Haec si praestitero, nonne praecipua electricitatis phaenome

Produced by Carlo Traverso, Barbara Magni and the Online

Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This

file was produced from images generously made available

by The Internet Archive)

[Illustrazione: ALESSANDRO VOLTA]

COLLEZIONE

DELL'OPERE

DEL CAVALIERE

CONTE ALESSANDRO VOLTA

PATRIZIO COMASCO

_Membro dell'Istituto Reale del Regno Lombardo Veneto,

Professore Emerito dell'Università di Pavia, e Socio

delle più illustri Accademie d'Europa._

TOMO I. PARTE I.

FIRENZE

NELLA STAMPERIA DI GUGLIELMO PIATTI

_MDCCCXVI._

ALL'ALTEZZA IMPERIALE E REALE

DI

FERDINANDO TERZO

PRINCIPE IMPERIALE D'AUSTRIA

PRINCIPE REALE DI UNGHERIA E DI BOEMIA

ARCIDUCA D'AUSTRIA

GRANDUCA DI TOSCANA

&c. &c. &c.

VINCENZIO ANTINORI

Altezza I. e R.

_Mentre l'amore per le Fisiche Scienze e pel decoro della nostra Italia

mi spinge a pubblicare riunite le Opere di uno dei suoi più celebri

Fisici, la riconoscenza, per tacere di ogni altro motivo, m'invita

a fregiarne la collezione coll'Augusto nome dell'A. V. I. e R., che

destinata al Trono di questa provincia dell'Italia medesima ov'ebbe già

cuna ogni Fisica disciplina, ha con un nuovo tratto di quella Clemenza

che sì la distingue, voluto contribuire in gran parte a facilitare la

riunione di questi classici lavori._

_Infatti senza che l'A. V. avesse avuta la degnazion di accordarmi la

facoltà d'estrarre dai differenti Giornali della ricchissima e scelta

sua Biblioteca le varie Memorie del Professore Alessandro Volta, io

non avrei mai potuto porre sott'occhio agli Amatori delle Scienze

Fisiche riunite le interessanti osservazioni e scoperte di questo

insigne Sperimentatore, che avendo grandemente estesa la scienza della

Elettricità, ed inventato uno dei più mirabili, ed utili strumenti,

forma luminosissima epoca nella Storia della Fisica particolare,

e lascia il desiderio che ciascun ramo di questa scienza, vantar

possa un genio, egualmente attivo e penetrante che lo spinga a tale

altezza di cognizioni alla quale abbiamo veduto giungere ai dì nostri

l'Elettricismo._

_Poichè l'ammirazione per un sì grand'uomo, e il nobil talento di

cooperare alla gloria d'Italia, hanno certamente indotto l'A. V. I. e

R. ad approvare, questa mia impresa, a niuno più giustamente che all'A.

V. offrir posso la presente Collezione._

_Accolga dunque l'A. V. I. e R. questo sincero contrassegno della mia

profonda gratitudine, col quale mentre confermo la giustissima comune

opinione dell'innata di Lei Clemenza, provvedo altresì all'onore della

mia Nazione che per volger d'anni, e di politiche sinistre vicende

non cessa di esser mai sempre di rari e pellegrini ingegni produttrice

feconda._

PREFAZIONE

L'Italia situata sotto un Celo temperato e puro fu sempremai feconda

d'ingegni sublimi, valevoli ad inventare e perfezionare qualsiasi

scienza od arte liberale. Sebbene si sia trovato alcun tempo, in

cui l'Europa tutta fu ingombrata dalle tenebre dell'ignoranza; non

pertanto ella ricevè sempre qualche debil raggio di luce, per cui

sovra l'altre nazioni elevar si potesse. Ma non sì tosto comparve in

questa bella Firenze la celebre Accademia del _Cimento_ sorta dalle

ceneri ancor calde del nostro divin Galileo, che dessa con la maniera

di sperimentare risvegliò i talenti degli stranieri popoli, e come

maestra additò loro il vero sentiero che seguir doveano nelle fisiche

discipline. Di quì pur sorsero i Viviani, i Castelli, i Torricelli,

i Redi, che con le loro esperienze insegnarono la vera maniera di

consultare e d'interrogar la Natura evitando maisempre di sostituire i

loro sogni al maestoso silenzio della medesima. Il genio invero dello

sperimento, che come cantò il nostro Alighieri[1]

»Esser suol fonte ai rivi di vostre arti»

pare che tralucesse in questo bel paese nei tempi ancora i più remoti e

si stimasse il fondamento d'ogni cognizione.

Riconobbero dunque gl'Italiani fin dall'età più tenebrose dello spirito

umano, che le due maestre del vero sapere erano l'_Osservazione_ e

l'_Esperienza_. Dietro a queste con sicurezza avanzandosi pervennero

non solo ad aggrandire le Matematiche discipline, l'Astronomia, a far

risorgere la Meccanica, l'Idrostatica fin dopo l'inventore Archimede

neglette e quasi poste in oblio, ma ancora ad estendere le Fisiche

cognizioni, perlochè assai rami delle scienze naturali doverono

all'Italia il loro lustro e perfezionamento.

Uno di questi si fu al certo l'Elettricità, che dopo essere stata

sistemata e formatone un ramo novello della Fisica dall'Americano

Beniamino Franklin, per cui s'ebbe un'epoca distinta e gloriosa

nell'istoria della medesima, sortì il di lei più grande avanzamento dai

celebratissimi sperimentatori Italiani. Ed invero non solo in Italia

si riconobbe e fu posta in tutto il di lei chiarore l'Elettricità

così detta _Vindice_ mercè de' due valenti Fisici Cigna e Beccaria, ma

ancora fu scoperta la vera di lei sorgente e natura dal nostro Fisico

Alessandro Volta.

Questi col suo ingegnoso sistema dell'_Attrazione del foco elettrico_,

non meno che con le sue penetranti vedute sopra l'_Atmosfere

elettriche_ rese completa e perfetta la bella Teoria del Filosofo

Americano. Desso coll'invenzione di nuovi strumenti fece avanzar

tant'oltre lo studio dell'Elettricità che in nessun altro tempo mai.

