పెద్దజాగీర్దార్ల, వుద్యోగస్థుల బిడ్డలు, వాళ్ళ ఆలోచనలు ఇప్పటల్లా చిన్న సమస్యల మీద లేనేలేవు.
ఒకడు రాష్ట్రం అంతా పరిశ్రమలు పెరిగేటందుకు ప్రోత్సాహం ఇస్తానన్నాడు.
ఒకడు రాష్ట్రప్రభుత్వాదాయం పెంచేటందుకు ఏయే పన్నులు వెయ్యడమో చెప్పేడు.
మరోకాతడు సర్కార్లలో మాదిరిగా జిల్లా జిల్లాకీ కాలేజీలూ, వూరూరుకీ బళ్లూ పెట్టిస్తానన్నాడు.
ఇంకొకడు వ్యవసాయంలోకి ట్రాక్టర్లూ, యంత్రాలూ తెస్తే తప్ప లాభం లేదన్నాడు.
చివరి విషయం గుర్తు రాగానే ఆ కుర్రవాని పేరు కూడా గుర్తు వచ్చింది, ఆతని వూరేదో మరిచిపోయేడు. కాని, ఈ ప్రాంతం వాడే.
ఏ వూరో?
వాళ్ళు అంతా ఈరోజున ఇక్కడుంటే, ఇవన్నీ వింటే ఏమనుకొంటారో అనిపించింది.
చాకలి నారాయడు ఒకటో తరగతి పుస్తకాలు వూరంతా పంచి పెట్టిస్తాడు.
కుమ్మరి గురవయ్య కోరిక మాత్రం అందరికీ అసంభవం, పెద్ద ఎత్తూ అనిపించింది.
"మనూళ్ళో పురుళ్ళాసుపత్రి పెట్టిస్తా."
ఆతని భార్య రెండేళ్ళక్రితం ప్రసవించలేక చచ్చిపోయింది. అక్కడికి ఆసుపత్రి ముఫ్పయి, నలభయి మైళ్ళల్లో వుంది. ఆ వూరికో
దారీ డొంకా లేదు. కొంతదూరం బండిమీదా, కొంతదూరం బస్సుమీదా వెళ్ళాలి. కావాలన్నప్పుడు బస్సు కలవదు. కలిసినా చోటు దొరకడం
సులభమూ కాదు. ఎంతో డబ్బు అవుతుంది. గురవయ్యకు అదేమీ సాధ్యం కాలేదు. ఆస్పత్రి వూళ్ళోనే వుంటే ఆమె బ్రతికేదేనని
అతడెన్నోమాట్లు అన్నాడు. ఇప్పుడూ అదే మాట.
సత్తిరెడ్డి ప్రశ్నలు వేస్తూ, సమాధానాలు చెప్పిస్తూ కూలివాడికి రాజ్యం వస్తేనే ఇవన్నీ జరుగుతాయని వాళ్ళచేత వోప్పించేడు.
అయితే అందరికీ ఒకే సందేహం.
"ఎల్లాగ?"
"దొరలు రానిస్తారా?"
"నవాబు సేనలున్నాయి."
సత్తిరెడ్డి వోపికగా మళ్ళీ మొదటి నుంచీ ప్రారంభించవలసి వచ్చింది.
వెట్టి చేయరాదని ఎన్నో ఏళ్ళ నుంచి ఎందరో ఎదురు తిరుగుతూండలేదూ? ఎదురు తిరిగేరు. ఆలాగ ఎదురుతిరిగి ఏదో రోజున దెబ్బలు
తినని మనిషీ ఏదో విధంగా నష్టపడి వుండని యిల్లూ ఆవూళ్ళో లేనేలేదని చెప్పాలి. ఏదో పది పెద్దకుటుంబాల వాళ్ళకి ఆ తాకిడి
లేకపోయినా అదేం పెద్ద లెక్క కాదు. వాళ్ళు అయినా వెట్టి రూపంలో కాకపొతే నజరానాల రూపంలో ఇచ్చుకోలేక ఎదురుతిరిగి మరో
విధంగానేనా నష్టపడ్డ వాళ్ళే.
ఒక్క నిరుడు మాత్రం పదిహేను రోజులపాటు ఆ పీడ వదిలింది. ఆ తరవాతయినా దొరాలూ, అధికార్లూ వెనకటి మాదిరిగా కాకుండా చూసీ
చూడనట్లు వూరుకుంటున్నారు – అనిపిస్తూంది.
