idolorum mansit locus ille ultra trecentos annos, post quos suscitat
Deus spiritum sanctae mulieris, Helenae, Teutonicae, quae imperatrix
facta et christianissima effecta, Jerosolymam petiit, et loca sancta
quaesivit, et crucem cum aliis insigniis nostrae redemtionis invenit,
et locis mundatis idolisque abjectis de Jerusalem ad Bethlehem
properavit, et locum dulcissimae nativitatis Domini mundavit, et
spurcitias idolorum de specu sancto eliminavit, et omnia ibi reperta
submovit, et praesepe Domini integrum sub ruinis invenit, in quo
reperit lapidem, quem capiti pueri beata Virgo supposuerat, et foenum,
et panniculos, et caligulas Joseph, et camisiam longam, in qua
pepererat juxta mulierum orientalium morem, quae habent camisias longas
et latas, dum sunt impraegnatae, sicut albae sacerdotum, et pedissequae
dominarum defluentia portant. Si vero sunt pauperes, quod non habent
pedissequas, procingunt se, et sursum dependentia trahunt. Talem
camisiam etiam habuit beata Virgo Maria, quam in loco illo cum aliis
rebus dereliquit propter festinantiam fugae, et divino nutu per multa
annorum curricula fuerunt incorrupta conservata usque ad tempora S.
Helenae, quae ea reperit.
Purgato ergo loco ecclesiam mirae pulchritudinis desuper aedificavit,
et convocatis optimis artificibus in ligno et lapide (#B#) intentionem
suam esse dixit, in hoc loco fieri pretiosissimam ecclesiam, ita tamen,
quod rupes illa, sub qua natus est Salvator mundi, integra maneret.
Artifices itaque locum aptaverunt pro grandi ecclesia erigenda, et non
nisi electam materiam lignorum et lapidum disposuerunt, tabulas
marmoreas candidas et politas, et columnas pretiosissimas, et ligna
cedrina et cypressina. Ad haec et alia dedit comparanda S. foemina,
aurum et argentum sine defectu praefectis operis, et alia metalla
obtulit sine mensura. Cunctos autem parietes et totum pavimentum
vestivit marmore candido et vario, et superiorem partem parietum
depingi fecit opere musaico. Et ita facta fuit ecclesia ingens et
inclita, oblonga, ordinatissima, ita, quod specus nativitatis Domini
mansit directe sub choro incorrupta, subtus sanctuarium. Est autem
ecclesia ista aedificata more ecclesiarum romanarum. Habet enim primo
ab occidente porticum testudinatum ante fores ecclesiae, et post
ingressum navem magnam, latam et longam, et postea in oriente chorum,
ad quem de navi est ascensus per aliquos gradus, et de choro est
ascensus in sanctuarium, et in presbyterium. Et de sanctuario est
ascensus per gradus ad summum altare. Ad utrumque latus chori sunt
capellae, et in utroque latere navis sunt absides. Et sub choro est
crypta nativitatis Domini quasi ad longitudinem chori. Et sub summo
altari est petra cava, in qua natus est Christus. Ad illam cryptam sunt
duo ostia, primum ad latus dextrum, de capella circumcisionis Domini;
secundum de capella sinistri lateris, et est descensus in cryptam per
gradus sedecim. Tectum habet plumbo factum, nec est testudinata, sicut
nec ecclesiae principales in Roma sunt testudinatae, et habet chorum
rotundum, plenum fenestris, et transitum ab extra supra fenestras. Et
navis ab utraque parte habet fenestras plurimas, et est ecclesia lucida
et clara. Et haec est generalis ecclesiae illius dispositio. In
speciali ecclesia illa habet in longitudine passus XXXVII, in
latitudine vero XVIII. Et habet[TR338] quatuor ordines pretiosarum
columnarum, quae magnae sunt et altae, et quaelibet per se est de uno
integro et indiviso lapide, oleo politae, quod homo potest in eis
vultum suum cernere, sicut in speculo. Ita etiam in tabulis marmoreis
politis, quibus sunt parietes vestiti, quae ita mundae sunt, quod homo
in eis potest videre omnia, quae sunt in ecclesia, clarius quam in bono
speculo. Quilibet ordo columnarum habet XII columnas, et quaelibet
columna passus VII distat ab altera, et in toto sunt columnae
pretiosissimae LXX secundum structurae indigentiam. Super capitella
columnarum sunt trabes positi de lignis imputribilibus, a quibus
consurgit murus sursum usque ad tectum ab utraque parte, et murus ille
a columnis usque ad fenestras est non de pictura, sed de lasura, et
opere musaico mirabili orte ornatus ab utraque parte, sicut ecclesia S.