Così quei fenomeni elettrici prodotti dalle nostre macchine, che furono

una volta un puro ed inesplicabile divertimento e passatempo, si resero

una seria occupazione per i Fisici, e di tutto inoggi si diè ragione

e s'appagò l'umano intendimento. Per la qual cosa se il Filosofo di

Filadelfia s'acquistò gloria per essere stato il primo a sistemare

e presentare una sì bella Teoria di questa scienza, non minore ne ha

riscossa l'Italiano Volta mostrando tanto di valore nell'aggrandire

ed estendere sì lungi i di lei limiti; così che dir si possa a buona

ragione aver'ei formato e formar tuttora nella scienza elettrica l'onor

d'Italia, come il nostro La-Grange lo formò non ha guari di tempo nelle

Matematiche discipline.

I fenomeni che vengono compresi nell'Elettricità detta _Vindice_ da

Beccaria, ed a miglior ragione chiamata _Permanente_ o _Indeficiente_

da Volta, sono la parte della scienza elettrica la più complicata e

forse ancora non ben conosciuta da molti, quale invero può dirsi da

questo felicemente sviluppata.

Vero si è, com'è ben noto ai Fisici, che le prime idee di questo

ramo d'Elettricità ce le presentarono i Padri Gesuiti del Pekino

fin dall'anno 1755 col fenomeno loro occorso della Bussola nautica.

Imperocchè applicando essi una lastra di vetro elettrizzata mercè

della confricazione sopra il vetro che servia di coperchio alla

medesima s'imbatterono ad osservare maravigliosi effetti, quali

divennero ben presto, come vedremo, il germe delle cognizioni, che

dipoi s'acquistarono sopra di essa. Queste sperienze furono non solo

pubblicate, ma ancora felicemente ripetute dal celebre Fisico Epino[2].

Sappiamo ben'anco che l'Inglese Symmer promosse non poco questo

genere di sperimenti, indotto dalle scintille che s'incontrò a vedere

nel cavarsi le calze di seta, e da altri fatti che ebbe in sorte di

osservare con le medesime[3]; che l'Ab. Nollet s'esercitò, lodevolmente

sopra questo genere d'esperienze sostituendo alle calze di seta i

nastri della medesima sostanza[4]. Ma fin'allora lo spirito umano non

avea fatto alcun progresso nella scienza elettrica. Questi fatti della

Natura rimasero come isolati; e sebbene si ripetessero gli sperimenti

di tanto in tanto, tuttavolta non si rendea ragione, nè si scorgeano le

conseguenze, onde dedurne una ben fondata spiegazione.

Sorse però il Turinese Dottor Cigna, il quale incominciò a spandere

non poca luce sopra somiglianti fenomeni, e finalmente produsse

un'esperimento, quale si è quello di avvicinare ad una picciola lastra

di metallo bene isolata un nastro elettrizzato[5], i di cui effetti,

attentamente esaminati dal sublime ingegno di Volta, si resero tanto

fecondi, che dettero origine alle più luminose scoperte, per cui s'aprì

vasto campo, onde spaziarsi e progredir potesse il Fisico nella scienza

elettrica.

Così avvertito dagli esperimenti dei Symmer e dei Cigna il Padre

Giovan Batista Beccaria Piemontese, nelle cui mani sembrò che prendesse

nuovo aspetto questo ramo di Fisica, dapoichè per mezzo delle di lui

replicate osservazioni ed esperienze sortì maggiore aggrandimento la

scienza dell'_Elettricità atmosferica_, s'illustrarono viepiù le belle

vedute dei Franklin, dei Canton, degli Wilke e degli Epini sopra le

_Atmosfere elettriche_, avvertito, io dissi, osò penetrare in questo

mistero elettrico. S'imbattè da primo ad osservare che due corpi così

detti _Idioelettrici_, come pure un _Idioelettrico_ ed un _Deferente_

allorchè veniano elettrizzati contrariamente, esercitavano fra loro

la medesima azione di due _Deferenti_ in egual modo disposti; che la

sola differenza, e questa notabile, consisteva in una certa _adesione_,

che quei presentavano dopo essersi attratti in ragion della somma

delle loro elettricità contrarie. Or ei si pensava che nella di loro

unione seguisse una reale e total perdita delle proprie elettricità,

e che nella separazione de' suddetti corpi ne succedesse il riscatto

delle medesime. A questa proprietà novellamente scoperta, per cui se

vengano separati i due accennati corpi riacquistano, com'ei si credea

dal disgiungimento l'elettricità smarrita nella loro congiunzione,

o per dir così, rivendicano la perduta elettricità volle dare il

nome di _Elettricità Vindice_. Quest'opinione rimase vittoriosamente

combattuta da Volta, il quale rintracciò la vera causa di un'apparenza

sì maravigliosa.

