vehtucht toschlagen weeren, dann
de schmit uapenbaar den meesten un siekersten Winnst vor den Landmann
af. Man wann wi us daarto giiwen willt, miöte wi eerst uuse Wisken un
Weeden un uäwerall uuse Ackergründe, den'n wi in'n Allgemeenen vull
mehr afwinnen kiönet, as wi sinthier e daunen hebbet, bieter inrichten
un nutzbaarer to maaken sööken. Hewwe wi man eerst gooe Weeden, dann
woll't dach met'n Düüwel togaunen, dat wi bi us nich jüst sau goot
Ossen, Schwiine, Schaupe u. s. w. fett kriigen konnen, as in annern
Giigenden un Lännern, daar wi to'm Deele dat viele düüre Geld vor uuse
Schlachtelwierk hendriäget. 'T moste dach Schaae sienen, wann wi nich
baule sülwent saviel Veh mästen konnen, as wi vor us sülwent van doon'n
hebbet[96], abers ick huape't met Gatt na to beliewen, dat den Buuren
de Augen recht uapen gaaet un dat se'r allen Fliit bi ansettet, dat
uuse vielen vernaulässigeden Gresbrinke un Weedegründe in den Tostand
kuomet, dat wi jüst sau goot as Ann're de fetten Ossens driftswiise to
Markede schicket un bito sülwent auck'n bieter Stücke Schlachtelwierk
in 'n Pott to doonen kriiget, as wi't bes daarto harren. Jungens,
Jungens! wat wi' wi us dann in't Schmier leggen! Ick lickmüülke'r
vorwahr nu al nau un't Waater löpt mi'r al bi ümme de Tiäne, wannk'r
man an denke, wat wi dann vor Schmullen in de Schötteln kriigen weeret.
_Lachet Ju dat nich an, as Fierkenschnüütkes in'n Suurkaul?_
_'t Eene folget uut'n Annern, as't Kalw uut'r Koh_, pleggt me wual to
seggen. He-ji mehr Veh, he-ji mehr Mielke, Battern un Kaise un Meß,
un he-ji mehr Dünger, he-ji auck mehr un bieter Käären, un heft me
wat, dat Minskenkinner dagdäglicks begiehret un bruuket, dann -- sau
is't auck allümmer an'n Mann to bringen un to Gelde to maaken, aparte
in uuser hüütigen Tiidt, waar Allens, 't sie auck wat't si, vull
lichtferriger un geschwinder p'r Dampf na allen Kanten der Welt bracht
werd.
Wi liewet nu eenmal in der Damptiidt, deswiegen werd't us auck wual met
e daunen, dat wi'r us, 'n Jedder in siiner Wiise, auck to angiewet,
dat wi nich an'n Wiege liggen bliiwet un dat schall sick auck wual
riigen[97], dann't is wual 'n glöönig Miöten. -- De Weltgeschichte
wiiset't van allen Tiien hier nau, dat de Weltloop un Kunstereegnisse
met den allgemeenen Hanteerungen un Bedriiwe Hand in Hand gaaet; dat
het met annern Wäärden, dat wi _in 'n Kleenen_ sawual as Annere in 'n
Grauten simmeleeren miötet, dat wi Söckes winnet, wat de Damp up't
leeweste schluckt. De aule Trant hält us den Kopp vorwahr nich mehr
uut'r Waake. Met'n Dampe mot Jeddermann vuörwes; _de aulen Iisels
genööget nich mehr_ ....
Triäet deswiegen der Saake es 'n bieten neiger, dooet ju in 'n
Buurskuppen tohaupe, stieket de Köppe bi eene, legget Liäsezirkels
an un vergaadert ju's Sönndaages Uänerns to Bespriekungen uäwer dat
wat ji häärt of liäsen hewwet. Gooe Bööker gift't in allen Deelen in
Uäwerfloot un se kostet auck graut's nin Geld mehr, dann de weeret
reefaarts auck al met Damp e maaket un Liäsen leert je hüüte Gattlaf!
auck de minnste Schwiine-Junge. De hüütiges Daages wat beschicken un
met vuörwes will, draf vorwahr nich mehr vor sick alleine hen drawweln
un mot allerweggens herümme lunkahren; wat de Eene nig 'n weet, weet de
Annre; deswiegen stiftet landwirthschaftlicke Vereine un uäwerlegget un
belehret ju unner'n anner, bi'n Piip vull Taback, wo ji't intorichten
hebbet, dat ji in uuser striiwsken[98] Tiidt met buawen bliiwet. De
Tiidt un Ümmestände sind ju sau günstig as'r to. De Marken sind e
delt, 'n Jedder heft't Siine vor sick un kann 'r met doonen un lauten
wat he will; de Gootsheere deelet nich mehr met ju un is ju auck süß
nich mehr to'r Last un in'n Wiege met Fohren un Denste; wat ji winnet,
winne ji vor ju sülwenst; deswiegen kann de Buur, wann he nich heel
in 'n Schlaupe geht un sick man ichtens räugen un met'r Tiidt vuörwes
will, vorwahr lichtferriger haups häuger kuomen as vor 'n Düssen. Dat,
ducht mi, kann 'n Kiind begriipen un 't moste dann dach Schaae sienen,
wann miine van Aulens hier al vor upkläärt un striiwsam haulenen
Landslüüe 't nich auck insehnen un'r sick met aller Macht an to giewen
schiölen un mosten se'r auck 't Wammes bi aftrecken un af un an in de
Füüste spiggen un He! seggen, dat se eeren Eegendoome afwinnet, wat'n
uuse leewe Herrgatt sau geeren un riikelk günnet. Wen woll wual vor'n
Handtast Aarbeet grüwweln, wann he den Laun sick alle Daage vermehren
süht. -- 'n ault Jeddewaart seggt: _De na'n Waagen ringet, krigt to'm
minnsten eenen Lüns af._
»Baw'r zeuch voraus die Strassen,
»Zeige uns den Wegk etc.«
steht in 'n aulen S'ldautenleede. Dat ist hier auck to bruuken; dann
geht de Buur man met gooen Inrichtungen un Verbieterungen voran,
staaet de Hüürlüüe achter 'n Gluurbuske[99] un kiönet eer Spiiten wual
nich lauten, man antleste folget se em sachte nau un uäwerlegget vor
sick, dat se de aulen Schlüürtuffeln[100] dach auck wual an de Kante
schmiiten miöten ... Nau is't Tiidt, deswiegen spigge es reselute
in de Füüste, Michel! un räuge di, woll 'k di man seggen, dann is'n
alltohaupe holpen.
To düt Capittel heww 'k auck sa'n lütk Leedken maaket, dat liäset es
wann Ji düt alle hebbet, un segget mi es bi Geliegenheet, wo Ju dat
gefallen heft un wat'r Ju van ducht, af't nich hen un wier todrept.
Schlaaet man 'n Stiige Bliär vuörwes, dann schiöl Ji 't wual siinen; 't
het »_de Vorgänger_.«
Dat 't met'r _Siidentucht_ hier to Lanne auck wual gaunen scholl, wann
wi'r us man recht to giewen wollen, heww'k in Niggenkierken bi Melle
sehnen. Daar winnet un wuörket se reefaarts al half- und ganz siiden
Tüüg, dat sick vorwahr wual sehnen lauten mag un daar Börgermesters
un Domheerens wual 'n Kamsöölken van e driägen konnen, daar eere
Schmier-Pänskes verentig wual inne glemmen un'r 'n Ansehnen van kriigen
schollen. Un wat is de Siidentucht nich vor 'ne nüdl'ke, rentl'ke,
bedierwe Hanteerunge, daar söcke Rackerigge un Unseligheit gaaruut nich
bi vorfällt, as bi 'n Flässen[101] un bi'r Linnentucht: Linnendrücksel
willt de Fruuslüüe je alldach nich recht mehr driägen un dat dünne,
engelske, kattuunene Spinnewiewentüüg is 't Neggen baule nich es
werth; deswiegen haule ick vor't Beste, dat wi us man faarts siiden
Schliitelwierk[102] toreet[I].
Lautet Ju de Saake es recht düür de Koppe gaunen un uäwerlegget 't
es met wualerfahrenen Lüüen; dann, rieke ick, schiölen Ji 'r wual
Sinnigheet an e kriigen. De Bedriif is miiner Seele sau undoonelk nich,
dat he sick bi us to Lanne nich jüst sau goot leeren un düürsetten
lööte, as in annern Lännern, daar wi dat viele Geld vor de düüren
Siidenwaaren henbringet. Kinner kiönet'r't meeste Wierk alleine bi
doonen un'r is vorwahr 'n netten Daaler Geld anne to winnen.
* * * * *
Düsser Daage kwam 'r wier 'n ganzen Tropp Uutwanderers düür de Stadt,
de na eere Dracht to rieken, uut'n Wielinkholsesken un daar herümme
hier sien n mosten. Je nu! de miötet 't sülwenst up'n Besten wieten,
wat se dooet.
Adjüüs kann me lichtferrig un baule seggen, aparte wann me sick 'n
annerweggens wat Gooes in te Mööte süht. Man daar is alldach mehr bi to
bedenken, dann wann 't ju nich Allens sau toschleit, as ji 't ju wual
in e bell't harren, un ji al geeren an 't Wierümmekuomen dachten, is
Holland in Naut; dann to Foote kann me upstunds na nich uäwer't wilde
Waater loopen un de Scheppers willt 'ne Gäpsvull Daalers wieten, süß
lautet se ju an 'n Ööwer staunen, as de Aanteküüken de Brööehennen, de
se uut e sieten hebbet.
Van Niggelaut un Wiälmoot alleine, scholl me seggen, unnerneime 'n
wiis Minske wual sau baule sau'ne wiitlöftige un unsiekere Reese nich.
-- Ick wünske en alltohaupe viel Glücke un Siegen, dat se dräuge un
wualtofriäe gintsiits Waaters to Lanne schlaun un baule 'ne schmööe,
gemäckelke Sitterigge winnen müügen; dann met'n Wierkehren heft 't
gooe Wiege. De eenmal in dat fruömde Land vertrocken sind, miöt't 'n
leewen Gatt anheem stellen, up wat Wiise He se daar verschliiten[103]
will. Me scholl e ment hewwen, dat dat Uutwanderungsfeewer na de vielen
leigen Breewe, de 'r sint 'n paar Jahren un aparte in der lesten Tiidt
uut Amerika kuomet, allnhand dach wual 'n Knitzken[104] naulööte, un
dat de Schwollst'r[105] to'm Minnsten baule uute sii; man ick hebbe
wual häärt, dat 'r uut'n Kaspel Bistruppe[106] auck na 'n Ittelke[107]
wier weg willen. De heft sieker de Bruns'm[108] wier begäusket, un 't
scholl mi elennige leid doonen, wann de sick auck bedaart harren, as
leider Gattes sau viele Annere, de'r al vor 'n düssen hen aarbeitet
sind.
Heft de däärlicke Upstiäkerske[109], de verlieen Jahr met weggönk,
al wual es schriewen, wo 't eer gintsiits 's Waaters geht? Dat Lüüt
harr na miiner Meenunge auck man hier bliiwen schollt, dann 't harr't
hier wisse na sau leige nich toliggen. _Wel_ hüütiges Daages _man sau
ichtens sitt, de laute siin Rücken_.