Marci Venetiis, cum figuris novi testamenti et concordantiis figurarum
veteris Testamenti, et tota ecclesia in omnibus parietibus vel est
marmore candido polito tecta vel opere musaico decorata. Super omnia
autem specus nativitatis subtus chorum est pretiosissimis pavimentis et
tabulaturis ornatus et picturis (#179 A#). Et in his omnibus sancta
foemina nullis expensis pepercit, sed liberalissime contribuit. Propter
hoc Judaei derisive nominabant S. foeminam stabulariam, eo, quod supra
vile stabulum tam pretiosum erexit aedificium. Cumque sancta foemina
opus consummasset, inde praesepe ligneum, quod Joseph fabricasse
dicitur, et panniculos, et caligulas Joseph, camisiam longam beatae
Virginis [sumsit], et duxit in Constantinopolim, non ut Bethlehem
spoliaret, sed ut etiam alia loca cum bethlehemiticis reliquiis
honoranda redderet. Posuit autem praefatas reliquias Constantinopoli in
ecclesiam S. Sophiae, quae ibi manserunt usque ad tempora Caroli Magni.
Hic Carolus civitatem sanctam Jerusalem et patriarcham ejus Zachariam
liberavit de potestate Sarracenorum, et Christianis orientalibus pacem
reddidit. Qui dum cum exercitu suo in Constantinopolin rediisset,
petivit in refusionem laborum suorum praesepe cum foeno, panno, et
caligulas et camisiam beatae Virginis. Et omnia obtinuit, et Romam
duxit; foenum autem ad ecclesiam beatae Mariae majoris posuit, praesepe
vero ad sanctum sanctorum in ecclesia lateranensi collocavit; camisiam
autem et caligulas Joseph ac pannos, quibus involutus fuerat puer
Jesus, in Alemanniam bassam transtulit eaque Aquisgrani in ecclesiam
beatae Virginis, quam aedificaverat, posuit. Usque in hodiernum diem
monstrantur ibi semper in VII anno. Haec ego ibidem vidi anno 1467.
Quintus status loci nativitatis Christi talis fuit. Post illa praedicta
tempora conversus fuit ad Christum totus oriens, et loca sancta ab
universis mundi nationibus visitabantur, et quique devoti et Sancti
venditis omnibus, quae habebant, cum pretio ad terram sanctam
veniebant, et in ea comparata mansione vitam hic finire cupiebant.
Inter haec venit beatus Jeronymus de Roma, et in Bethlehem manere
elegit circa praesepe Domini. Quem secuta fuit Paula, sanctissima
vidua, et plures alii. Sicut patet fol. 6 A. et fol. 8 A. Post illa
aurea tempora crescentibus delictis Christianorum iterum Sarraceni
terram sanctam ceperunt tempore Benedicti octavi, sub quo schisma
magnum in ecclesia fuit ortum, et multa mala facta, et tenuerunt
Sarraceni loca illa sancta annis multis sub tributo. Deinde iterum
Christiani per mundum gemebant pro locis sanctis, et adunatus fuit
totus occidens, et ingressi per mare et terram in multitudine gravi
recuperaverunt terram sanctam multis laboribus, et regem in Jerusalem
fecerunt, et reaedificaverunt ecclesias et monasteria, instituentes
episcopos et praelatos in augmentum divini cultus, et in brevi tempore
gentes per circuitum subnervaverunt. Itaque nemo digitum contra eos
movit. Nam interea civitates et castella munierunt Christiani et
praecipue Jerusalem et Bethlehem muris et turribus obfirmaverunt contra
infideles. In illis temporibus fuit Bethlehem sancta populosa, inclyta
et dives, et de universis finibus Christianorum afferebant munera in
ea, et ditissimi mercatores ibi residebant. Unde hodie ante ecclesias
sunt testudines, sub quibus fuerunt pategae mercatorum, et tam populus
quam clerus in immensum (#B#) profecerunt tam in spiritualibus, quam in
temporalibus. Cum magnis autem turmis cottidie confluebant peregrini de
toto mundo, non solum ut loca sacra cernerent et indulgentias
acciperent, sed ut virtutum exempla viderent, et vitae emendationem
reportarent. Praecipue tamen ad festa principalia nativitatis Domini et
resurrectionis tanta multitudo de extremis mundi partibus confluxit, ut
terra eos vix capere posset, propter divinorum officiorum devotissimam
peractionem.