I fenomeni della Natura sono perlopiù esposti egualmente agli occhi

di tutti sopra il gran Teatro dell'Universo. Scarso è il numero di

quei che s'arrestano a prestar la loro attenzione, ed assai più scarso

di quei che sviluppar ne possono tutte le conseguenze; perlochè sono

sicuramente degni d'ammirazione e di lode quei rarissimi ingegni

sublimi, ai quali nulla sfuggendo possono confrontare una serie di

fatti con occhio penetrante osservati, e dedurne le Teorie più luminose

e le più utili per la specie umana. L'oscillazioni di una lampada

erano state osservate, come tuttogiorno s'osservano da ognuno. Ma

era riservato al Genio sublime del nostro Galileo il fondar sopra di

questo semplicissimo fatto la Teoria de' Penduli, divenuta cotanto

interessante per la misura del tempo non meno che per la ricerca delle

leggi della Gravitazione. Così lo sperimento del soprallodato Cigna

fu quello che risvegliò l'ingegno creatore di Alessandro Volta a fare

una serie di scoperte così collegate insieme, che una veramente si diè

la mano con l'altra. Ed invero una scoperta quante fiate ha prodotto

nuovi fatti più rimarchevoli, ed è stata la sorgente di Teorie le più

grandiose nelle Scienze naturali? Questo celebre Fisico richiamò ad un

rigoroso esame la spiegazione data da Beccaria riguardo al fenomeno

dell'_Elettricità Vindice_. Riconobbe una forza d'attrazione, giusta

la dottrina del Filosofo Americano, fra le molecule che compongono i

corpi dell'Universo e quelle del fluido elettrico; che una porzione

del medesimo ritrovasi in essi secondo la loro natura, quale nominò

_Fuoco nativo_[6]. Quindi volgendosi il nostro Volta a considerare

l'_Ammosfere elettriche_ ossia, come ei dice, l'_Applicazione del

fuoco elettrico_[7], da cui dedusse la bella Teoria della _capacità

de' Conduttori_[8], ravvisò che quella proprietà di cui godono tutti i

corpi _Idioelettrici_ cioè di ritenere in se quasi irretito il fluido

una volta accumulato nè agevolmente spogliarsene nè trasfonderlo

in altri, lo che è proprio de' soli _deferenti_, somministrava la

vera spiegazione di questo fenomeno. Così riconobbe che rimanea

come _applicato_ un corpo qualunque eziandio posto a contatto con un

_Coibente_ fatto elettrico; che non sì tosto s'estinguea l'elettricità

di questo, ma che bensì andava menomandosi con assai lentore e dopo

lunga pezza; che si rendea contraria l'elettricità del suddetto corpo

situato in contatto. Osservò ben anco l'adesione di questi due corpi

allorchè si trovavano uniti, per cui separar non si poteano tra loro

senza alcuna benchè picciola difficoltà, lo che, come diè conto a

Beccaria con lettera, in cui si riscontrano i germi delle di lui Teorie

e scoperte posteriori[9], indicava sicuramente l'esistenza delle due

elettricità contrarie. Avvertito adunque da questi fatti da esso con

occhio sagace osservati stimò meglio e con tutta ragione di nomarla non

più _Vindice_ ma bensì _Elettricità Permanente_ o _Indeficiente_.

Nè quì fermossi, come abbiamo accennato, il celebre nostro

Fisico, ma ravvolgendo nella di lui mente tutte le conseguenze

che dedur si poteano dall'esperimento del soprallodato Cigna si

condusse all'invenzione di quel mirabile strumento così detto da

lui _Elettroforo perpetuo_ ossia Macchina elettrica portatile e

sempre attiva. Inventato che ebbe l'_Elettroforo_ comechè dotato

d'inesprimibile avvedutezza s'approfittò dell'aumento di capacità che

discernea poter ricever lo _Scudo_ del medesimo, detto dipoi _Piatto

collettore_, ponendolo a contatto non più con un perfetto _Coibente_,

ma bensì con un _semicoibente_; ed ecco che tosto tra le di lui mani ne

nacque il _Condensatore_.

Con questo divino strumento pervenne a sorprendere e misurare quella

picciolissima elettricità che si fuggia ai nostri sguardi e ci si

rendea affatto insensibile. Mercè di questo tanto s'avanzò lo spirito

umano nell'estendere i limiti della scienza e nell'acquistar nuove

cognizioni intorno all'elettricità ammosferica, che ebbe origine la

tanto celebrata _Meteorologia elettrica_ del medesimo.

Non contento dell'invenzione del suo _Condensatore_ si voltò a

correggere e perfezionare non solo gli _Elettrometri_ di Saussure,

di Cavallo e di Henly, ma ancora pervenne a rendergli comparabili.

Accoppiò al di lui _Elettrometro_ ridotto cotanto sensibile anco alla

minima Elettricità il poc'anzi ritrovato _Condensatore_. Con questi

strumenti da esso medesimo inventati o perfezionati s'elevò al Celo

ad esaminare non tanto le Nubi tempestose, ma ancor fu il primo ad

applicare sulla cima del filo di metallo che servia di esploratore

dell'elettricità ammosferica, la fiamma della candela, sperimentata

già per uno de' più eccellenti Conduttori dai Dufay, dai Watson e dai

la Tour. Con la fiamma potè richiamare ed a se condurre l'elettricità

_reale_ dell'ammosfera e non quella di _pressione_ o, come ei la

dice, _accidentale_ del filo metallico che spesse fiate s'infinge e si

maschera come un acquisto reale, lochè non è. Con questa potè esplorare

l'elettricità ammosferica non solo de' tempi procellosi, delle Nebbie,

delle Pioggie, ma ancora sorprendere e misurare quella del Cel sereno.

Ma se Franklin fu il primo ad assicurarci dell'elettricità delle Nubi

tempestose e del Fulmine; se Monnier facendo un passo più avanti

scoprì l'elettricità dell'Ammosfera e dubitò di un certo periodo

giornaliero; se Beccaria determinò con maggior precisione questo

periodo, riconobbe l'elettricità _positiva_ dell'aria ed assoggettò

a certe leggi l'andamento e le vicende della medesima; Volta però fu

quello che ne rintracciò la di lei vera sorgente. Imperocchè col suo

pregiabilissimo strumento, ossia col di lui _Condensatore_ giunse con

gran sorpresa dei due gran luminari della Francia, volli dire Lavoisier

e la Place, ad additare il fonte e l'origine di quest'elettricità.

Dimostrò loro ad evidenza che l'acqua ed altre sostanze trasformandosi

in vapore acquistavano una maggior capacità per il fluido elettrico,

com'era noto che l'acquistano per il calorico. Per la qual cosa nel

momento della loro trasformazione il vapor resultante si arricchiva

del medesimo fluido elettrico a spese dei corpi evaporanti e di quei

che erano a contatto, quali rimaneano elettrizzati _in meno_, e seco

lo portavano ad impregnarne l'ammosfera e le Nubi. Quindi è che svelò

in un tempo l'origine dell'elettricità ammosferica _positiva_ nata

dal condensamento di questi vapori medesimi; non menochè con la Teoria

dell'ammosfere elettriche pervenne ad illustrare la causa, che induce

elettricità contrarie in due Nuvole tra loro vicine.

È assai ben noto come i Mahon ed i Coulomb s'applicarono ad indagare la

legge che la Natura osserva nell'attrazioni e repulsioni elettriche;

che dessi e massime il Fisico francese computando le picciole forze

sulla di lui Bilancia di _torsione_ convennero generalmente esser

quella medesima che esercita nella _Gravitazione_ universale, per

cui si regge e si conserva l'armonia di questi Globi rotanti intorno

al sole e si forma questo bel planetario sistema architettato

dall'Onnipotenza Divina. Osò pure il nostro Volta di penetrare in

questo sacrario della Natura, non abbarbagliato dall'altrui autorità,

ma schiarito dalla sicura scorta dell'osservazione e dell'esperienza.

Calcò altra via più diretta e spedita e tanto s'inoltrò che pervenne

a scorgere i limiti ai quali s'estendeva la detta legge. Riconobbe

che dessa, in quanto all'elettricità, applicar si potea soltanto

ad un _deferente_ elettrizzato, il qual s'andasse avvicinando ad un

corpo di natura simile, che comunicasse costantemente colla terra.