Ick denke 'r na allmanngsens anne, wat de aule Jösting, dautomaulen
siä: »Söcken sittsamen[110] Fruuslüüen _bastet antleste 't Genöögen_,
dat se nich mehr bedenket, wo gemäcklick se 't up'r Welt hebbet; man
achter der Nauteln verfallet se faaken up allerhande Däärlickheeden un
simmeleert 'r sick allmanngsens wat bi 'n eene un düür 'n eene, dat
'r nich n dogt. De wat meenet auck wual, wann se hier ninen witten
Mann to kriigen sehet, dann si daar vellichte na wual 'n Schwarten
sau däärlick, dat he se neime, man dat sind ju dann de Rechten, den
't 'r liike nau is, van wat vor Klööre de Uuthelper si. Wann sick dat
Lüüt man nich auck versehnen heft. Mi ducht, et harr nich bruuket
wegtogaunen, dann 't harr na nin Beschweer un konn vorwahr met siiner
Maschienen[111] hier in 'n Duarpe alleine wual met Gemack saviel Geld
verdeenen, as em van doonen was, wann 't de Neggenauteln auck siin
Liewe nich wier an e kieken harr. Man _sittsame Eese hebbt Viel to
bedenken un wann se sick to warm brööet, kiönet se eer Wiepsen[112]
nich e lauten_.«
Sau mag 't leider wual al Vielen begiignet sienen, de 't goot e noog
harren un 't dach wual geeren nau na bieter hebben wollen; _man söcke
geht 't auck wual es as Kösters Koh, de dree Daage vor'n Riegen uutgönk
un dach meßnatt wörd_. As me häärt, kuomet se'r nagraae alle unner
uäwer eene, dat'n in Amerika de braaeden Duuwen auck nich man sau baats
in 'n Hals fleeget un dat 'r Mannigeene, de sick tüsken twe Stööle daal
settet heft, al geeren wier na Moorspotte kweime, wann he'r man ichtens
den Verwank to to kriigen säuge; dann gläuwet man driisten, dat'r in
Amerika manig aarm düütsk Kiind met'n Biedelsacke herümme dwaalt un vor
Naut verschmachten mot, dat 't to Huus wual bieter hatt harre. Dann
in Amerika suarget in 't Allgemeene 'n Jedder man alleine vor sick un
knippäugelt 'r nich es na wier, wann siin neigeste Nauber auck in 'n
bittersten Elende verkuomen un verrecken mot.
De meesten Breewe de me hüüte[113] daarhier to liäsen krigt, kuomet
daarin uäwereene, dat de, de daar wat doonen willt, jüst nich to
verschmachten bruuket; man dat kümmt in der ganzen Welt auck up Eens
uut un wann aparte de ganze Anlaut[114] faarts nich bieter is, dann seh
'k vorwahr nich in, waarümme Eene nich leewer bliiwen scholl daar he is
un waar he reefarts wat to biiten heft. Tostäuners[115] un Fuulwämmse
bliiwet allerweggens Quiälers un Biedelhänse.
Gatt helpe Ju un us! 'n stillen Gooensdaage[J], of to Pausk' Auwend
rieke ick wier to schriiwen; man dann hewwe ick auck 'n Anliggen, daar
Ji mi met to'r Hand gaunen miötet, saviel Ji ichtens kiönet.
Lautet mi dach düt mal froo e noog wieten, wannehr Ji dat
Bisselschillingstiär[116] hebbet, dat 'k'r nich wier sau lästerlick
ümme bedruagen weere, as verlieen Jahr; dann 'k woll'r miin Deel dach
auck wual es geeren van af hebben.
[1] _Riie_: kleiner Bach.
[2] _Klapptuffeln_: Pantoffeln mit Holzsohlen.
[3] _mutziger_: schneller.
[4] _Jiöcke_: Jucken.
[5] _met 'n Kleie_: mit der Krätze.
[6] _deftiger_: kräftiger, nachdrucksvoller.
[7] _elennige aardig_: überaus fein, zart, manierlich.
[8] _Griiwelingsschmalt_: Dachsfett.
[9] _Schnüüsterigge_: Kleinigkeit, Allerlei ohne Werth.
[10] _alldach_: demohngeachtet, unterdessen.
[11] _sau biister leige nicht_: so gar übel nicht.
[12] _Raarigheeden_: Eigenthümlichkeiten, Besonderheiten.
[13] _Verdwiin_: Verschwinden.
[14] _henkuomen Lüüe_: betagte Leute.
[15] _Excessers_: Assessoren.
[16] _Landströöfeln_: kurze, leinene Gamaschen.
[17] _saardookene_: zarttuchene, feine.
[18] _spialterne_: zinkene.
[19] _'ne wandelbaare Stiie_: eine veränderte Stelle.
[20] _drepannen_: dreipfandig, aus drei Theilen zusammengefügt.
[21] _Stüütspangen_: Messingblechstreifen zum Zusamnmenhalten der
Haarnesteln.
[22] _Püntnauteln_: Brustnadeln.
[23] _met willigen Schrääerläckern_: mit geräumigen, gefälligen
Seitenschlitzen.
[24] _Magsachten_: grobe Leinwandstücke, welche zur Ersparung von Tuch
etc. an der Stelle in die Weiberröcke eingesetzt werden, wo die Schürze
herüberhängt. Dies Wort hat sich aus der Redensart: »_dat mag't sachte
doon_« das kann's wohl gut machen, wohl thun, gebildet.
[25] _Kniepe_: Taille.
[26] _Lowwen_: Krausen, Handkrausen.
[27] _Luurkenlack_: eine Öffnung im Camisole, in der Gegend der Brüste,
um die Säuglinge bequemer anlegen zu können.
[28] _Böskes_: Brustlatze.
[29] _dat Kamsoolsfoor_: fig. die Brüste.
[30] _Fluötekrallen_: große Bernsteinperlen, welche die Flüsse
ausziehen oder vertreiben sollen.
[31] _Hiermkenfelle_: Hermelin.
[32] _Füürdööker_: (nicht von _Feuer_ sondern von _vor_ abzuleiten)
Schürzen.
[33] _Wentken_: schlechte leinene Überwurfröcke, zur Schonung der
bessern.
[34] _Schlippen_: kleine Schürzen.
[35] _eerene Beckens_: irdene Näpfe.
[36] _de Denste_: die Dienstboten.
[37] _Möösken_: Suppe von Milch und Mehl.
[38] _Imb't_: Inbiß, Frühstück.
[39] _Raamenroot_: Rauchfangsruß.
[40] _balgschlächtig_: bauchschlägig, (Colik).
[41] _lankings Bücksen_: Nanquin-Hosen.
[42] _Präumkes_: Kautaback.
[43] _Karmielks-Waarmbeer_: Buttermilchsuppe.
[44] _Schmittsel_: Topfschwärze.
[45] _Bibäärigheeden_: Grimassen, üble Angewohnheiten.
[46] _bedrüüßelde_: betäubte.
[47] _triiseln_: rollen, kreiseln.
[48] _in 'n Dutte_: im Halbschlafe, Traume.
[49] _na'r Fissen_: nach der Schnur, nach Wunsch.
[50] _wuormäuterig_: wurmstichig.
[51] _blesset_: gezeichnet. So sagt man: _'n Baum blessen_: einen Baum
auszeichnen.
[52] _Parremitenhelden_: Pyramidenhelden.
[53] _bedwelt_: verirrt.
[54] _Piik_: Mark.
[55] _weghoosten_: weghusten.
[56] _Sielen_: Siehlen, (Zuggeschirr der Pferde).
[57] _Jöcke un Sielen_: Joche und Siehlen.
[58] _Willebreewe_: Danksagungsschreiben, Zeugnisse.
[59] _de Niggelaut_: das Neue, der Glanz der Neuheit.
[60] _hierriätern_: herrasseln, herschnacken.
[61] _mannigen Breef T'back_: manches Packet Taback.
[62] _gäpsvullswiise_: was man in beiden offen gegen einander gelegten
Händen halten kann.
[63] _an'n Knappe_: am Haken.
[64] _'n Äumerken_: ein kleines Fünkchen.
[65] _fliggen_: hervorsuchen.
[66] _'n Käären letten_: ein wenig warten.
[67] _jeewe_: reichlich, völlig.
[68] _fläige_: feige, nachgiebig, kleinmüthig.
[69] _Iärften_: Erbsen.
[70] _Gnawwels_: von _gnagen_: nagen. So nannten unsere Soldaten den
harten Schiffszwieback.
[71] _geesigen_: blassen, schwächlich aussehenden.
[72] _Kuusen_: Backenzähne.
[73] _Schmachtrüüens_: ausgehungerte Hunde.
[74] _gneeseden_: grinseten.
[75] _Bäär_: Eber.
[76] _Eene_: Jemand, Jedermann.
[77] _ault' Mass_: altes Moos.
[78] _en_: ihnen.
[79] _wat_: einige.
[80] _doste_: durfte.
[81] _iilig_: eilig, mit Geschäften überhäuft; _de iilige Tiidt_: die
Aerntezeit.
[82] _as 'r to_: als nur möglich.
[83] _Gedachten_: Gedanken.
[84] _un düt un dat'r wual wier in moste_: und Dies und Jenes als
unrichtig wohl wieder zurückgenommen werden müßte.
[85] _Bäärbiiterigge_: Sauhetze.
[86] _gluursken_: lauernden, tückischen.
[87] _met Leiwe_: mit Ruhe.
[88] _Füürbööter_: Einheitzer.
[89] _sünner Wierkiiken_: ohne daß man sich darnach umzusehen hat.
[90] _Bollen_: Keulen.
[91] _ree_: fertig.
[92] _toreet_: bereitet.
[93] _Kunfertanßigge_: ~Confortantia.~
[94] _Düügte_: Tugend, Tüchtigkeit.
[95] _verschüttket_: verschüttet, verloren.
[96] _van doon'n hebbet_: nöthig haben.
[97] _riigen_: ordnen, fügen.
[98] _striiwsken_: bestrebsamen.
[99] _achter'n Gluurbuske_: im Hinterhalte, auf der Lauer.
[100] _Schlüürtuffeln_: Schlurren.
[101] _bi'n Flässen_: bei der Flachsbereitung.
[102] _Schliitelwierk_: was zum eigenen Gebrauch, Verschleiß, bestimmt
ist.
[103] _verschliiten_: gebrauchen, verwenden.
[104] _'n Knitzken_: ein Wenig.
[105] _de Schwollst_: die Geschwulst, das Anschwellen, der Andrang.
[106] _Bistrup_: Bissendorf.
[107] _'n Ittelke_: Einige.
[108] _Bruns'm_: Brunsmann.
[109] _Upstiäkerske_: Putzmacherin.
[110] _sittsamen_: sitzenden.
[111] _Maschiene_: hier Knipp- oder Kräusel-Maschine.
[112] _Wiepsen_: Wippen.
[113] _hüüte_: jetzt.
[114] _Anlaut_: Anschein, Aussicht.
[115] _Tostäuners_: ungefügige, unanstellige Menschen.
[116] _Bisselschillingstiär_: ein Fest, welches die Landleute von
dem Ertrage der Conventional-Strafgelder für gegenseitig gepfändetes
Weidevieh veranstalten.