Festum quippe natalis Domini tali ordine solebant peragere. In vigilia
natalis Domini venit in Bethlehem de Jerusalem patriarcha
Hierosolymitanus, cum suis episcopis, abbatibus et clericis ac
monachis. Quem concomitabatur rex Jerusalem cum suis principibus,
comitibus, militibus, praefectis, nobilibus, et hos omnes sequebatur
innumera multitudo peregrinorum, quos ducebant magistri et praefecti
hospitalium, et communis vulgus, senes et juvenes, illo die in
Bethlehem festinabant. Media autem nocte pulsatis campanis omnis plebs
ad ecclesiam nativitatis Christi convenit ad divinum Officium, et
oratis matutinis episcopus Bethlehemiticus cum suis ministris sacris
induti processit in specum dominicae nativitatis et Missam in loco
nativitatis cantavit: Dominus dixit ad me etc. Hoc Officio finito cum
accensis facibus, candelis, lucernis, et luminibus universi
processionaliter de ecclesia exierunt, et in vallem descenderunt ad
ecclesiam Gloria in excelsis, et ibi Officium: Lux fulgebit cum magno
gaudio peregerunt, quod aliquis de magnis pastoribus et praelatis
cantavit. Post hoc officium reascenderunt, et reliquas horas canonicas
cantaverunt, quo tempore patriarcha hierosolymitanus se induit sacris,
et summum officium in choro perfecit: Puer natus est etc. cum
spectabili solennitate. Habebant autem stellam auream grandem, quam in
choro de tecto[TR339] submittebant quidam in medium, et stabant juvenes
superius, et gloria in excelsis cantabant, et stellam continue ab
oriente in occidentem movebant. Sic etiam in die circumcisionis fiebat
magna solennitas in Bethlehem. Et similiter in die regum omnis populus
ibi convenit cum suis muneribus. In octavis epiphaniae celebrabant
festum baptisimi in ecclesia S. Johannis Baptistae super Jordanem, et
ad hoc totus populus et clerus descendit ad[TR340] Jordanem. In die
annunciationis convenerunt in Nazareth. In die parasceves et paschae in
dominico sepulchro. In die coenae in monte Syon, et in die pentecotes.
In die ascensionis Domini in monte Oliveti. In die assumtionis
beatae[TR341] Mariae Virginis in valle Josaphat. Et totum studium
populi fuit, ut cum devota solemnitate divinum cultum peragerent.
Manente autem ista sinceritate et devotione ad loca sancta stabant in
magno honore et decore, (#180 A#) et populus christianus in pace et
quiete. O! si quis tunc vidisset ecclesiam Bethlehemitanam cum suis
ornatibus, utique obstupuisset a majestate ejus.
Sextus status loci nativitatis Domini fideli catholico moestitiam
affert. Pro ejus declaratione cogor, heu fratres humani, commotis prae
dolore visceribus, stilum vertere, et amaritudinis calicem vobis
propinare compellor, quem ipse moesto suscepi animo doloris acerbitate
repletum. Nam, dum Christiani Deo in terra sancta servirent, in pace
loca sancta possidebant, et omnes gentes ei serviebant. Sed Dei
servitio posttergato contrarium evenit. Erat autem anno Domini 1186
tempore Urbani tertii papae rex in Jerusalem, dictus Guido,
infortunatus et negligens, et inter eum et principes orta est contentio
et seditio, ita, quod nobiles terrae erant contentiosi et invidi,
sacerdotes vero et clerici facti fuerunt avari et superbi, et communes
populi incontinentes et mali. Quapropter consurrexerunt adversus eos
Sarraceni et usque ad exterminium eos persecuti sunt.