అయితే ఎందుచేత?
అందరూ ఏక కంఠంతో తమ అభిప్రాయం తెలిపారు.
"సంగం చేసింది."
"కాని సంగం ఏమిటి? అదేవిధంగా చేసింది? వివరించడానికై వారు దీర్ఘాతి దీర్ఘంగా ఆలోచించేరు. సూక్ష్మాతి సూక్ష్మంగా సమాధానం
ఇచ్చేరు.
సంగం అన్నది ఒక మనిషేం కాదు. వూళ్ళోవాళ్ళంతా దాంట్లో చేరేరు. వాళ్ళు చేరక పూర్వం ఆ వూళ్ళో సంగం లేదు. పోరుగూరాయనొచ్చి
సంగం చెప్పి వెళ్ళిపోయేడు. కాని సంగం వెళ్ళిపోలేదు.
పోరుగూరాయన వెట్టి చెయ్యనక్కర్లేదన్నాడు. తామంతా మానేసేరు. ఆయన వెళ్ళిపోయేకనూ చెయ్యలేదు. సంగం పెట్టుకొన్నాం మేం చెయ్యం
అనేసేరు.
మిలిటరీ వచ్చింది. పద్దాలుని కాల్చేసింది. అందర్నీ కొట్టారు. కొందర్ని జైళ్ళల్లో వేసేరు. సంగం లేదన్నారు. మళ్ళీ తెస్తే
చంపేస్తామని కూడా చెప్పేరు. తాము సంగాన్ని తేలేదు. మళ్ళీ వెట్టికి పోనేపోయేరు.
సంగం రానూవచ్చింది. పోనూపోయింది. కాని, మళ్ళీ వస్తుందేమోననే భయం మాత్రం దొరలకి పోలేదు.
సంగంలో చేరినారన్న తామంతా వూళ్ళోనేవున్నారాయె. సంగం ఎక్కడికి పోయింది?....
సంగం అన్నది పైనుంచి రాలేదు. మరెక్కడికీ పోనూలేదు. ఈమాటనందరూ వొప్పుకొన్నారు. కాని, అదేమిటో మాత్రం ఎవరికీ అంతు
చిక్కలేదు.
రాత్రి పొద్దుపోయింది. తెల్లారినాక అంతా మళ్ళీ పనుల్లోకి వెళ్ళవలసినవాళ్ళే. చర్చ నిలిపేరు. ఈమాటు మరో రోజున దీని
సంగతి తెల్చుకోవాలనుకొన్నారు. ఒక్కొక్కళ్ళే వెళ్ళిపోయేరు. వెంకటయ్య ఒక్కడే వెనక్కి దిగబడ్డాడు.
సత్తిరెడ్డి ముందు అనుకొన్న కార్యక్రమాన్ని మార్చుకొంటున్నానన్నాడు. మళ్ళా సంగాన్ని ఏర్పాటు చెయ్యడం అవసరమని అతడు
కొద్ది రోజులుగా ఆలోచిస్తున్నాడు. నేడు జరిగిన చర్చలు ఆలోచనను కార్యరూపంలో పెట్టవలసిన అవసరం వచ్చినట్లు
సూచిస్తున్నాయి.
"రేపు రాత్రి మళ్ళీ అందర్నీ పిలు. పగలు మరో చోటు చూడగలవా? ఇక్కడే వుండడం మంచిదా?"
వెంకటయ్య ఆలోచించేడు. ఆనాడు వచ్చిన వారంతా నమ్మకం అయిన వాళ్ళే. కాని, ఏ పొరపాటునో నోరుజారితే? ఆతని పేరు
సత్తిరెడ్డి అని తెలియకపోవచ్చు. కాని, రహస్య కార్యకర్త వచ్చేడని నోరుజారేరా ప్రమాదం. కనక ఆయన్ని మరో చోట
వుంచడం అవసరం. తాను ఎరిగి వున్న ఇళ్ళన్నీ నెమరువేసుకొన్నాడు.
నేనిదివరకెన్నడూ చెప్పలేదు. కాని నాకు నమ్మకం వుంది. చాకలి మంగమ్మ యింట్లో వుందురుగాని...."
మంగమ్మ చచ్చిపోయిన పద్దాలు భార్య. ఇప్పుడు వూరి చివర ఎవరి దొడ్డిలోనో పాక వేసుకొని రైతుల యిళ్ళల్లో పని చేసుకొని
బ్రతుకుతూంది.