[A] hüütiges Daages süht me se vorwahr auck wual al met krüllede Haare
loopen. Wüst'n Buur vor'n Düssen auck wual wat van 'n Haarkläuwer? Nu
mot'r in jeddern Duarpe to'm Minnsten een Kloddendokter sien, süß is't
nich vullständig, un de Bedeenunge heft hen un wier de Köster bito.
[B] Düsser Daage höölt ick auck es Eenen vor, dat he dach leewer bi'r
Piipen af bi'n Präumken bliiwen scholl; man de mende, wat daar wual
graut's up to seggen wööre: Met de Segarren harr he't faarts duwwelt,
an'n eenen Ende 't Präumken un an 'n annern den Damp. Daar konn 'k dach
nich tiigen an ... 'T is de Welt! Allens man duwwelt up, eewelt[D]
geht't alldach nich mehr. --
Futikant! de 't bieter wietet,
Un alldach den Taback _friätet_.
[C] Das ist schon ein alter Erb-Schaden; denn Bartholomäus Ringwald
sagt in seiner »_Lauteren Wahrheit_« (1585):
Ich lob die Pol'n in ihrer Zier,
Die bleibn bei der alten Manier,
Bekleiden sich nach Landesbrauch,
Wie Türken und Musewiter auch.
Aber die Leut im deutschen Land
In Kleidung halten kein Bestand
Daran man sie mit wahrem Grund,
Wie andre Landschaft kennen kunnt;
Sondern sie seind gleich wie die Affn,
Nach Welschen und Franzosen gaffn,
So wol nach Böhmen und dergleichen,
Die ihrer Lande Gränz erreichen:
Was die an Rüstung, Roß und Wagn
Gebrauchen und am Leibe tragn,
Das müssen Jungfrau, Mann und Knabn
Auch allenthalben um sich habn.
Mit welcher Tracht und losen Dingn
Sie sich nur um die Heller bringn
Und machen (wie mans wol erfindt),
Daß alles Geld im Land verschwindt.
Ja, wenn sie noch bei Einem bliebn
Und nicht so leichten Wechsel triebn
In Röcken, Wämsen, Stiefeln, Hut,
So ging es hin und wär noch gut!
Aber ehe denn man dargesicht,
So wird was Neues aufgericht
Darauf so fallen sie insgemein,
Wie sollen sie denn vermüglich sein?
Und weil die Kinder Israel,
Mann, Weiber, Jungfrau und Gesell,
Sich der verfluchten Hoffahrt fleißn,
Gehn schwänzen und für Schminke gleißn,
Darzu köstliche Schuh antragn,
So wird sie Gott (das mag ich sagn)
Mit Pestilenz darnieder schlagn
Oder den Türken lassen plagn
Oder wird ihre Marderschaubn[E],
Gezogne Borten, Flitterhaubn
Lan in die Schul der Jüden gehn,
Daß sie darnach kein deutsch verstehn.
[D] _eewelt_: einfach.
[E] _Marderschauben_: Röcke mit Marderfell besetzt.
[F] Die »Herrenreste« ist 2 Stunden von Osnabrück entfernt und es
führte ehemals ein sehr schlechter stets bergan steigender Weg dahin.
[G] Die Uhr, nebst daran hängendem Petschaft, dieses tapfern
Pyramidenhelden, beide mit den demselben vom Kaiser Napoleon
verliehenen Wappen -- ein aufrechtstehender Löwe, umgeben von 9
brennenden Granaten, in blauem Felde; im Ehrenschilde, rechts, ein
Ehrendegen; Schilddecke, eine Krone; Einfassung, Decoration der
Ehrenlegion -- versehen, sind mein wohlerworbenes Eigenthum, in welchem
ich eine der interessantesten Reliquien des großen Schlachttages von
Waterloo zu besitzen glaube.
[H] Der Bauer sagt nicht: de Schwalwe flügt düür de Luft; sondern....
schnitt (schneidet) düür de Luft.
[I] Met Vergnöögen heww' ick e häärt, dat sick hier un daar up'n Lande
Vereine bildet, de dr'up afgaaet, dat se in Platz van den dünnen
kattuunen Tüüge faartan nicks anners as Drücksel van sülwest tüügeden
Linnen driägen willt. Dat is recht un nütte to luawen un se schiölet
auck baule to der Insicht kuomen, dat se'r bieter anne dooet; dann
söckes wat hält teggenmal länger, mag ick wual seggen, un 'n Jeddereene
kann 't sick je auck sau fiin spinnen un wuörken as he will un 'r
Musters und K'löre ganz na siinen Gefallen, sau bunt as'n Distelfinke,
van 'n Drücker upsetten lauten: Mochten söcke Vereine uäwerall tohaupe
triäen. _Alle Baate helpet_; un wat kleed un rekummedeert aparte 'n
junk Wicht wual bieter as dat, daar 't van seggen kann, dat heww' ick
mi sülwent toreet. Dann kann uuse Linnen auck wier in'n Priis kuomen un
wann se fiin Drücksel hebben willt un miötet, leeret he bito auck wual
fiiner un glattfiämiger Gaaren spinnen.
[J] Die Tage der Charwoche heißen: Palm'n Sönndag; Gooen Maundag;
Schellen Dingsdag; Asker Middewieken, (auch wohl stille Gooensdag);
grööne Dönnerdag; stillen Friidag; Pausk' Auwend.
Füfde Breef.
Ick hewwe al sint en Paar Jahren sau hier un daar herümme lunkahret
un prachert[1], dat 'k geeren _aule plattdüütske Vertellsels,
Luatel-Spriöke, Pundwäärde un Leeder_ hebben woll, _up't leeweste
söcke, de se sick uut'n Gedächtnisse vertellet un van de gooen
Aulen häärt hebbet_; man söckes wat kann me reefaarts al gaar nich
lichtferrig mehr andriepen, dann de sind meestig auck na uut der aulen
_Tiidt, as se sick de Niäsen na up de Mowwen wiskeden un de Düüwel na
in der Piiken an 'n Leebande[2] gönk, un uuse leewe Herrgatt Heer un
Mester was_, un de Aulen, de se van 'n Antkevaar af van de Bessemoor
na wual häärt harren un wüßten, sind grätsten Deels daute un de 'r nau
in'n Liiwen sind, müüget söckes wat wual nich to biister geeren up
't Papier bringen un wann se Eenen auck wual es wat tosegg't hebb't,
_bliiwet se dach meestig bi eeren Wäärden as de Haase bi der Trummeln_;
to'm Minnsten lautet se sick'r eerst elendige lange to näudigen: deels
uut Oorsaaken dat se 't nich sau hennige bookstaweeren kiönet, deels
halwens auck meenen müüget, me woll se 'r bi Geliegenheit es wat met
ööwen. Man van söcken Lüüen bin ick nich; dessentwiegen bidde ick
Ju, wann Ji Aart van söcke Dööntkes of Leeder wieten schollen, of
uphäären konnen, dat Ji mi de Fründskup doonen mogten, Allens wat
man ichtens daarvan to kriigen is, 't sii kort of lank, reggen un
zierlick of unnüüsel un eesk[3], vor mi uptoraagen; _dann de geleerden
Niggeläute[4] willt't jüstemente geeren =sau butt un platt= hewwen, as
't de Lüüe unner sick natüürlick un gemeen hen to sprieken plieget_.
Dann werd't Aarigste[5] un Deftigste 'r uut e sogt un na Berlin in de
Bookdrückerigge schicket, daar se alle _Völkerstimmen_ nau maaket, un
wat'r dann van afdrücket werd, kiöne Ji un Juue Kinner un Kinnes-Kinner
na vielen Jahren dann auck na wual es to liäsen kriigen.
Elendige leef scholl 't mi siinen, wann Ji mi an en ault Leed helpen
konnen, dat ick in miinen jungen Jahren faaken singen häärt hebbe,
man nu nich mehr tohaupe kriigen kann. Et was 'n Spottleed up 'n
verleiweden Junker, de achter'n wackern Buurenwiiwe hier was, un
wann he wüßte, dat de Buur up 'n Feile dagwierkede, na der jungen
Fruwwen schleik. Man de Buur mierkede antleste Müüse un drööp 'n es
unvermoodlick an. He fröög en, wo he to düsser Daagestiidt to der Ehre
keime un wat siines Sinnes wööre? Da anwerde em de verfehrde[6] Junker
met'n Muttse[7]:
»Ick woll Juuer Fruwwen 'n Leedken leeren
»Un eer't 'n paarmal uäwerhäären, etc.«
Man de Baur fackelde nich lange un siä:
»Wost du miinen Wiiwe wat Nigges leeren? etc.«
un
»Dau nam de Baur dat Giewelspet
»Un schlöög den Juncker, dat he etc.«
Et is mi eegentlick man ümme dat _Giewelspet_ to doonen, dann de
Geleerden hebb't sick'r al lange de Köppe uäwer terbruaken un kiönet
'r nau bes up'n hüütigen Dag nich recht achter raaken, wat'n Giewelspet
wual vor'n Dink si. De Eene ment 't si en Nauthaaken, de Andre hält 't
vor' ne Fleeskgaffel, de Drüdde vor ne Schattfuarke[8], of sau'n Aart
Dink, un lestens mende vorwahr sau gaar Eene, et konn wual de Geck[9]
buawen up'n vörnsten Giewel sien. Man antleste heft 'r in 't Geheel na
wual nich Eene Recht van; dann na miinen Gissen[10] most't dach wual
sau 'n hennig Dingent siin, dat den Buuren faarts to'n Griepe leig of
stönd un dat dooet de Nauthaaken, Fleeskgaffeln un söcke Reetskuppen
insgemeen, un aparte de Geck up'n Faste[11] nich.
Ick, vor miin Part, rieke, dat 't de iiserne Fleeskfuarke sien
miöte, daar se dat Fleesk in'n Kietel met ümmedregget un dat se an'n
Längehaule[12] hangen hebbet.
Wann ick dat Leed man harre, dann kweime ick'r vellichte düür den
T'saamenhank un Waartsinn na wual achter[A].
Dat was gistern Auwend dann dach 'n grüwwelsk Unnewier[13]. Harren
de aarmen Steertenbrincks Kuatenlüüe[14] dach man uut der rechten
Huuspostillen biäet, dann harr uuse Herrgatt se wual sau nich bedrööwet
un 't wööre in den Kuaten wual nich in e schlaagen. Leider weet ick
den Tiitel man nich nowwe, süß schollen Ji Ju dat Book dach auck
anschaffen, dann se haulet'r vor, dat't 'n unfehlsamen Wiirbiete[15]
sii, daar se up wat Stiien mehr up uutdooet, as up al ander
Hilligedom[16].