Ritrovò parimente in questo caso che se il corpo divenuto elettrico

s'aumentava di diametro o di gradi di carica veniva ancor l'attrazione

ad aumentarsi non in ragion semplice, ma bensì nella diretta dei

quadrati dei diametri o dei gradi di carica. Non pervenne mai a

riscontrar simiglianti leggi, sebben provasse e riprovasse con tutta

la di lui sagacità in altri fatti e soprattutto nelle repulsioni

elettriche delle quali eragli assai ben nota l'incostanza. La ragione

poi, conforme anch'essa alla dottrina dell'Ammosfere elettriche, con

cui avvalorò tutti questi resultamenti si è quella, che a misura o

dell'avvicinamento o dell'aumentazione dei diametri o dei gradi di

carica, il corpo comunicante col suolo diradava o condensava il fluido

elettrico secondo che l'Elettricità del corpo eccitato era _positiva_ o

_negativa_.

Finalmente con il solito di lui occhio penetrante, a cui niuna cosa si

fugge, per quanto leggiera sia, si rivolse ad osservare attentamente

la repulsione di due corpi in simil guisa elettrizzati, e da alcuni

picciolissimi fatti da esso a fondo bene indagati dedusse che ella era

soltanto apparente e non punto reale; lochè ben'anco avea dichiarato il

celebre nostro Beccaria[10]. Per la qual cosa vana ed inutile sarebbe

ogn'altra Ipotesi quantunque si voglia ingegnosa, ne più farebbe di

mestieri moltiplicar gli agenti della Natura mostrandosi assai valevole

a spiegare tutti i fenomeni elettrici la bella Teoria di Franklin.

Ma se il nostro Fisico s'inalzò tanto sovra gli altri mercè delle

soprallodate scoperte, si rese ancora immortale nell'aver sorpresa la

Natura in quel celebre fatto dell'Elettricità sviluppata dal semplice

contatto di due diverse sostanze _deferenti_; per lo che ne sarà fatta

come di altri suoi ingegnosi ritrovamenti laudevol ricordanza nel

progresso di questa pregiabilissima collezione.

G. B.

DE VI ATTRACTIVA IGNIS ELECTRICI

AC PHAENOMENIS INDE PENDENTIBUS

AD JOANNEM BAPTISTAM BECCARIAM

_DISSERTATIO EPISTOLARIS_

DE VI ATTRACTIVA IGNIS ELECTRICI

Cum primum incidi in egregium opus, quod de Electricitate Artificiali

atque Naturali inscripsisti, ac primo pariter Franklinianam theoriam

mira sane sagacitate a Te illustratam didici, existimare coepi tum

motus electricos, tum etiam plura alia inter praecipua electricitatis

phaenomena, vi alicui attractivae referri posse. Opinionem hanc meam

Cl. Nolleto significabam jam inde ab anno 1763, quo tempore nulla adhuc

experimenta institueram. At ille difficillimum sibi quidem videri

phaenomena electrica eo deducere, ut notis Newtonianae attractionis

legibus apprime consentiant; quod quidem neminem adhuc praestitisse

affirmabat[11]. Neque vero re magis attenta animum abjeci; quin imo

cum postea opportuna instrumentorum supellectile instructus phaenomena

eo usque detecta ad trutinam revocarem, eorumque leges, prout theoria

Frankliniana postulat, firmiter stare experimento compertum haberem;

nonnulla occurrebant animo attractionis indicia, praeter electricos

motus; caetera vero eidem principio haud valde absona videbantur: quae

scilicet explicationi inde erutae non aegre se praeberent. Et vero

indicia attractionis, nec ea spernenda, mihi offerebat vitrum, cujus ea

est aptitudo, ut quantum ignis in una ejus facie congeritur, tantundem

ex facie opposita discedere nitatur.

Haec ego conjectabam tunc temporis: at et novum experimentorum genus

prodiit, per quod late campus patet; et nova accesserunt reperta, uti

profecto est _Electricitas Vindex_, quam Tibi potissimum acceptam

referimus: quae omnia, siquidem cum meo principio attractionis

consentiunt; imo ex ipso sponte fluunt, ceu totidem consectaria, rem

mihi plane conficere videntur. Equidem hoc ipsum scribebam tibi, Vir

clarissime, duobus circiter abhinc annis, perlecta dissertatione illa

tua ad Franklinium: nempe arbitrari me e principio attractionis non

tantum electricos motus, sed et plura alia phaenomena oriri debere:

attractionem scilicet idipsum efficere in vitro, ut excessui, qui uni

ejus faciei inducitur, defectus respondeat in facie adversa: insuper et

hoc praestare, ut _facies vitri post explosionem denudata vindicet sibi

electricitatem quam habuit ante explosionem_; quod est electricitatis

vindicis principium. Erat mihi quidem in animo rem totam quamprimum

explanare; sed cum nunc ad alia me contulissem, nunc etiam otio plus

aequo indulsissem, usque in hoc tempus res est protracta. Ut vero nulla

amplius interponeretur mora, libellus tuus de _Athmosphaera Electrica_

nuperrime editus, mihique, quod summopere gratum habeo, transmissus,

effecit: enim vero experimenta, pulcherrima illa quidem, quae illic

proferuntur, analoga sunt iis, quae ipse capiebam ad evincendum eandem

legem attractionis aeque in corporibus deferentibus locum habere, ac

in vitro; et principia, quae ibidem statuis, satis accedunt ad meam

attractionis theoriam, licet vocabulum hocce attractionis nondum

usurpaveris.

Propositum mihi est itaque ostendere vim quamdam attractivam ignis

electrici prorsus admitti debere; tum quod vis hujusmodi ubique se

prodat, tum quod ea posita praecipua electricitatis phaenomena nullo

negotio explicentur. I. nempe patet, cur corpora diversimode electrica

mutuo se petant. II. inspecta earum virium, quas attractivas vocant,

natura, atque indole; ac rationibus potissimum ex analogia petitis

ducti, conjectare possumus quae in caussa sint, ut vitrum, sulphur,

serica etc. ope affrictus nunc ignem alienum hauriant, nunc exuantur

suo, prout illo, vel hoc corpore fricantur. Hinc et pro novorum

quorumdam tentaminum successu lux quaedam affulget. III. ratio apparet,

cur ignis, qui in una vitri facie cumulatur, tantundem ignis nitatur

dispellere ex facie opposita: et vice versa ignis, qui ex una hauritur,

tantundem alliciat ad alteram: quod non in vitro tantum, sed in

corporibus omnibus coercentibus aeque locum habere compertum est. IV.

evidens est eandem legem extendi debere ad corpora etiam deferentia

(habita tantummodo ratione, quod haec facillime permeat ignis

electricus, illa non item): huc nempe redeunt experimenta illa omnia,

ac theoremata circa electricam athmosphaeram, que singulari libello

nuper protulisti. V. demum ipsa se prodit, quae apto sane vocabulo, ac

rem proxime exhibente _Vindex Electricitas_ a Te appellatur.