అత్తవారి వాళ్ళు కొడుకు పోయేక కోడల్ని ఇంట్లోకి రానివ్వడానిక్కూడా నిరాకరించేరు. వెంకటయ్య ఆమెకు సాయం చేస్తూ, మంచీచెడ్డా
కనుక్కుంటున్నాడు. ఆమె ఆలోచనల ధోరణిని అతడెరుగును. అనేకమార్లు ఇద్దరూ తమ మనస్సులోని కసిని కలబోసి, ప్రతీకారం
ఎల్లాగ చెయ్యాలని ఆలోచించేరు.
కనకనే సత్తిరెడ్డిని ఆమె యింట్లో వుంచడం సాధ్యమేననిపించింది.
సత్తిరెడ్డి కూడా చాలా ప్రశ్నలు వేసి, ఆమె యింటివద్ద వుండొచ్చుననుకొన్నాడు.
తెల్లవారే ముందు ఇద్దరూ మంగమ్మ గుడిసె తలుపు కొట్టేరు.
రెండో ప్రకరణం
చిన్న గుడిసె. ఒంటి నిట్రాటిది. దానికి ముందు ఓ వాకిలీ, వెనక ఓ పెరడూ, ఓ ఆవరణా అంటూ ఏమీలేదు. మదుగుగా వున్న
చోటల్లా మట్టి పెట్టి మెత్తిన అడివికంప దడుల లోపలున్న ఎనిమిది పది చదరపు గజాల మేర మాత్రమే. అక్కడ ఓ మూల
మంగమ్మ వొండుకుంటుంది. మరో మూల పడుకుంటుంది. సత్తిరెడ్డికి ఆశ్రయం ఆ ఇల్లు.
ఆ గుడిసెలో పైన సగభాగంలో ఒక చిన్న అటక కట్టేరు. దానిమీద ఇన్ని పిడకలు ఒక మూల గూడు పేర్చి వున్నాయి. ఓ
చిన్న కుండలో ఇన్ని జొన్నలు పోసి వేరే మూల వున్నాయి. అక్కడే ఎల్లాగో సర్ది ఒక గోనెగుడ్డ పరిచేరు. దానిమీద
సత్తిరెడ్డి పడక వేసేడు.
అంతా కటికి చీకటి. బయట ఫెళ్ళున ఎండ కాస్తున్నా అంతే. ఏమీ కనపడదు. కాలక్షేపం కోసం తల క్రింది సంచిలోంచి
సత్తిరెడ్డి ఓ పుస్తకం తీసేడు. ఆ గుడ్డి వెలుతుర్లోనే చదువుకొనేటందుకు ప్రయత్నించాడు. కాని నడవలేదు. కళ్ళు పీకేయి.
మూసి తల క్రింద పెట్టేడు.
నిద్ర పోవాలంటే వెంటనే పట్టనేలేదు. అదీగాక ఎంతసేపని నిద్రపోతాడు? కళ్ళు తెరుచుకొనే చూస్తూ పడుకున్నాడు. చూడ్డానికి ఏం
వుంది? వెల్లకిలా పడుకుని ఓ గజం దూరంలో వున్న కప్పు వేపు చూడాలి. లేకపోతే క్రింది వేపు తిరిగి ఇంటి వెంట నిశ్శబ్దంగా
తిరుగుతూ పని చేసుకుంటున్న మంగమ్మని చూస్తూండాలి.
మంగమ్మ అందవికారం మనిషి కాదు. స్ఫోటకం మచ్చలతో ముఖం వులాడించినట్లున్నా కన్నూ, ముక్కూ తీరైనవి. వయస్సూ, ఆరోగ్యంతో
మిసమిసలాడుతున్న పొంకమైన శరీరం. విరియపూచిన పొన్నచెట్టులా వుంది. సర్కిలినస్పెక్టరు రమణారెడ్డి ఆమె కోసం పడే
తాపత్రయం అప్పుడర్ధం అయిందనిపించింది, సత్తిరెడ్డికి.
మొదట ఆమె వైపే చూస్తూ పడుకోడం భావ్యంలా తోచలేదు. కాని, కప్పులో పరుగెత్తిన ఎలకల మూలంగా కంట్లో నలకలు పడ్డాక
ఆతడు ముఖం తిప్పుకోక తప్పిందీకాదు. తిప్పినప్పుడు మంగమ్మే కనిపించక మాననూలేదు. ఆమెను చూస్తూ, ఆమె జీవిత పరిస్థితుల్ని
వూహించుకుంటూ కాలం గడిపేడు.