To Jahr[17] um düsse Tiidt was'r wisse auck sa'n staark Grummelwier,
dat't lüchtede un kniäterde, as wann de Welt vergaunen scholl. Kort'r
nau kwam ick bi Schiäwentruppe vorbi. Paarten-Klaus[18] stönd jüst
met'r Siekeln[19] an'n Huusgraawen un woll'n bieten Gress vor de Ziegen
schniien. Ick baut em 'n gooen Dag un fröög'n, af he lest Auwends bi
den gefährlicken Unnewiere auck bange wiesen wööre. Je-nei[20], siä
he, bange bin 'k sau baule jüst nich, man des Auwends gönkt'r dach
hellske hart un eesig[21] hier un raakede mi alldach sau wat an 't
Gemööte, dat ick dach Aart in't Freesen[22] un up fromme Gedachten
kwam. Wodann? fröög ick. Dau siä he: t' is bi us de Bruuk, dat, wann 'r
'n Grummelschuur[23] upstigt un 't sau misfährlick lüchtet[24], as 't
dautomaulen dää, de Kinner de aulen Huusp'stillen vor de Niäsen kriigen
un 'r 'n nütte[25] Gebät uut liäsen miötet. Nu was 't 'n Sööken un
Schwöögen[26] in'n Huuse, dat se de rööteriggen[27] P'stillen nich e
fiinen konnen, dat ick antleste fröög: M'ri-Triine, waar he ji se dann
hen e drawwelt? Dat anwerde mi ganz verbaaselt: Klaus, nu fällt mi't
wier in, se liggt in der Kierken. Dau siä 'k, dann nimm't Gesankbook
man; man dat harr't Lüüt in der Schoole liggen lauten un dau was'r
anners nin Raut, as dat wie us met'n himmelsken Wegwiiser behelpen
mosten.
As se'r nu'n Paar Verske hierrietert harren, de nich allstobiister
lank un auck jüst wual nich hauptsächlik up de Saake in e richtet
wören, un de Kniäterigge[28] an 'n Hiäwen[29] na nich naulauten woll,
fönk uuse Aulske antleste an, 'r 'n half Stiige Au-M'rigge[30] un 'n
Vater Unser achter nau to muormeln; man dau wöörd ick di sau töörnsk
in der Platten, dat 'k mi nich biergen konn, un siä: Du menst wual,
uuse Herrgatt si'n aulen Joost-Hierm. Af du dat 'r hier schnaaterst,
af hoostest'r vor, dat is'r liike nau[31]; dann daar steht je nich'n
Tittelken van'n Unnewiere inne. Wann wi de P'stillen nich n hebbet,
is 't dach alle man vergiiflicke Saabeligge, daar uuse Herrgatt wual
nich es 't Bitterste na lustert; un dau moste 't Lüüt düür 't rööklause
Wier, dann 't riegnede as wann 't met Maulen gäut, dat'r wual ne
Sündfloot[D] harr uut e weeren konnt, un haalen de Huusp'stillen uut'r
Kierken. Man sau as wi de auck man upschlöögen, was 't as wann't uusen
leewen Herrgatt auck mutts an't Harte kwam, dann he lööt't na ens nütte
lüchten un kniätern un dau was 't auck faarts met Ens stump alle[32].
Wat dach't rechte Gebetbook nich'n dööt!
Gatt Laf! dat den Lüüen dach allnagraae de Augen upgaaet, as den
niigendaagsken Teckels[33], un dergliiken abele Bigläuwskhet,
de sick na uut der dummen Tiidt hierschrift, daar allens up
Augenverkäucheligge[34] un Blindöökerigge berieket, un an e legt was,
nau un nau uut'r Welt kümmt, af 'r gliik in uusen Daagen leider na
Manges vorkümmt un schüüt, dat se de Upkläärunge met Gewalt trügge
haulen un de Minskheet, de dach eegentlick van Gatts un Rechts wiegen
alle gliike Berechtigunge to _vernünftige_ Belehrunge un Uutbellunge
heft, blixke geeren wier bliinddööken mogden. Man met den Handwierke
schall't sick wual wenner wier leggen, dann 't werd hen un wier dann
dach auck alls to butt e driewen un se weeret Ju alldach to klook,
dat se allnhand wual begriipet, dat Gliikheet un Friiheet in Lehr un
Verkehr 'ne hillige Saate vor de heele Minskheet is un dat 't met'r
Wiismaakerigge van Wunnern, Hillgedoom un Hexeriggen 'n Ende heft. Dat
is de Baas[35], wat me met Vernunft un met Füüsten griipen kann... Wel
dat erkinnet, de lät sick je auck wual hüütiges Daages met geestlicke
un weltlicke Ummetuäge un Lipplapperiggen, nich mehr beööwen un
begäusken.
Bes to'n Neigsten.
Bliiwet Alle gesund.
[1] _prachert_: gebettelt.
[2] _Leeband_: Gängelband.
[3] _eesk_: häßlich, schmutzig.
[4] _de geleerden Niggeläute_: die wißbegierigen Gelehrten.
[5] _'t Aarigste_: das Artigste, das Schönste.
[6] _verfehrde_: erschrockene.
[7] _met'n Muttse_: in Eile, rasch.
[8] _Schattfuarke_: zweizähnige Forke zum Auflangen der Garben etc.
[9] _Geck_: Zierrath auf den Giebeln der Bauerhäuser; Hampelmann.
[10] _Gissen_: Vermuthung.
[11] _Fast_: Forst, Dachrücken.
[12] _Längehaul_: Hahl, woran der Topf über dem Feuer hängt.
[13] _Unnewier_: Gewitter.
[14] _Kuatenlüüe_: Kottenbewohner, Heuerleute.
[15] _Wiirbiete_: Nothwehrbiß.
[16] _Hilligedom_: Heiligthum, Amulet, Reliquien.
[17] _To Jahr_: vorig Jahr.
[18] _Paarten-Klaus_: heisst nicht der Pförtner Klaus, sondern der im
Pforthause wohnende Klaus.
[19] _met'r Siekeln_: mit der Sichel.
[20] _Je-nei_: heißt eigentlich nicht ja und nicht nein, läßt vielmehr
die Bejahung oder Verneinung im Zweifel.
[21] _eesig_: grauenhaft.
[22] _Freesen_: Furcht.
[23] _Grummelschuur_: Gewitterschauer.
[24] _lüchtet_: blitzt.
[25] _nütte_: kräftiges.
[26] _Schwöögen_: Lamentiren.
[27] _rööterig_: von Rauch braun geworden, rußig.
[28] _de Kniäterigge_: das Prasseln.
[29] _Hiäwen_: Himmel.
[30] _'n Au-M'rigge_: ein ~Ave Maria~.
[31] _dat is'r liike nau_: das ist einerlei.
[32] _stump alle_: ganz vorbei.
[33] _as den niigendaagsken Teckels_: als den neuntägigen Dachshunden.
[34] _Augenverkäucheligge_: Blendwerk, Täuschung.
[35] _de Baas_: das Beste.
[A] Na langen vergiiflicken Wreesken[B] heww' ick endlick uut e
funnen, dat »Giiwelspett« 'n Schriiffehler is, statts dessen et
»_Kniwelspett_«[C] heeten mot, dat 'n Jedder wual sachte kinnen schall.
[B] _Wreesken_: Forschen.
[C] _Kniiwel_: Knebel. _Kniiwelspett_: die Knebelstange; der Drehstock.
☞ Herrn Professor _Kosegarten_ zu Erledigung der Anfrage und beliebiger
Berücksichtigung in dessen allgemeinen Wörterbuche der plattdeutschen
Sprache.
[D] Sündflut; richtiger _Sindflut_; d. h. _große Flut_.
Seste Breef.
Daar bin 'k nu na ens. Ji Wiisepint[1] _tämden Ju[2] lesten, as wann
Ji de Wiisheet alle alleine schluaken harren_, un wollen mi wisse wual
up'n Tant föölen, af ick den Unnerscheed tüsken Fospern[3] un Truaen[4]
wual wüste. Daar menden Ji mi wual 'n rechten Damp met antodoonen, un
_'ne Luus unner'n Prüück to setten_, dann Ji belden Ju wual in: _dat
miine Gäuse sau wiet nich n göngen; man dat fällt weg as den Kapziener
de Haarbüül. Söcke Knuäkskes kann 'k na wual sachte begnaagen_[5] un
daar verspee[6] Ji mi vorwahr na nich miie. Ick harr'r Ju auck faarts
wual up deenen wollt, wann 'r us nich jüst wat tüsken kuomen wööre,
dat wi datomaulen den Verwank nich kriigen konnen, dat wi'r met to
Gange kweimen. Dat ick 't alldach wual weet, will 'k Ju dann allnu
beliikteeken[7].
De Fospern sind de Footspuuren van hännigen[8] Deerden, de met
blauten Fööten, oder as de Landmann seggt »baarf'sk«[9] loopet; t. B.
Kreggensfospern, Haasenfospern etc. -- Truaen deerentiigen sind de
Stappen van grauten Schepsels[10] aparte van söcken de 'r wat an'n
Fööten hebbet; t. B. Pierdetruaen, (me seggt auck wual es statts dessen
Pierdehööwe) Kohtruaen -- dann de Kögge hebbt je auck Footwierk anne,
dat'n antleste de Schlächters uuttrecket. -- Wann 'n Minske baarf'sk
geht, seggt me iewenwual Fospern; t. B. siine Fospern nau to rieken,
de ick in'n Schneie nauspüürt hebbe, schal he wual to Bierge in
mashakket[11] sien. Het 'n Minske abers Footwierk anne, dann seggt me
Truaen: t. B. Holsketruaen. (Ick gläuwe du hest diine Holskeklaunen[12]
verluaren, dat seh 'k an de Truaen.) Süss heetet auck de Spuuren de
de Waagenriäer achtet sick lautet, »Waagentruaen.« Man de Trette van
Gäusen un Iänden heetet »Pattken« Gäuse- of Iände-Pattken. Wat segge
Ji nu? Mi ducht Ji schiölt wual begriipen miöten, _dat Ji daar aparte
'ne aule Ratten up 't Speck buunen harren_. Wi küüret na wual es bett
to haupe, dann will wi mehr van söckes wat naasken, man dann schall't
Ju auck duwwelt wier ümmekuomen, dat Ji Ju alldach wat verniggen[13]
schiölet, dann _miine Müüse wietet vorwahr na mehr Läcker as eene_ un
ick weet na'n heelen Bras[14] van de Aart Uutdrücke, daar schwaare
Wiisen up gahet, de de Duusendste nich n weet, un ick will Ju auck wual
wicken, dat Ji'r wat anne to knuustern[15] kriigen schiölet.
Sin Ji auk wual es in Haagen wiesen, of he Ji wual es 'n Buuren uut'n
Kaspel Haagen küüren häärt? De hebbt 'ne ganz andre Uutsprauke as wi
Beeden un as andre Lüüe.
Et lut alle sau singerig wat se'r hier kriiget un is röökelause
leige to schriiwen; dann daar segget se: »Bieaounen;« »Trieaounen,«
»Prioumen,« »Ierftebriaken,« »Schieaou,« »Pantiouffeln,« »de Kieou,«
»Hious,« »Aeaoulske,« un hebbet grieaute Tiäsken, daar geiht 'n Dieouk
un 'n Bieouk un 'n Stiuten in, un wann se Jau seggen willt, segget
se _Jeaou_; dat kann dach de heilste Meister nich anners as met alle
fiif Klinkerbookstaawen schriiwen. Wat mot me söcke Wäärde eerst
lange achter 'n Tiänen herümme schliepen, ehr me se 'r uut krigt. Wo
lichtferrig konnen se't hebben, wann se sprööken as andre ehrlicke Lüüe
un kort af siäen: Jau[A].