Haec si praestitero, nonne praecipua electricitatis phaenomena,

eaque e penitiore loco educta, explanabuntur? Nonne magna Physicae

accessio fiet, cum ad unicum attractionis principium jam reducantur

theoriae Franklinianae principia, pauca illa quidem ac simplicia,

sed quae ulteriorem caussam requirunt ac simplicissimam, qua invicem

connectantur; reducantur, inquam, principia Frankliniana una cum iis

quae Tibi addenda visa fuerunt? At singula fuse persequi, prout res

postulare videtur, non est hujus loci: abunde faciam, si specimen

tantum exhibuero, contentus aliis latiorem viam praemonstrasse.

Cum dico attractionem fluidi electrici ubique se prodere, satis

intelligis, Vir Clarissime, quid mihi velim: nempe jam non insistere

universali illi attractioni, quae est massae proportionalis, et

decrescit in ratione duplicata distantiarum: qua nimirum et corpora

adducuntur in centrum, et Planetae in eorum orbitis continentur.

Praeter generalem hanc vim, quae iccirco generalia phaenomena edit,

cujusque legibus constat Macrocosmum, alia attractionum genera

deprehenduntur in corporibus quibusque, ac in eorum partibus, quae

ideo specificas proprietates in iis inducunt, unde et particularia

phaenomena oriuntur. Et vero harum virium existentiam, vel sola luminis

refractio evincit; ubi illud, caeteris omissis, notatur, radios jam

tunc prope corporum superficiem deflecti, antequam eam attingant. Sed

et alia quamplurima suppetunt exempla harum virium: ut in corporibus

perfecte laevibus, quae mutuo adhaerent vi pondus athmosphaerae longe

excedente: et in duabus aquae guttis, quae ad minimam distantiam sitae,

primo apicem extendunt invicem, quo se contingant; tum in unam coeunt:

et in suspensione fluidorum in tubis capillaribus; sive quod adhuc

melius visitur, in ascensu accelerato guttae olei inter duas laminas

vitreas: ne quid dicam de operationibus Chemiae, cujus nulla est pars,

in qua praeter inertiam massae, et specificam gravitatem, alia virium

mutuarum genera non ubique se prodant, et vel invitis incurrant in

oculos; quod quidem vel in sola postrema quaestione Opticae Newtoni

abunde patet, ubi tam multa virium mutuarum indicia, atque argumenta

proferuntur[12].

Differunt autem hae vires, ut supra innuimus, ab attractione

universali, eo quod nec sint massae proportionales, nec legem servent

decrementi in ratione duplicata distantiarum; sed ut plurimum in exigua

a contactu distantia evanescant: generaliter variae admodum leges in

diversis corporibus obtineant; ita ut difficillimum sit eas assequi in

aliquibus, in singulis prorsus impossibile. Nonnulli tamen ex iis, qui

Newtonianam Philosophiam excoluerunt, uti _Keil_ et post eum _Freind_,

leges quasdam, ac theoremata statuerunt non sine successu.

Sunt quos tam multiplex attractionum genus, tam variae leges

deterreant, quique propterea censeant omnes has vires, quas vocant

immechanicas, prorsus a Philosophia eliminandas. Fatentur hi quidem

in caussarum investigatione generalia quaedam esse principia,

quorum ulterior ratio neutiquam peti potest, quocum perventum est

acquiescendum sane; at principia hujusmodi volunt numero pauca. Anne,

inquiunt, tot attractionum species habebuntur ut naturae principia,

quot phaenomena inde pendentia recensentur; cum pro singulis singulae

ferme leges condantur? Verum haec difficultas tota evanescet, si

consideretur vires has tam varias in corporibus, tamque diversis

legibus obnoxias minime esse primaria principia, sed ex elementorum

compositione consurgere. Concipi enim potest duo tantum vel tria virium

genera indita esse particulis primordialibus, his videlicet, quae

_Prima Naturae_ vocari possunt; vel si malimus genus unum vis certis

quibusdam legibus agentis, quae a sola distantia pendeant. Porro mirum

quam variae vires existere possint in massulis compositis etiam primi

ordinis; ex varia nempe particularum positione: quid vero dicendum de

massis secundi, vel tertii ordinis, omniumque inferiorum, cum numerus

combinationum in infinitum excrescat? Anne dubium supererit vires

omnes ex uno eodemque principio consurgere posse, quae nobis ob oculos

versantur, quantumvis leges, quibus illae agere videntur prodigiose

differant? Certe Boscovichius[13] principiis corporum, quae illi sunt

puncta indivisibilia, unam tantum virium legem tribuens, quam per

quamdam curvam asymptoticam exprimit; et generalem magnorum corporum

attractionem inde petit, ostendens quomodo sit massae proportionalis,

et inverse ut quadratum distantiae, et caetera attractionum genera in

minoribus corporibus, et in minoribus distantiis facili applicatione

deducit.

At quoquomodo se res habeat, illud mihi in praesentiarum sufficit,

si constet vires attractivas in corporibus revera existere; meque

clarissimorum hominum exemplo tueri, dum naturalium quorumdam effectuum

explicationem inde peto; eorum scilicet, qui ab impulsu, sive a notis

legibus minime proveniunt.