Porro in ecclesia Bethlehemitana commisit quidam Christianus facinus,
quo facto omnis fortitudo et vis resistendi Christianis ablata est, et
foeminis facti sunt debiliores. Horribili siquidem refertur infamia,
quomodo quidam Christianus septa ecclesiae Bethlehemitanae
gloriosissimae Virginis Mariae, quae castitatis mater, pudoris aula,
munditiae vas, constituit lupanar in genitricis Dei opprobrium.
Abominor quidem casum referre, sed loci ipsius flenda propter hoc
desolatio et miseranda despectio non sinit me silere. Fuit namque in
illis diebus quidam Christianus, qui amore polluto quandam Sarracenam
adamavit, et eam instanter cottidie ad consensum suum sollicitavit, et
ipsa constanter restitit et fugit. Quadam die dum eam importunius
molestaret, objecit ei mulier nomen Christi et christianae religionis
munditiam, quam ille parvipendit, et crimen non esse adeo grave sicut
fama dixit. Porro foemina illa probitatem Christianorum in multis
notaverat, et mirabatur de sua sollicitatione, et ducta curiositate
experiri voluit, si quaedam virtus esset in illo Christiano et timor
Dei, et quadam vice dixit ei: ecce, tua importunitate victa sum et tibi
consentio, sed non succumbam tibi, nisi in ecclesia S. Mariae in
Bethlehem. Hanc conditionem libenter acceptavit, et hora constituta
convenerunt in ecclesia, solus cum sola. Cumque mulier videret, quod de
ecclesia sibi cura non esset, ut in ea contineret sibi, dixit, hic tibi
non parebo, eamus in specum nativitatis Dei tui, ibi est obscurum et
secretum; qui statim cum muliere descendit, et posuit se mulier super
praesepe Domini, sedens; quam cum ille infestaret, surrexit mulier, et
sessum accepit super lapidem in loco sanctissimae nativitatis Domini et
Christiano dixit: ecce Christiane, hic Deus tuus de Virgine natus est,
si potes hic mecum cubare, (#B#) accede huc. Ille vero desperatus et
execratus intrepide accessit nihil de loco curans. Quod cernens mulier
facinus abhorruit, et Christianum illum indignata a se rejecit; vade,
inquit, scelestissime Christiane, et scias, nefas hoc nequaquam
impunitum transire. Et hoc dicto aufugit mulier, et primo Bethlehem
ingressa cum clamoribus et fletu sibi facta cunctis recitavit,
Christianis improperans et Sarracenos ad ulciscendum animans et
inducens. Et ex hoc facta fuit mulier illa quasi prophetissa inter
Sarracenos, praedicens eis, nullam esse amplius virtutem in
Christianis, et quod sine metu aggrederentur et ejicerent de finibus.
Quo audito zelo Dei Sarraceni accensi consurrexerunt adversus
Christianos, et saevire in eos inceperunt, eosque expugnaverunt et in
brevi tempore cunctos Latinos de finibus eliminaverunt. Fuerat enim,
qui praedictum nefas perpetraverat, unus de potentibus et magnis
Christianorum. O, si temporibus Jeronymi tantum facinus factum fuisset,
quantum lamentum et fletum hausisset! Nam suo tempore erat quidam
diaconus, nomine Sabinianus, et quaedam virgo, Susanna dicta, quae
phylocapti literas sibi invicem vel in specu nativitatis Domini, vel in
ecclesia pastorum reposuerant. Quas reperiens B. Jeronymus, quantum
fletum et lamentum desuper habuerit, qui scire voluerit, legat
objurgationis epistolam in Sabinianum, et vix continebit, quin cum
plangenti lachrimetur. Sic ergo terra sancta in manus venit infidelium
et inimicorum crucis Christi, et iam retinent usque ad hanc diem, et
iam habuerunt eam ducentis LXXXVII annis. Et ita patet, quod sicut in
Bethlehem incepit nostra salvatio, ita ibidem incepit nostra
exterminatio.