Bi Haagen fällt mi nau in, dat'k Ju wual anraaen mogde, de
Geeterigge[16] to Bieckeroode, dat man en Paar Schiöte Wieges van
Haagen is, to bekiiken; dann ick weet aparte wual, dat Ji auck sau
'n _Niggelaut[17] in allen Ecken_ siid. Dat is 'ne Anlaage daar eene
Respekt vor hebben mot un ick versiekere Ju, dat Ji de Augen hauge
upriiten willt, wann Ji'r es kuomet. Me kann nich bedenken, wat se daar
alle vor Saaken uut Iisen geeten kiönet, van 'n Gröttsten bes to'n
Lütkesten un de sind alle tohaupe sau rieken un sau glatt, as wann se
de fiinste Schatillger[18] maaket un met'n Gnittelsteene[19] afpoleert
harr.
Ick bin'r to Jahr auck es wiesen. Unnerwieges kwam ick bi'n aulen
Pattkentriäer, de, as mi schein, geeren met mi an'n Pauk woll, un ick
mag dann auk wual es geeren met allerhande Lüüe küüren, dann wat de
Eene nich n weet, weet de Ann're un'r is nin Minske sau dumm, haule
ick'r vor, dat m 'r nich de meesten Tiidt na wual ichtens wat van
leeren konne. Man in den Düssen harr'k mi dach sau wat versehnen. As he
uut miinen Wäärden begreip, dat ick na der Geeterigge woll, siä he, dat
he'r auck na to gönge un 'n netten Richteweg van 'n half Stiige Trette
wüste. De Küürklaus vertellde mi, dat dat Wierk 'n unnewieten[20]
Geld e kostet harre, un mende, dat't aparte unwiis riike Lüüe sienen
mosten, de söckes wat waugen konnen. Em duchte, _se harren 'r leiwer
vor up't Heck[21] liggen gaunen schollt un schmäuken 'n Piipvull
Taback met Gemack_, as dat se sick in saune wiitlöftige Ambrasige[22]
giewen harren; dann mende he, wenn Eene sauviel Geld hewwe, kiöne
he sick't Liiwen wual to Nütte maaken un bööwe sick nich met söcke
Wiitlöftigheeden aftogiewen. He wööre'r auck al ens bi hier e kuomen,
as se dat Wierk iewen begunnen un nau man in'r Eerden aarbeidet harren
un van 'n Müürwierke nau na nich dat Bitterste[23] to sehnen wiesen
wööre; dau harr' em al Eene tostieken, dat se wual al dicke en paar
Wannen vull duwwelde Pistollen in der Schiiten toklegget harren. Ick
gaf em wier ümme, dat wööre auck al goot; dann de 'r viel Geld hebbe,
de kiöne un miöte auck viel verschliiten un wat waugen un anleggen, dat
aarme Lüüe 'r auck wat van afkriigen, un se schiölen 't sieker dach
vorhier auck wual goot e noog uäwerlegt hebben, dat se't nich Allens
man baats[24] vor Wiälmoot in 'n Drecke verraaket hebben willen. Man
dat konn'k em alldach sau recht nich to Koppe kriigen un he harr't
'r alle wisse weg man met to doonen, wo se daar dach wual bi buawen
bliiwen un'r dat unnewietene Geld wier uutrakken wollen; dann wann
se auck nau sau viele Pötte un Pannen to rechte kreigen, sau wööre't
Kaspel Haagen dann dach aparte sau graut nich, dat se daar sauviele
verschlieten, dat se'r saune unwiise Anstalt ümme antoleggen bruuket
harren. Dat viele Geld, harr he wual häärt, brächten en de Draakels
's Nachts düür 'n Schattsteen, dann Minskenkinner konnen sauviele
Geld nich hebben, as de Liggerigge[25] to Bieckeroode kostede un dat
Schmeltegoot schiölen en de Schmedt in'n Wünnerkenslacke[26] up 'n
Hüggel un siine Knechte todriegen. Wann se sick met de, Gatt si bi us!
man 'ne gooe Siidt to waaren wieten, harren em de Lüüe seggt, dann
kiöne 't na wual gaunen; man _de Düüwel trüwwe 'n Düüwel un siinen
Anhange_! Ick woll em bedüüen, dat de Pötte un Pannen, daar he van
siäe, auck gintsiits 's Kaspels Haagen un wiit un siit[27] in de Welt
herin göngen; dat konn 'k em abers gaar nich unner de Müssen kriigen,
dann he mende dat söck schwaar iisern Tüüg 't Fohrlaun wual nich es
driägen konne, un daarmet mierkede ick, dat 'k vor dat Mal bi 'n
rechten aulen Dwaus[28] e raaket was, _de siin Liewe wual nich recht
achter Moors Potte denn e kuomen sii un dessen Begriepe wual nich
wiider reekede, as van de Gleppers[29] bes 'n Trechter_[30].
Eegen is et auck, dat se up wat Stiien mannige Wäärde ganz anners
uutsprieket, as se booksteveert un schriewen weeret. Meestig is dat bi
Oorts- un Huus-Naamens de Fall; t. B. Oesede, »_Aeuse_;« Bissen-dorff,
»_Bistrup_;« Schlede-hau-sen, »_Schliesen_;«[B] Gü-ters-loh,
»_Güüt-sel_;« Hü-de-pohl, »_Hüpel_;« Ges-mold, »_Gess'm_;« Lindlage,
»_Lintl_;« Nordhaus, »_Naart's_;« u. s. w.
Nu, dat dooet annre Völker auck wual, aparte bruuket de Tuutertaaters
van Franzoosen meestig viel mehr Bookstaawen as se näudig harren;
dann ümme man eenes bitobringen, schriiwet se »~Monsieur~« un segget
»~Mosjö~.«
Man een Franzoose, de auck 'n Käären uäwer'n Rhiin kieken un Aart
Düütsk raaebraaken leert harr un met eere wunnerlicke Schriiwerigge
tierget wöörd, mende es, wi Düütsken maakeden 't hen un wier nich
'n Haar bieter, un sprööken faaken na vull k'rjösker, dann wi
booksteweerden t. B. G--a--u--l un sprööken »_Pferd_.«
De Franzoosen hebbt auck al in ölleren Tiien hen un wier düütske,
sagaar _ganz plattdüütske_ Wäärde in eere Sprauke up e nuamen, man de
schriiwet se dach auck meestig jüst as wi; t. B. »_~Gratteboesse~_,«
_Krasseböße_; up Haugdüütsk: »Kratzbürste;« »_~Havre-sac~_,«
_Hawersack_; »_~Echoppe~_,« _Schoppe, Schüüre_; »_~trinquer~_,«
_drinken_; »_~valise~_,« _Felliisen_; »_~fifre~_,« _Piiper_;
»_~canapsac~_,« _Knappsack, Quiärsack_; »_~stangue~_,« _Stange_;
»_~banc~_,« _Bank_; un Annre Mehr.
Wann me sau'n half Stiige Jahre tohaupe de Schöölerbänke drücket
heft, dat hänkt eene vor 't ganze Liewent an un mi ducht, sau ault
konn me nich weeren, dat't eene vergeite, wat me in de Tiidt alle vor
Uptuäge tohaupe driiwen heft, un wann na den Uutspriöke[31] dann de
Eene hier de Andre daar hen verschleit, ergetzet me sick na sauviel
mehr, wann me in öllern Daagen na hier un daar es unvermoodlick 'n
aulen Schoolkameraden wier andrept, daar me met van de Jungensstreiche,
de me in de Kniiweljahre dull un vull sieten heft, küüren kann; dat
lüstet[32] dat Harte un ick weet wual, dat 't'r Ju auck sau met geht.
Ick vor miin Part kann Ju versiekern, dat 't mi alltiidt de beste
Verhaal[33] is, wann 'k's Suomers es 'n Paar Daage in miiner Heemte[34]
herümme schlinkviisen[35] kann un sööken de aulen Kernuuten nau, daar
man leider nich ganz viele mehr van sind, un kiiken es achtern Tuune
hier, wat se bedriiwet.
Ümme dat Ji nu auck sehet, dat'k mi na sau hen un wier met de
plattdüütsken Sprauke bequackele[36] un 'r auck na wual sau wat van
verstahe, schicke ick Ju hier 'n Paar Schnurren bi, de ick vor un nau
auck sülwenst bedacht hebbe. Dat Handwierkerstücksken »As ick van
Uänern gönk spatzeeren« etc. woll 'k mi abers wual wier uutbidden,
dann ick hebb'r man dat eene Blatt mehr van; de Annern, van Hans
Gastenkäären, van de besuapenen Gäuse etc. müüge Ji wual behaulen.
Un nu segget mi to'n Neigsten nich wier, dat'k miine meesten Wäarde
binnen[37] behööle, dann an düsse Breewe schiöle Ji dach wual sachte en
Paar Daage wat to bookstaweeren hebben.
Wann Ju söcke Breewe un uäwerall de Plattdüütske Schnackerigge haaget,
kiöne Ji 't mi man seggen, dann kannk'r Ju na wual mehr met e deenen,
aparte met 'n aardig Vertellsel van Michels Jungen, de to'n eersten Mal
na'r Stadt wiesen was.
Haulet de Köppe risk, sau lange Ji ichtens kiönet un giiwet Ju nich
faarts to, wann'r Ju af un an es'n Wierwiind[38] düür puußet, dann Ji
wietet wual: _Uuse leewe Herrgatt vergitt ninen Düütsken un wann He 'n
nich ei'cken will, lät he 'ne piitsken._ Aart Ungemack krigt 'n jedder
Minskenkiind faarts van der Buurt[39] an in de Kiipen un mot 't sick
gefallen lauten, dat he 't siin Liewe lank met sick herümme schliepen
mot; man he mot'r auck't Siine bi ansetten, dat he't bi Tiien afwiiret,
saviel in siiner Macht is, dat de Drägte[40] nich allsto schwaar werd
un en heel an de Grund duuket; dann gaaet de paar Liewensdaage de
uuse leewe Heere us toerkinnet heft, 'r auck met Störten un Upstaunen
baule noog hier, bes de Köster un de Schöölers us, wann us de Kuusen
nich mehr kellet un se us in 't leste Bedde tohüüet, dat leste
Süsseleedken[41] vorsinget:
»Hat ihn gleich manche Noth gedrückt,
»So wird er nun bei Gott erquickt.
»Was sind die Leiden dieser Zeit
»Doch gegen jene Herrlichkeit!«
Grüüßet Juue Fruwwen un Kinner, aparte Liisken, fründlick van mi. Wann
Ji es na'r Stadt kuomet, dann dooet dach auck es'n Trett na miinen
Huuse.
[1] _Wiisepint_: Klugheitskrämer.
[2] _tämden Ju_: brüstetet Euch.
[3] _Fospern_: Fußspuren. (contrahirt von Footspuuren.)
[4] _Truaen_: Tritte.
[5] _begnaagen_: benagen.
[6] _verspeen_: vertreiben, verdutzen.
[7] _beliikteeken_: bezeichnen, beweisen.
[8] _hännigen_: mittelgroßen, kleinen.
[9] _baarf'sk_: (baarfootsk) mit bloßen Füßen, baarfuß.
[10] _Schepsels_: Geschöpfe.
[11] _mashacken_: durch Dick und Dünne laufen.
[12] _Holskeklaunen_: Klötzchen unter den Holzschuhen.