Plurima igitur sunt corpora sive solida, sive fluida, in quibus vis

attractiva manifesto satis indicio se prodit: postremae hujus classis

exemplum sane luculentum perhibet lux, ut supra innuimus, quam magna

attractiva vi praeditam phaenomena omnia praedicant. Quidni igitur

et ignis electricus vi polleat sua? Videtur in aliquibus corporibus

majorem hujus ignis copiam inesse, in aliis minorem; licet hoc fluidum

valde sit elasticum: quod quidem argumento est diverse diversa corpora

attrahere, ac ab ipsis appeti ad habendam quamdam saturitatem. At

nullibi vis haec mutua clarius deprehenditur, ac magis in oculos

incurrit, quam in motibus electricis. Nam vel hi motus efficiuntur

pressione alicujus fluidi, vel nullam aliam agnoscunt caussam, praeter

allatam: vim nempe attractivam ignis electrici. Porro si effectus

essent alicujus fluidi; vel istud fluidum esset ipse ignis electricus,

vel aer; cum nullum aliud adsit, quod in subsidium possit vocari. Ignem

vero electricum imparem esse hisce motibus incursu suo ciendis, et Tu,

Praestantissime Vir, invictis argumentis ostendisti, et ipse confirmare

conatus sum in epistola altera superiore anno ad Nolletum conscripta,

quam et Tibi notam feci. Illud vero rem conficit, quod est Theoriae

Franklinianae fundamentum: ignem electricum una tantum directione

moveri. Quis enim non videat motus diversos levium bracteolarum, nunc

accessus, nunc recessus respectu ejusdem corporis electrici, a fluido

inde erumpente minime effici posse?

At dicent aerem idipsum efficere, ut corpora diversimode electrica se

mutuo petant (cui unico principio redigi posse motus omnes electricos,

tum accessionis ad invicem, tum discessionis ostendi in memorata

epistola), concipi quodam modo potest: ignis enim electricus, qui

ex uno corpore erumpens in aliud ingreditur, interpositum aerem

natura impermeabilem vel disjicit, vel summopere dilatat; quo fit

ut circumfusus aer elasticitatis vi motus, dum ad supplendum vacuum

inter duo haec corpora inductum accurrit, ipsa ad invicem appellat.

Hanc opinionem, quam experimenta in vacuo desumpta suadere videntur,

a Te amplexam videram in Epistolis ad Beccarium: quid nunc de eadem

sentias, non queo satis colligere; nec video quam aliam _attractionum,

discessionum, cohaesionum caussam omnino mechanicam_ proferre possis,

uti in primo Specimine novorum quorumdam in re electrica experimentorum

anno 1766 pollicitus es.

Interea mihi quidem persuasum est rem nequaquam in aere ita se habere;

proinde nec illi adscribendum esse, quod duo corpora diversimode

electrica urgeat, atque unum alteri apprimat. Nec desunt argumenta,

eaque potissimum ab experimentis desumpta, quibus hoc evincam; utque

caetera omittam, illud referri meretur, quod nempe motus electrici

non in aere tantum, sed et in fluidis omnibus coercentibus, uti ex.

gr. est oleum, aeque locum habent. Porro si accessus duorum corporum

diversimode electricorum, dum in aere innatant, efficeretur pressione

ipsius aeris eo modo se restituentis; idem obtineret et dum haec

corpora in oleo merguntur, quod est medium similiter coercens: nempe

ignis electricus, dum ex uno ex his corporibus mersis trajicit in

aliud, interpositum fluidum disjiceret, dilataret, vacuum induceret:

consequenter alia pars fluidi in ejus locum succedens, corpora secum

traheret, atque ad accessum adigeret. At re quidem vera corpora in oleo

mersa se attrahunt, quin aliquid tale animadvertamus in hoc fluido;

quod tamen aliquomodo sub sensus caderet si ita se res haberet. Alia

igitur est eorum motuum caussa.

Quod autem spectat ad experimenta, quae probant motus electricos in

vacuo vel plane interire, vel saltem aegre obtineri, id cuinam caussae

sit referendum, mox videbimus.

Iam ergo nil aliud superest, nisi ut vim attractivam fluidi electrici

agnoscamus, eique id muneris tribuamus, ut corpora inaequaliter

electrica determinet ad mutuum accessum. Hoc autem qua ratione fiat,

facile patet, si concipiatur corpus quodcumque praeter portionem hanc

fluidi, quae ipsi naturaliter competit, ut inter hoc idem corpus, et

caetera, cum quibus communicat, habeatur quaedam respectiva saturitas,

adhuc vi aliqua absoluta pollere, qua novum usque ignem appetit, et

ab ipso appetitur. Huc usque nil novi erit; nam cum vis haec residua

sit undique aequalis, non est cur seu ignis electricus, seu corpora

cogantur respectivum statum mutare, quoad aequilibrium perstat. Iam

vero demamus hocce aequilibrium, ac consideremus corpus aliquod excessu

electricum, in quod nempe major pars fluidi congesta est: quid inde

consequetur? Corpora circumquaque posita, nequidem aere excepto,

ignem hunc redundantem ad se trahent pro sua quaeque vi, et invicem

ab illo trahentur. Ut autem vi huic attractivae obtemperetur, vel

ipsa corpora circumposita ad corpus electricum properabunt, vel ignis

ipse ex hoc ad illa se cito transferet. Videtur quidem primo aspectu

ignem electricum potius vi attractivae parere debere, ipsumque magis

ad corpora accedere, quam haec ad illum, utcumque levia ea sint, cum

ignis electricus incomparabiliter levior sit, atque immani mobilitate

praeditus. At rem intimius perspicienti contrarium videbitur: illud

enim est considerandum, quod interpositione aeris, qui est medium

coercens, efficitur ne ignis ipse ex corpore redundante in alia corpora

ad quamdam distantiam sita, liberrime transcurrat; quare haec potius,

si satis levia sint, ad corpus electricum advolabunt; et hoc vicissim,

si satis libere pendeat, nisui ignis redundantis obsequendo, cui est

quodammodo alligatum, versus illa porrigetur.

Quod in corpore per excessum electrico observavimus, idem omnino

evenire debere respectu corporis electrici per defectum, satis

ostendit: imo generaliter patet, duo corpora, quae comparatis eorum

viribus copiam ignis non habeant respondentem, sive, quod eodem redit,

quorum unum excessum habeat respectu alterius, ad mutuum accessum

determinari debere pro majori, vel minori, quae intercedit differentia:

quae unica lex est, ad quam generaliter motus omnes electrici

referuntur; nam et in corporibus eadem electricitate praeditis, quid

aliud, quaero, produnt mutuae discessiones, nisi accessum ad corpora

extra se posita (aerem etiam considero) respective inaequalia?

Iam hinc intelligitur cur in machina pneumatica aere summopere

rarefacto, motus electrici vel nulli obtineantur, vel admodum debiles.