De moderno statu Bethlehemitanae ecclesiae.
Septimus status loci nativitatis Christi est ille, sub quo ego F. F. F.
locum vidi. Cum ergo, ut dictum est, Sarraceni triumphum contra
Christianos obtinuissent, eosque de terra ejecissent, irruerunt primo
in Jerusalem in ecclesiam sancti sepulchri, ut eam everterent. Sed
Suriani, i. e. Christiani de Syria, magna summa auri data Soldano eam
redemerunt. Post hoc venit Soldanus in Bethlehem, et munitionem
fortissimam ibi factam destruxit, et murum civitatis dissipavit, et
convertit se ad ecclesiam nativitatis Domini, et primum monasterium,
quod ecclesiae adhaerebat, quod erat magnum et solenne valde,
destruxit, et muros ac turres dejecit, quod Christiani magnis laboribus
et expensis fecerant, et miserabilem cumulum ruinarum per circuitum
ecclesiae dereliquit Porro destructis munitionibus aggressus est
ecclesiam, ut eam decalvaret et destrueret. Et ingressi primo altaria
destruxerunt et deinde imagines sculptas confregerunt. Soldanus autem,
cum vidisset tabulas marmoreas, quibus parietes et pavimenta erant
decorata, et columnas pretiosissimas, praecepit omnia deponi, ut ea
abduceret ad locum sibi placitum. Mira res, et fidelibus praedicandum
prodigium! Artificibus cum instrumentis accedentibus, et parietem juxta
ostium, quo est ingressus in specum Domini, tangentibus cum
ferramentis, astante et vidente Soldano, prosiliit de integro pariete
et sano, quem nec acus videbatur penetrare, serpens mirae magnitudinis,
et capite reflexo ad parietem tabulae primae marmoreae ore morsum
dedit, et ignea lingua ipsam tabulam divisit, (#181 A#) a qua ad
secundam tabulam accessit repentina serptione, et deinde ad tertiam et
ad quartam, et ita consequenter per unum latus processit, et omnes
tabulas divisit, et in aliud latus capellae trium regum saltavit, et in
politissimo pariete, in quo nec aranea figere pedem potest, cucurrit,
et XL tabulas per medium divisit, et disparuit. Hoc miraculo viso
obstupuit Soldanus et omnes sui, et mutato proposito a destructione
cessaverunt et recesserunt. Porro transitus serpentis per tabulas manet
usque ad hodiernum diem, ac si aliquis candens ferrum lapidibus
adhibuisset fortiter et ipsi lapides combustibiles fuissent, sicut
lignum. Hoc vestigium miraculi libentissime vidi et saepe curiosissime
perspexi mecum mirans.
Post hoc, anno 1341, venerunt Sarraceni, missi a Soldano, ut tollerent
columnas illas pretiosas. Sed cum manus apponerent, in tantum
perterriti sunt quadam horribili visione, quod membris dissolutis nihil
agere poterant, et cum timore fugerunt, nec manus amplius apponere
praesumserunt. Post decursum annorum iterum quidam Soldanus praecepit,
non quidem ecclesiam destrui, sed ut tabulas pavimenti tollerent, quae
sunt in specu nativitatis Domini. Sunt enim tabulae pavimenti praesepis
Domini valde pretiosae, magnae et latae, non omnino candidae, sed cum
candore medius color decorativus est admixtus, sicut sunt pelles
vehinae [?]. Cumque descendissent cum instrumentis, ut tabulas
levarent, quodcumque instrumentis tetigerunt vel manibus, rumpebatur in
minutissimas particulas, sicut lignum putridum, et si levassent, nihil
eis utile fuisset. Hoc cum vidissent, dimiserunt tabulas, in locis
suis, et fugerunt. Tabulas illas mensus sum, et habet quaelibet VII
pedes in latum et XII in longum, et politae [sunt] ut speculum.