[13] _sick wat verniggen_: sich wundern über Neuigkeiten.
[14] _'n heelen Bras_: eine ganze Menge.
[15] _knuustern_: zerbeißen.
[16] _Geeterigge_: Gießerei.
[17] _Niggelaut_: Stöberer.
[18] _Schatillger_: Tischler.
[19] _Gnittelsteen_: Polierstein, Glätter.
[20] _unnewieten_: unsäglich, sehr bedeutend.
[21] _Heck_: Lattenthür, Geländer.
[22] _Ambrasige_: ~Embarras~, Weitläuftigkeit.
[23] _Bitterste_: Mindeste.
[24] _baats_: baar, blos.
[25] _Liggerigge_: Anlage, Belegenheit.
[26] _Wünnerkenslacke_: Wunderloche.
[27] _wiit un siit_: weit und breit.
[28] _Dwaus_: Einfaltspinsel.
[29] _Gleppers_: Augen.
[30] _Trechter_: Trichter, fig. Mund.
[31] _Uutspriöke_: Confirmation.
[32] _lüstet_: erfreut.
[33] _Verhaal_: Erholung.
[34] _Heemte_: Heimath.
[35] _schlinkviisen_: schlendern, schleichen.
[36] _bequackele_: befasse, abgebe.
[37] _binnen_: bei mir, für mich.
[38] _Wierwiind_: Wirbelwind.
[39] _Buurt_: Geburt.
[40] _Drägte_: Tracht, Last.
[41] _Süsseleedken_: Schlummerliedchen.
[A] Diese Abweichung ist um so merkwürdiger, da das Kirchspiel
Hagen nur 1½ Stunden von Osnabrück entfernt liegt und man blos in
diesem Kirchspiele so abweicht, während über seine Gränzen hinaus
der Osnabrücker Dialekt sich wieder hören läßt; wiewohl geringere
Diversionen auch in einigen anderen Kirchspielen vorkommen.
[B] Ick hewwe 't richtig beliewet, dat sa'n jungen Auditer, de 'n
Fruömdlink was un düsse Wiise nich kinnede, in't Protocoll schreif: Im
heutigen Termine erschien der N. N. aus _Schlesien_.
Aus dem Leben.
('t lut wual up Stiien lüügenhaft, man 't is alldach wahr.)
De Michel to ... (et was Eene van de ächten düütsken Michels) harr'n
upschuaten 'n Jungen, _de tüsken 'n[1] Brautschappe un der Molkenkaamer
graut wooren was_; de was siin Liewe na nich na'r Stadt e wiesen un
woll'r dach sau bedrööwede geeren auck es hen.
He lag'r siinen Bawwen[2] alle Daage met vor 'n Ahren, dat he 'r sick
baule nich mehr vor redden of biergen konn.
De Buur woll dat Galpern[3] antleste nich länger mehr häären un siä
to den Jungen: Af e daun! daar schast du nich länger bekrutt[4] ümme
sien. Muaren in 'n Daage schast du'r hen, Jan-Hinnerk, dann heft de
Plaugerigge en Ende. De Mömme schall di 'n Kuarw vull Egger un 'n Paar
Schlaagen[5] Battern metdoonen, dat du nich liig n gehst un dann trest
du unnerwieges bi 'n Köster vor un frägst 'n, af he wat na 'r Stadt to
bestellen harre.
De Stadtlüüe wietet alltiidt wat Nigges, dann _in der Stadt gaaet de
Klokken jümmer an beeden Böörden_[6] un se beliewet'r mehr un wietet'r
bieter up to loopen as de Buuren; abers se sittet auck aller Nücke vull
un willt us allmanngsens wual es wat narren un _vor Oeweldaaren[7]
hebben_, daar mot me sick vor waaren un denken man an't elfte Gebot,
dat het: »_Laut di nich verblüffen[8]!_« weest'e wual. Man wann di wat
Nigges schlumpen scholl, dat most du rieken beachten un vertellen't mi
faarts van Auwend, wann du wier inkümmst, dann du weest wual, dat Alle
de to de Michels Aart hääret, van Natuur nütte[9] niggel'k sind.
As des annern Muarens de Hahnen den Dag inkreggeden stönd de Aulske
up, sochte de Egger van der Hiilen, tellde se in'n Twiigkuarw[10] dää
de Battern in'n Dook un siä to den Jungen: Süh, Jan Hinnerk, ick hewwe
di daar dree Stiige[11] Egger tüsken de Schiiwen raaget[12] un twee
Pund Battern in'n Dook e buunen, daar jedereene twee Pund van wegt.
Sau as du nu man iewen binnen der Paarten bist, gehst du alle Hüüser n
biilings[13] un röpst helle uut in de Düüren: Batter un Egger! un wann
di dann wel[14] wat afkaupen will, büst du an'teerste acht Egger vor'n
Schillink[15] un toleste häugestens niigen. De Battern dööst du unner'n
halwen Oortsdaaler[16] 't Pund nich weg. Man ick segge di, laut di nich
belämmern un bemüülen[17], dann daar sind de Stadtlüüe mannigsens auck
nich to goot to, aparte wann se mierket, dat se'n dummen Dwaus[18] vor
sick heb't, verstehst'e!
Du konnest auck wual 'n Bieker[19] Salt miëbringen, dat läst du di
in den liigen Batterdook mieten; dann knüppest du de Timpen tohaupe
un nimmst di in Achte, dat du'r Nicks uutguölen[20] läst. Wann du't
ichtens man alle met Leiwe schliepen konnest, dann woll'k auck wual'n
Pund Traun hebben; de liige Pulle steht daar up'r Anrichte[21]. Ick
hebbe eer 'ne Fissen[22] ümme'n Hals e buunen, daar packest du met'r
Hand düür, dann lät se sick bieter driägen, begripst'e wual; man du
most se bedierwe anpacken, dann an'r eenen Siit is'r al'n lütken Bost
inne, un most di auck waaren[23], dat se di nich an't Tüüg kümmt un dat
du'r nich to viele met schiölest, süss mogtest du di fuul[24] maaken,
dann se is van binnen un buuten nütte toschleppet[25].
Wann du in de Stadt kümmst, dann sette de Traunpullen man faarts bi
'n Päärtner in; de heft gooe Waare, deswiegen hebb'k'r miinen Ingank
auck bes nu to alltiidt e hatt un em jümmeran Allens e günnet, wann wi
wat uut'r Stadt hebben mosten un et docht aparte nich, wann me met'r
Käupenskup van'n Eenen na'n Annern löpt.
Man ens wöörd he mi es hellske falsk to; dat is zwaarens al en
Praus[26] e liien un ick hebb't em auck al lange wier vergieten.
As uuse Gretlies na 'ne lütke Blaage van'n Wichte was un iewen an to
kräuteln fönk, nam ick den Nestepuck[27] es up'r Huukenacken[28] met
na'r Stadt un tratt auck bii'n Päärtner in; de mogte jüst wual nich
recht frisk sienen, dann he satt in der Beddekaamern up'n Schreine un
tröck een Paar kloppenbörger Strümpe uäwer't ann're an. Ick baut em'n
gooen Muaren; he gaf 'ne mi wier ümme un fröög mi, waar ick sau lange
bliewen wööre, ick gönge em dach wual nich vorbi: (In den sülwesten
Augenblicke mierkede ick, dat den Wichte wat ankwam, man dat kwam di
sau mutts[29], dat'k den Verwank[30] nich mehr winnen konn, dat'k'r met
uut'n Stuawen lööp; deswiegen kräup'k'r man gawwe met inn'n Houk[31]
achter·de Kaamerdüüren.) Nei, anwerde ick met 'n Schnappe up'n Päärtner
siine Frauge, ick bin ju sin Liewe na nich vorbi e gaunen un günne ju
weiß Gatt Allens vor as nau. Dat mierke ick, siä he, man düt harren ji
wual'n Annern günnen mogt. --
Unners du diin Wierk in der Stadt afdööst, met di dann de Päärtner den
Traun in, un wann du'r dann wier uutwullt, haalest du de Pullen wier
af; man lat se'r jau nich daalfallen, segg'k di.
De Junge tröck siin beste Wämm'sken un siine Sönndagesschoo un de
niggen Schatthuasen[32] un Landströöfeln[33] an, sett'de de ruwwen
Ellebutts[34]-Müssen met'n langen Vossschwanze up, un staapelde met'n
Dagweeren läs.
As he an de Kösterigge kwam, stönd de Hepzepter[A] in der
Schrautdüüren[35] un keik in't Wier. Gooen Muaren, Jan Hinnerk! siä
he, waar wullt du al sau froo un iilig hento? Na'r Stadt, anwerde
Jan Hinnerk, un de Aule heft mi seggt, ick scholl Ju fraugen, af Ji
vellichte wat to bestellen harren. Dat kümmt mi nett to Passe, siä
de Köster, ick hewwe van Muaren jüst 'n Paar Pund Sparges stuaken, de
konnest du mi wual miëniemen, dann de Stadtlüüe müüget dat Quieckentüüg
geeren frisk. Wann 't Wier'r sick man ichtens to regeeren will, un dat
rieke ick dach, dann't süht'r wisse na sau jeewe[36] na uut, un den
Grummeltaaren[37], de gintern upstigt, schall miines Achtens de Wiind
na wual wier uut'n eene jaagen, dann schollen uuse Jungens van Daage
Baunen planten un dat Lüüt harr'k'r auck geeren met bi e hatt, man
miin' Fruwwe will abschlut Gaaren kuacken un daar kann se't Wicht nich
bi missen, dessenthalwen kann ick van de Uusen van Daage nich Eenen
na'r Stadt e kriigen: Man du most'n Lütk letten[38], dat'k se di uut'n
Keller kriige; trett in un gank'n Käaren sitten un verhaale di; met'n
Schnappe[39] bin'k'r w'er wier[B].... Süh daar, Jan-Hinnerk, dat sind
jüst twee Pund, ick hewwe se di in een Buund e buunen, un wann'r di wel
na frägt, dann födderst du vor't Pund sess Grössen, man scholl et de
Fall sien, dat du auck man fiiwe kriigen konnest, dann doo se'r auck
man vor weg.
Jan Hinnerk liä[40] de Sparges bi'r Siit' in siinen Kuarw un draawede
allewisseweg fuörwerts na'r Stadt hento.
As he vor de Paarten kwam, möök he Augen as Pingelpötte[41]; he
tratt faarts in de eersten Düüren, daar lag'n Keerel in 'n griisen
Paltrocke[42] up'r Riekelbank un schnuarkede as 'n Behr[43]. Gatt
help! rööp Jan Hinnerk, wi-ji Battern of Egger kaupen? Man de Keerel
schnawwede en elennige an un siä: Du Tuorfschnuute van'n Jungen, sühst
du nich, dat hier nine Lüüe n wuohnet? Vuörwele di to'r Stadt in un
daar fraug n biilings, du Aabelhans!
Jan Hinnerk schaut tohaupe as'n Föör Backsteene, man he lööt sick
alldach nich verblüffen, he taug de Schuaken[44] faart un lööp un rööp
in alle Düüren: Wer will Sparges un Egger kaupen? Man he konn'r an't
Eerste Nicks van quiit weeren, dann he dachte, dat Meeste kann di
deenen, dann kümmst'e sauvel ehr wier na 'r Stadt.