Ratio est, quia ignis in corpore electrico redundans, cum et particulas

corporum non electricorum attrahat, et invicem attrahatur, debet ipse,

in medio non resistente, ad haec corpora potius se conferre, utpote

qui summa prae illis mobilitate praeditus sit, ac liberrime fluat, quam

haec ad illum accedere. Uno verbo res huc omnino refertur: duo corpora

diversimode electrica nequaquam se invicem petunt, quod particulae

unius corporis absolute attrahant particulas alterius; sed quod haec

attractio unice existit inter particulas unius corporis deficientis,

atque ignem corporis redundantis; quo fit, ut vel ipsum hoc fluidum

ubi minus coarctatur, in spatio scilicet non resistente, unice se

effundat in partem, in quam tendit; vel ubi medium aliquod coercens

huic effluxui impedimento est, idem ignis una secum trahat corpus, cui

inhaeret, ac veluti alligatur, dum tempore ipso pro ea vi corpora extra

se posita similiter ad se accedere cogit: quod et rationi apprime, et

experimentis consentaneum est.

Cum ergo phaenomena omnia motuum electricorum, quae aliter conciliari

nullo modo possunt, ex posito principio attractionis sponte fluant,

nonne hoc principium amplectendum erit, atque uti vera illorum caussa

considerandum? Nisi forte illud absonum videatur, uti hic quidem

viro, quod miror, satis experto visum fuit; vim hanc attractivam

ignis electrici ad tam magnam distantiam extendi; exempla enim, quae

proferuntur attractionum inter particulas corporum, eas vires produnt,

quae nonnisi in minimis distantiis agunt. Motus vero electrici longe

differunt, cum observemus quandoque distantiam duorum, vel trium pedum,

minime obstare quominus filum erigatur ad catenam.

At futilis haec quidem objectio: vulgatum enim est illud _plus minus

non variat speciem_. An licet assignare limites, ultra quos vis

attractiva particularum extendi nequit? Qui ergo erunt hi limites? An

si positio particularum corpus componentium plurimum confert, ut in

hoc vires resultent plus, vel minus agentes; ea nequit esse positio in

minimis fluidum electricum componentibus, quae maxime faveat, ut vis

hujus attractiva ad satis notabile intervallum pertingat? Deinde nec

illud omnino verum: exempla nobis tantum suppetere attractionum, quae

in minimis distantiis agant. Extat exemplum sane luculentum in Magnete

chalybem ad plures pedes attrahente[14]. Tandem difficultas omnis

evanescet, si consideremus nequaquam opus esse, ut vis attractiva ignis

electrici ad tam magnam distantiam se extendat, ut est intervallum,

quod inter duo corpora, quae se mutuo petunt, intercedit; ignis enim

redundans expandit se circa corpus electricum excessu, ac quamdam

athmosphaeram efformat: quare concipi potest filum ex. gr. ad duos

pedes a catena situm, non ita longe distare a limite, quo se extendit

athmosphaera catenae; imo tunc solum persentire vim attractivam, cum

hunc limitem jam prope pertingit.

Videndum nunc an ex attractione, quam inter fluidum electricum, et

particulas cujuslibet corporis observavimus, ratio peti possit, cur

quaedam affrictu ignem suum impertiantur, quaedam hauriant alienum;

ac ferme omnia nunc hauriant, nunc impertiantur, pro diversa nimirum

ipsorum constitutione, et corporum, cum quibus fricantur: satis enim in

praesens habeo, si haec, et omnia quae huc pertinent, felicius hac via

explicentur, quam alia quacumque hypothesi hucusque excogitata.

Ac primo illud mihi nunc demum plane constat: dum corpus aliquod, ut

sulphur, de suo amittit, neutiquam hoc provenire ex eo, quod major

copia ignis electrici illi naturaliter inhaereat; itemque dum aliud

corpus, puta vitrum, alienum ignem haurit, hoc ideo evenire, quod

in illo naturaliter deficiat: quae olim mihi sententia fuerat. Nam

experimenta illa omnia, quae postmodum capiebam circa serica, docebant

me, eandem taeniam diverse affici a diversis corporibus deferentibus,

in quibus tamen ignis electricus aequaliter est diffusus; nec id

solum, sed, quod magis mirabar, eandem taeniam frustulo sive ligneo,

sive metallico nunc impertiri, cum nimirum ejus lateri, quod erat

laevigatum, taenia affricaretur, nunc accipere ex ipsomet ligno, vel

metallo, cum videlicet fricaretur parte ejus valde aspera. Tandem

experimenta longe plurima, ac clariora, quae super hac re instituebas,

Vir sollertissime, ut totam electricitatis historiam augeres, uti

comprobarunt nec vitrum semper accipere a corporibus deferentibus, nec

sulphur semper dare, caetera vero, ut serica, pili felis etc. plurimum

variare; ita ostenderunt has omnes varietates a minimis pendere

circumstantiis, neutiquam ab ipsa corporum intrinseca natura.

Majorem in uno, quam in alio corpore elasticitatem, calorem etiam

intensiorem in illud frictione inductum, posset quis censere ignem

electricum irritare, ac versus eam partem extrudere, ubi una, vel

altera ex praedictis caussis, vel etiam ambo minus vigent. Verum, ut

illud concedam, tum elasticitatem, tum calorem non parum quandoque

conferre, ut electricitas existat ex affrictu vividior; inde tamen

non infertur eas corporum affectiones caussam esse efficientem ut

ignis electricus ex hoc in illud corpus se congerat; fieri enim potest

ut alteri caussae diversae prorsus naturae adjumento tantum sint.

Experientia autem quaestionem finit. Etenim compertum habemus, dum

diversa corpora fricantur, nec illud, quod majore pollet elasticitate,

nec illud, in quo major caloris gradus affrictu invalescit, nec vero

illud, in quo haec simul concurrunt, ignem suum semper impertiri; nam

et quandoque hujusmodi corpora accipiunt a minus elastico, minusque

calescente.

Iam vero nullam aliam video rationem tam varia effecta conciliandi

cum viribus corporum prementibus, sive mechanicis. Alia igitur ineunda

est via: alia caussa prorsus ab his diversa investiganda. Quae impulsu

fieri concipi nullo modo potest, quid vetat ad principium attractionis

referre, quandoquidem vires hujusmodi, ut ubique, sic peculiariter

in fluido electrico existere jam liquet, et haec omnia phaenomena, de

quibus nunc quaestio est, harum virium indoli optime respondent?