Antleste, as he lange noog na de haugesten Priise ganfelt[45] harr',
raak't he bi'n Mann de een Pund Sparges hebben woll. Niem't se Alle,
siä de Junge, ick hebbe aparte nine Wechte, dat'k se uut'n eene wiegen
konn'. Man de Mann woll abschlut nich mehr as een Pund hebben. Daar
hest'e fiif Grössen, siä he, un wann du nine Wechte hest, sau nimm
'n Kniif, du Dummerjaun, un schniit se midden düür un doo mi man de
bäuwesten Halfscheed.
Den Jungen duchte, he harr'n gooen Handel maaket un he sprünk up eenen
Beene vor Frööden, dat de dumme Keerl man de dünnen Ende nuamen un em
alle de dicken lauten harr' un dachte bi sick, Jan-Hinnerk dat schall
wual striiken[46], nu sind di vor de dicken Ende sess Grössen dach wual
sachte sieker e noog. Man he harr sick dach bedaart[47]; dann as he nu
faartan de dicken Ende feil baut, lacheden se em Alle wat uut un siäen:
Met söcke Sparges loop na 'n Düüwel, waar du de Köppe lauten hest, daar
brink auck de Steerte hen.
Tiigen de Middagestiidt wöörd em aabel[48] to Sinne, dann em kwam
Hunger un Döst an. Met des kwam he vor'n Huus, daar 'ne Riige lange
Stuuten un'n Kuarw vull Beschüüte[49] achter de Ruuten stönden. Hier
wuohnt wisse 'n Rüggenscheeter[50] un is wual sachte auck Werthskup,
fröög he, un begiehrde 'n langen Stuuten un 'n Kroos Beer. Triäet
neiger, siä de Huusheere un legget af. In'n Stuawen stönd saune
niggemoodske Kuackmaschiine, met 'ner breen iisern'n Plauten buawen
uppe, (as se reefaarts wisse viele to Biekeroode bi Haagen maaket
weeret) de sag Jan Hinnerk vor'n Disk an. Up siine Wiise was de Junge
uäwerlegsam e noog; den Kuarw met de Egger, mende he, settest du achter
den Disk an de Grund, daar werd he di sau baule nich ümmestätt, man
den Dook met de Battern legst'u buawen up'n Disk, dann beschnoopet
se di de Katten un Rüüens sau hennige nich. Un nu kräup he achter
den langen Gästedisk un lööt sick siinen langen Stuuten un den Kroos
Beer goot schmecken. Man as he't knapp binnen harr', uäwerwältigede
en de Schlaup. Unners he schnuarkede harren se van Buuten Füür in den
niggemood'sken Uawen bott un as he wier upmunterde[51], was siine
Batter heel verschwuunen un Nicks mehr daarvan to blikken, as de
schmierige Dook. Dat konn uuse Jan-Hinnerk nich begriipen; he rööp
den Werth un siä: Ick aarmste Kiind! ick harr'n Dook met Battern daar
midden up'n Disk e settet un nu ick 'ne w'er wier sööke, is de Batter
tohaupe d'ruute; de mot mi stualen sien. Man de Werth hölp en uut'n
Draume, dann he beliikteekede[52] em, dat de iiserne Disk en glöönigen
Uawen sii un de Batter van der Hitte schmolten wööre un he se nu uut'r
Asken wier n sööken konne. Wat was'r to doonen? Jan-Hinnerk most'r sick
in giewen, man em spiitede[53] Nicks mehr, as dat he'r nich eerst 'n
resoluuten Schlart[54] van tüsken siinen langen Stuuten daun harr',
dann harr' he 'ne nich sau dräuge to kewwen bruuket. He kreig siinen
Kuarw achter'n Uawen denn, un lööp un rööp fuörwetan, wer will Egger un
Sparges kaupen?
Nu entmod'ten em en Tropp aule Wiiwer un fröögen, waviel Egger he vor'n
Schillink n geiwe? Achte, siä he; -- niigen de Wiiwer --, dann wollen
se Jedder vor sess Penninge wecke hebben. De Junge gönk den Handel in
un wann he eer[55] veere totell'd harr', schlöög he allebatt[56] dat
füfde kort, dann he woll't deelen. Man dat was den Wiiwern nich na'r
Müssen, dann se wollen heele Egger hebben; deswiegen behöölt de Junge
de Egger un de liigen Döppe 'r to.
As he nu de ganzen Stadt düür dwaalt harr' un Nicks mehr quiit weeren
konn', dachte he, du most man nagraae wier na Huus aarbeiden. De Köster
schall wual met di tofriäe sien un de Aulske mag sülwent sehn, wo se
füftehalf Egger vor sess Penninge verkaupen will.
Met'n Dunkelweeren tratt de Junge nu wier bii'n Päärtner in un woll
de Traunpullen afhaalen, man he was'r nau nich in e mieten un se
konnen auck de Pullen sau gliiks nich e fiinen, dann dat Wicht, dat's
Muarens up de Booen[57] passet harr' un den de Junge dat Bestell daunen
harre, harr' se in der Iile eenerwiegens daal e settet un konn'r
sick sau gawwe[58] nich wier up besinnen, waar't se lauten harr';
deswiegen moste de Junge en Käären letten. Geetet mi unnerdessen en
Drüppen in't Glas, siä Jan Hinnerk, dann will'k sau lange sitten
gaunen; man ji miötet ju dach wual 'n bieten spööen, dat ji mi
faarthelpet, süß mogt't mi to düüster weeren, dann de Klokke heft al
'n Verrel in siewen[59] schlaagen un ick freese[60] dat 't van Auwend
stock-staakendüüster werd, dann 't fänkt al froo an to schiemern un de
Maune geht wisse vor Middernacht nich up.
En Stool was'r nich an der Diälen, man achter der Huusdüüren stönden
'n Paar halwe Tunnen, daar wat inne was, dat uuse Jan-Hinnerk
nich n kennede. He follde't an un't was sau hart as'n Steen un
glinsterschwart. Daar kannst'e di wual sau lange uppe resten, dachte
he, un lööt'r sick up daal; man as he wier upstaunen woll, konn' he
gaar nich wier upkuomen. He rückeesede un rückeesede[61], un keik baule
van der eenen baule van der annern Siit' achter sick un tröck un reit
wat he man riiten konn, man de lierene Bückse woll p'rfass[62] nich
läs. Nu fönk he an to joolen, dat de Päärtner un siine Lüüe anners
nich n menden, as dat em'n graut Unglücke uäwerkuomen sii; man as se
verneimen, wat'r Naut was, föngen se unwiis an to lachen un de Päärtner
siä: Du Narre van'n Jungen, waarümme hest du diine breen Batzen[63]
auck up de Tunnen daal[64] lauten, du säugest je wual dat'r Peck inne
was. Wo wi di daar nu wier afkriigen willt, dat weet ick wahrhaftig
nich. Süh es to, af du nich uut'r Bücksen uutkruupen kannst. He
probeerde't 'n Paarmal, man he konn' sick sau viel nich es räugen un et
woll abschlut nich gaunen. Dann miöte wi di 'r wual 'n Stücke achter
uut schniien, siä de Paärtner. Trinlies, haal' es 'ne Scheeren! Man dat
woll de Junge auck nich to biister[65] geeren hebben, dann et was siine
beste Bückse de he harr'. Dann weet'k di anners ninen Raut, siä de
Päärtner, as dat wi'r di wier uuthacket. Dat duchte den Jungen 't Beste
to sienen un he woll't sick gefallen lauten. De Päärtner haalde'n breen
Beitel[66] un'n Haamer un beitelde alle rund ümme daar de Junge faste
satt, dat Peck läs, un as he nu upstaunen konn', schrappeden se't em
sau goot se konnen achter af.
Man nu harr de Junge auck Iile, dat he weg kwam. He betaalde wat he
schüllig was, nam siine Traunpullen in de Hand un tröck af.
As he de Paarten achter sick harr', lööt he sick düür'n Kopp gaunen,
wat he in der Stadt uutgiewen harr', man daar was na siiner Meenunge
en Verschiel[67] manken, den he uut'n Gedächtnisse gaaruut nich in't
Riekene kriigen konn. He nam de Traunpullen bi der Fissen tüsken de
Tiäne, kreig siin Geld uut'r Tasken un uäwertellde't in'n Gaunen uut
eener Hand in de annere un riekede alle vor sick hen. Met des sprünk
em'n Schelmstücke van'n Jungen in'n Weg und rööp em unner de Niäsen:
Lütke Mann, lautet juue Pullen nich fallen! -- He dacht'r nich an, dat
he de Pullen met'n Tiänen höölt. -- Nei, siä he, un baats! lag de Pulle
up'n Steenen un was in Duusend Bieten[68].
Dat is di'n Unglücke, dachte he, _wo du di daar uutfiilen wult, daar
weest du na nine Mowwen antosetten_, de Schliäge de du nu krigst, hest
du wual eeget[69] un most se di gefallen lauten un träusten di met'n
Vosse, de siä: dat is je man'n Uäwergank, as se em dat Fell uäwer de
Ahren tröcken; Schliäge bist'e aparte al noog gewuohnt un du weest
nagraae auck wual, dat me de nich länger 'n follt, as se kellet[70].
Den Dook met'n Salte harr' Jan-Hinnerk in't Knauplack buunen, man he
harr den Knüppen nich faste noog to e trocken un süh daar, unnerwieges
gönk he läs un dat Salt lag met ens in'n Drecke. He raakede't sau
bedierwe wier up as he man konn, man et was alldach up wat Stiien
schieterig wooren. Wat dööt'n dat, dachte he, dat krigst'e wual sachte
wier reggen. Wann du inkümmst, schmist du't in'n Emmer vull Waater un
waskest den Dreck'r af, dann is't wier jüst sau goot as't wiesen is un
nin Minske schall'r wat af mierken.
Unnerwieges begiignede em'n Mann to Pierde, met'n grauten Rüüen, den
fröög Jan Hinnerk: Is de Rüüe Juue, Heere?.. Nei, siä de Mann, ick bin
den Rüüen siin Heere, un -- daar reit he hen. Dat geföllt den Jungen un
he dachte bi sick, dat is di 'n nett Vertellsel vor den Aulen.
As Jan Hinnerk nu wier in de Kösterigge kwam, fröög en de Köster: hest
du de Sparges verkäft? Jau, seggt he, de Hälfte vor fiif Grössen, as Ji
se mi in e settet hebbt't; de ann're Halfscheed un nau daarto de dikken
Ende hebb'k wier met e bracht, de wollen de dummen Lüüe nich hebben.
As de Köster dat häärde un sag, konn he siin Lachen nich lauten; he
verbeit siin'n Verdreet, dann he höölt gooe Fründskup met'n aulen
Michel un moste den Jungen auck na wual sau wat to liien hebben, dann
he harr' em allmangsens 'n sülbacken'n Stuuten[71] miebracht, as he na
na'r Schoole gönk; man heel konn de Köster sick dach nich bewältigen un
lüünskede[72] em bedierwe to: Wat de Denste nich kennet, dat baatet[73]
den Heeren nich. Du schast alldach bedanket sien, man to'n neigsten
mot'k di wual 'ne Wechte met doonen, dat se di nich wier wat ööwen
kiönet[74].
As he nu na Huus kwam, fröög de Aulske, wo is-'t di gaunen? Met'n
Köster siine Sparges al goot, siä Jan-Hinnerk man met Juue Egger woll't
mi nich glücken. Se wollen Alle man vor sess Penninge wecke hebben, un
wann'k eer dann veere totellt harr' un dat füfde deelen woll, lööp't mi
jümmer langs de Finger n daal un ick moste de liigen Döppe behaulen,
dann de Wiiwer wollen alle man heele Egger hebben un de konn'k eer
dach nich doonen; deswiegen hebb'k se wier met e bracht un de liigen
Döppe'r bi. Met de Battern is't mi nau leiger gaunen; de harr'k in'n
Werthshuuse up'n Disk e settet, dat'r mi nin Rüüe of Katte bi gaunen
scholl, man as'k se wier upniemen woll, was de Batter heidi. Ick fröög
den Werth, waar se bliewen wööre, man de siä mi, de Disk dat wööre nin
Disk, man wual'n glöönigen Uawen. Dat is'r sieker wier eene van de
niggemoodsken Tenten daar't de Stadtlüüe alltiidt met to doonen hebb't
un waar se de Buuren anteerste sau geeren wat met ööwet, de söcke
Saaken nau nich n kennet. De Stadtlüüe spiitet allmangsens, de Buur
sii'n Schelm van Natuur, man de Liörke sind verentig na vull nietsker
up Schelmstücke un hebb't se duwwelt dicke in'r Nacken; elkeene mag'r
sick wual vor waaren, dat bin'k van Daage wiis e wooren.
Man waar hest du dat Salt, dat du miebringen schollest, fröög de
Aulske wiider. Dat harr'k in't Knauplack buunen, siä de Junge, man
de Knüppe reit mi uut un baats[75] lag't in'r Waagentruaen[76]. Ick
nam't sau bedierwe wier up as'k man konn', man't was alldach aart[77]
schieterig wooren, deswiegen dää'k't in'n Emmer vull Waater un woll't
wier reggen spöölen; man as'k't'r wier uutfisken woll, was't alle to
haupe schmolten. Ick rieke de Schaae sii sau graut nich, dann wann Ji
süß 'ne Gäpsen vull[78] dräuge Salt in'n Pott schmieten, kiöne Ji'r je
nu man 'n Schleef[79] vull Saltwaater in doonen, dat möste na miinen
Gissen[80] up eene uut kuomen.
Un de Traun? Du Daamelsteert?.. Moor ick kann'r nich to doonen; as'k
uut'r Stadt gönk, woll'k wieten, af se mi auck bedruagen harren; ick
nam de Pullen bi'r Fissen tüsken de Tiäne, dann ick moste de Füüste
frii hebben, packede in de Tasken un kreig't Geld'r uut, un tellde't
in'n Gaunen uäwer. Dau sprünk mi met ens sa'n Jackhals van'n Jungen
in'n Weg un siä: Lütke Mann, lautet juue Pullen nich fallen! Nei,
siä'k, un kladaats lag se up'n Steenen un was in duusend Stücken.
Vergiewet't mi, se was je dach al bosten, ick will'r mi bett vor waaren
un se to'n neigsten leewer in de Tasken stieken, wann se auck nau sau
schlepperig sien scholl.
De Aulske fönk an to gnuötern un to gnurren un et was den Jungen
siin Glücke, dat de Aule'r to kwam. Tüs! tüs![81] siä he, un daarmet
stoppede he der Aulsken dat leige Muul; dann he woll leewer wat Nigges
wieten un fröög den Jungen, af he süss Nicks to vertellen harre. Jau
wisse, siä de Junge. Wat't in der Stadt vor klooke Lüüe gift, dat
scholl aparte nin Minske gläuwen. Lustert es up! Mi begiignede en Mann
to Pierde, met'n unwiis grauten Rüüen; de äusige Schinnertiewe kräup
mi tüsken'n Schuaken düür, dat ick baule lankstriekes up de Schnuuten
fallen wööre. Ick fröög den Mann: Is de Rüüe Juue, Heere?.. Nei, siä
he, ick bin den Rüüen siin Heere.
Wann du anners Nicks n weest, siä de Aule, daar harr'k di nich ümme
na'r Stadt to schicken bruuket, dann harrest du mi man fraugen konnt,
sau klook harr'k di auck bescheedt. Dat woll'k wual es häären, siä
de Junge; _wann't Kiind kasselt[82][C] is, will'r Jedereene wual
Vadder[83] to staunen_.
De Aule schmeit sick in de Bost as'n Wiiehopp[84], un siä: Daar ginten
geht uuse Iisel; un fraug mi es, Jan-Hinnerk.
De Junge fröög: Is de Iisel Juue, Vaar?.. Nei, siä de Aule; ick bin den
Iisel siin Vaar. --
De Junge besünn sick en Präusken, man antleste duchte em dach, dat
luude[85] nich un moste'r wual wier in[86]. Wann Ji den Iisel siin Vaar
wöören, dann wööre de Iisel je wual miin Broor? siä he. -- Dat moste de
Aule wual begriipen, dann he schleik schliipsteertens achter uut.
Man de Aulske, de den Praut met an e lustert[87] harr, siä: Iisels sind
Iisels un bliiwet Iisels, se hebben _veer_ Beene of twee, un wann auck
uuse Griise diin Brooer nich n is, konnest du alldach siin Broor wual
sien, dann du bist jüst nich'n Haar klööker as de.
[1] _de tüsken 'n .................. graut wooren was_: der noch nicht
von Hause gewesen war; sich noch nicht umgesehen hatte.
[2] _de Bawwe_: der Vater.
[3] _Galpern_: Plagen, Wehklagen.
[4] _bekrutt_: traurig, betrübt.
[5] _Schlaage_: Etwas zusammengeschlagenes, wie z. B. eine Butter wie
die Bauern sie zu Markte bringen.
[6] _dann in der Stadt ................ an beeden Böörden_: denn in der
Stadt giebt's immer viel.
[7] _Oeweldaar_: Einer der sich hänseln läßt.
[8] _verblüffen_: irre machen.
[9] _nütte_: sehr.
[10] _Twiigkuarw_: ein feiner Korb von Weidenzweigen.
[11] _eene Stiige_: zwanzig Stück.
[12] _tüsken de Schiiwen raaget_: zwischen die Flachsschuppen
sorgfältig verpackt.
[13] _n biilings gaun_: entlang gehen.
[14] _wel_: statt wer.
[15] Ein Schilling, oder 12 Pfennige.
[16] _En Oortsdaaler_: -- von Ort oder ein Viertel -- ¼ Thaler. _'n
halwen Oortsdaler_: -- ⅛ Thaler oder 3 Ggr.
[17] _belämmern un bemüülen_: anführen.
[18] _Dwaus_: Tölpel.
[19] _Bieker_: Becher.
[20] _uutguölen_: ausfallen.
[21] _Anrichte_: Küchenschrank.
[22] _Fisse_: der dickere Faden, womit das gesponnene Garn in Binde
abgetheilt und zusammengehalten wird.
[23] _waaren_: hüten.
[24] _fuul_: schmutzig.
[25] _toschleppet_: zugeschmutzt.
[26] _en Praus_: eine Weile.
[27] _Nestepuck_: Nestling; das jüngste Kind.
[28] _up'r Huukenacken_: auf dem Rücken.
[29] _mutts_: plötzlich.
[30] _Verwank winnen_: Zeit, Gelegenheit gewinnen.
[31] _Houk_, (nicht Huuk): Ecke.
[32] _Schatthuasen_: Strümpfe ohne Füßlinge.
[33] _Landströöfeln_: sind kurze leinene Gamaschen.
[34] _Ellebutt_: Iltis.
[35] _Schrautdüüre_: Seitenthür.
[36] _jeewe_: einigermaaßen.
[37] _Grummeltaaren_: aufsteigendes dickes Gewittergewölk.
[38] _'n Lütk letten_: ein Wenig warten.
[39] _met'n Schnappe_: sofort, augenblicklich.
[40] _liä_: legte, von _leggen_: legen.
[41] _Pingelpott_: Küchen-Mörser, Glocke.
[42] _Paltrock_: Mantel-Oberrock.
[43] _Behr_: Eber.
[44] _de Schuaken_: die Schenkel.
[45] _ganfeln_: trachten, sich bemühen.
[46] _dat schall wual striiken_: das wird wohl gut gehen.
[47] _bedaart_: bethört, geirrt.
[48] _aabel_: wunderlich, albern.
[49] _Beschüüte_: Biscuit, Zwieback.
[50] _Rüggenscheeter_: Bäcker.
[51] _upmuntern_: munter werden, erwachen.
[52] _beliikteekenen_: nachweisen, erklären.
[53] _spiiten_: verdrießen, ärgern.
[54] _Schlart_: Fetzen.
[55] _eer_: ihnen.
[56] _allebatt_: jedesmal.
[57] _Booe_: Bude, Kramladen.
[58] _gawwe_: geschwinde.
[59] _en Verrel in siewen_: ist ¼ nach 6.
[60] _freesen_: fürchten.
[61] _rückeesen_: auf einer Stelle sitzend hin und her rücken.
[62] _p'rfass_: ~par force.~
[63] _Batzen_: Lenden, Hintertheil.
[64] _daal_: nieder.
[65] _biister_: ist ein bloßes Vergrößerungswort. _Nich to biister
geeren_: nicht gar zu gern.
[66] _Beitel_: Meißel.
[67] _Verschiel_: Irrung.
[68] _Bieten_: Bissen, Stücke.
[69] _eeget_: verschuldet, verdient.
[70] _kellen_: schmerzen.
[71] _sülbacken Stuuten_, oder _Braud_: selbst gebackenes Weiß- oder
Schwarzbrod.
[72] _lüünsken_: launen.
[73] _baaten_: nützen, Vortheil bringen.
[74] _ööwen_: foppen.
[75] _baats_: sofort.
[76] _Waagentruae_: Wagengleise.
[77] _aart_: etwas.
[78] _ene Gäpsen vull_: eine hohle Hand voll.
[79] _Schleef_: großer hölzerner Löffel.
[80] _gissen_: dafür halten.
[81] _Tüs, Tüs_: halt! Stille! laß ab!
[82] _kasseln_: taufen.
[83] _Vadder_: Gevatter.
[84] _Wiiehopp_: Wiedehopf.
[85] _luuen_: lauten. _Dat luut nich_: das lautet nicht gut.
[86] _dat mot'r wier in_: das muß zurückgenommen werden.
[87] _anlustern_: anhören.
[A] Die Küster auf dem Lande sind gemeiniglich zugleich Schullehrer und
solche werden hie und da Herr Präceptor -- contrahirt: Hepzepter --
genannt.
[B] _w'er wier_: wieder da; ist eigentlich ein Pleonasmus; solche
kommen öfter vor: z. B. _de De_: derjenige; _'t is de De_: es ist
Derjenige.
[C] »_kasseln_,« kömmt her von _Kasse_: Kerze; weil die Taufe im
Alterthume bei Lichtern geschah. So heißt auch der Frühgottesdienst am
Christfeste: _Kassuchte_, oder Kerzen-Uchte[D].
[D] Uchte heißt die Morgenfrühe, oder der Tag in seiner Geburt; von:
_üchten_, gebären.