Igitur mihi persuasum est, dum corpus aliquod, puta sulphur, ex

affrictu partem ignis nativi amittit, nequaquam hoc corpus impulsu

agere in hunc ignem, veluti si particulae sulphuris eo motu vibratorio

concitae, coarctatis porulis, contentum in iis fluidum exprimerent; sed

ideo portionem hujus fluidi dimittere, quod in sulphure ita confricato

vis attractiva detrimentum patiatur. Eodem plane modo evenit in vitro,

ut hauriat ignem extraneum, nempe a manu: nullam enim concipio vim,

quae ignem a manu extrudat; sed hunc ignem allicit ad se vitrum,

cui affrictus id confert, ut vis attractiva in eo valde intendatur.

Electricitas vero in corporibus ita confricatis tum se prodit, cum

primum, cessante ipso affrictu, eadem, quae ante obtinebat, attractio,

hoc est idem gradus intensitatis, incipit restitui.

Sedenim quid caussae est ut affrictus mutationem hanc pariat virium

attractivarum? Recolendum est quod superius dixi: in massulis

compositis leges virium consurgere a diversa positione particularum

primigeniarum: nempe cum hae vires particularum pendeant a distantiis,

et in Systemate quidem Boscovichiano in minimo insensibilique

spatio plures habeantur transitus ex repulsivis in attractivas, et

iterum in repulsivas, patet ex varia ratione, qua hae particulae

disponuntur invicem, sic ut vires vel se collidant, vel conspirent,

diversas admodum vires resultare debere in corporibus, tum respectu

intensitatis, tum distantiae, ad quam pertingunt, tum rationis

decrementi etc.

Haec igitur si ob oculos habeantur, an erit mirandum, quod dispositione

particularum immutata in aliquo corpore immutentur et vires, ita

ut intendatur vel remittatur attractio hujus corporis erga fluidum

electricum? Porro affrictum in particularum dispositione perturbationem

parere, manifestum est; ac quidem talis ea videtur, quae virium

mutationi inducendae maxime est apta; minimae enim partes eae sunt,

quae dum succutiuntur, novum statum, seu novam respectivam positionem

acquirunt.

Equidem quinam ille minimarum partium motus sit, quo attractio

minuitur, ut in sulphure, quinam ille, quo augetur, ut in vitro, etsi

definire non licet, eo quod intimum cujusque textum non perspiciamus,

satis tamen pro re nostra habemus, si illud in genere pateat, haec

diversa a diverso motu praestari posse. Patet autem et illud: vitrum,

sulphur, serica diverse affici debere, prout diversis corporibus

fricantur; imo et ab iisdem, prout nempe fricantur superficie nunc

aspera, nunc laevi etc. diversos enim pro mutatione utcumque parva

motus excitari necesse est: sed haec mutatio dispositionis in

particulis, distantiae videlicet etiam indiscernibilis, quot quantaque

virium discrimina inducere possit, quis non videat? Iam ergo mirari

desinamus sulphur, ceram signatoriam etc. quae chartae nudae, sicuti

et corporibus fere omnibus dant, accipere a charta inaurata: nimirum _a

tantula superficiei crassitie pendere electricitatis contrarietatem_.

Quod autem dicebam: electricitatis signa in corporibus fricatis

apparere, quod attractio ope affrictus sive aucta, sive imminuta,

statim ac affrictus cesset incipiat pristino statui se restituere,

id facile admodum concipitur. Cum vitrum ex. gr. frico manu, muto

naturalem dispositionem particularum vitrum constituentium; ea autem

nova positio, quae inducitur, vi illius attractivae magis favet; quare

portionem ignis electrici extrahit a manu. Mox vero ut partes vitri

discedunt a manu, sublata pressione, pristinum statum recuperare

nituntur; quare illo auctu, quod vi attractivae accesserat, iterum

pereunte, ignis redundans incipit effluere.

Eadem est ratio in sulphure manu, aut lamina metallica fricato:

ut nempe post affrictum electricitatis signa edat. Quod autem

electricitatem praeseferat contrariam, sive defectus, id ex eo

proficiscitur, quod dispositio particularum, quam affrictus inducit in

sulphure, minus faveat vi ejus attractivae, unde ignis proprii jacturam

pati debet; ut vero cessante attritu, ac naturali partium dispositione

se restituente, pristina quoque vis redeat, amissum ignem sibi

vindicat, qui iccirco ad sulphur confluere incipit.

Dixi ignem a vitro adeptum _incipere_ inde effluere; similiter

_incipere_ confluere ad sulphur quod amiserat: nam nec ignis in

illo excessivus, effluit illico totus, nec ignis deficiens in hoc,

momento temporis in integrum suppletur; sed haec paullatim tantum,

et successive fiunt: quod verosimillimum sit, nonnisi paullatim,

et successive fieri restitutionem particularum tum in vitro, tum in

sulphure ita fricato. Satis autem hoc est ad intentum: ut nempe signa

excessus in vitro, defectus in sulphure, statim ac affrictus cessat,

se prodant. Quin etiam haec signa ipsa sunt, quae docent tam vitrum

tractu temporis indigere, ut totum ignem deponat, quem assumpserat,

quam sulphur, ut illo prorsus reficiatur, quem amiserat; nam haec

corpora licet repetitis vicibus explorentur, signa electrica usque et

usque nova satis diuturne edunt. Caeterum ni ita se res haberet, facile

ostendi posset, quod corpora frictione nullatenus evaderent electrica;

ignis enim, qui in vitro ex. gr. cumulatur a manu fricante, reflueret

totus in digitos, ubi desinit fricari. Quod si fit electricum, tenendum

est quod supra dicebam: hunc ignem _incipere_ tantum effluere. Sed

haec iterum in medium proferre, quae alibi fusius exposui, cum Tibi

tentamina a me facta circa serica scriberem, supervacaneum fortasse

videbitur.

At nullane erit alia caussa praeter affrictum, quae vires attractivas

corporum respectu fluidi electrici vel augeat, vel imminuat? Nonne

plures adsunt viae, queis motus minimarum partium excitentur? Ubi autem

hi motus reperiantur, ibi et mutari positiones, et vires attractivas

vel intendi vel remitti oportere, unde et ignem electricum eas pati

vicissitudines, quas supra vidimus, facile ex iisdem principiis

deducitur.

Collezione dell'opere del Cavaliere Conte Alessandro Volta - Tomo I, Parte I · 第 1 / 17 段