ఆ పగలంతా మంగమ్మ ఒక్క మాట ఆడలేదు. ఏదేదో ఆలోచనలతో కొట్టిమిట్టాడిపోతూ ఇంటి వెంట కలలో తిరిగినట్లు తిరుగుతూంది.
ఇన్ని జొన్నలు దంచుకొచ్చింది. సంకటింత వుడకపెట్టింది. మూకుట్లో పెట్టి ఇంత కారం వేసి అటక మీద సత్తిరెడ్డి కందించింది.
ఉతుకు బట్టలు తెచ్చింది. రేవుకెళ్ళింది. వచ్చింది. రేవులో వున్నంతసేపూ ఆమె మనస్సు గుడిసె మీదనే వుంది.
ఆ గుడిసెకి ఓ గుమ్మం, ఓ తలుపూ అంటూ లేవు. తడక ఓ తలుపు. తాడో గొళ్ళెం. జారుముడి ఓ తాళమూను. ఇంట్లో పోయేవేమీ
లేవు. కనక ఆమెకెప్పుడూ దొంగ భయం లేదు. వున్నదేమన్నా వుంటే దొరలదే భయం. వాళ్ళకి ఆ యింట్లో ఆశకొలిపే వస్తువులేం
లేవు. ఎక్కడున్నవి అక్కడే వుండేవి. ఎవరన్నా ఎరిగివున్న అమ్మలక్కలు తాను లేనప్పుడు వచ్చినా ఓ నిముషం కూర్చుని
పోయేవారు.
కాని, ఈ వేళ తనింటికెవరన్నా వస్తారేమోననే ఆమె ప్రాణం కొట్టుకొంటూంది. అటకమీది మనిషి ఆ వచ్చినవాళ్ళ కంటబడితే?
ఆయనతో తనకు రంకు కడతారని భయం లేదు. ఆయన ఎవరో, ఎందుకు దాచాలో వెంకటయ్య చెప్పేడు. ఆయనకు ఏ అపాయం రాకుండా
చూడాలన్నాడు. తన యింటికి వచ్చే వాళ్ళు ఆయన్ని చూసి గప్‌చిప్‌గా వెళ్ళిపోయి వాళ్ళతోనూ, వీళ్ళతోనూ
చెప్పొచ్చు. లేదా నిర్జనంగా వుందని బేపరాకత్తుగా వున్న చోట పరాయి మగాడెవ్వరో దాగుకొని వుండడం చూసి కంగారుపడి కేకలు
పెట్టొచ్చు. ఎల్లాగైనా కష్టమే.
త్వర త్వరగా పని ముగించుకొంది. ఇంటికి పరుగెత్తి వచ్చింది. దారిలో పుల్లలు ఎరుకొనేందుకు వచ్చిన ముత్తమ్మ పలకరించింది.
పొద్దుతిరిగేకగాని ఇంటికి వెళ్ళని మనిషి అంత పెందరాళే తిరిగి రావడం చూస్తే ఆమెకాశ్చర్యం కలిగింది.
"ఏం వొదినా! అప్పుడే పనయిపోయిందా?"
ముత్తమ్మ పుల్లలేరుకోవడం మాని బాతాఖానీకి తన వెంటబడుతుందేమోనని మంగమ్మ భయపడింది. తలనొస్తూందని కణతలు నొక్కుకుంది. ఓ
గడియ పడుకోవాలంది.
ముత్తమ్మ ఏమీ అనలేదు. వెళ్ళిపోయింది. ఆవిడకాపూట కూర్చునే తీరిక లేదు. ఆమె కాకపోతే ఇతర స్నేహితురాళ్ళెవరేనా
రావచ్చు. ఏ పుల్లలేరుకొందుకో వచ్చి, ఎండవేళ ఓ అరగడియ కూర్చుని పోతూండడం వాళ్ళకో అలవాటు. వాళ్ళు వస్తే ఏం
చెయ్యాలో? ఆలోచిస్తూనే ఇంటికి పరుగెత్తింది.
ఇంటికి వచ్చేసరికి ఎక్కడివక్కడే వున్నాయి. ఏవిధమైన గంద్రగోళమూ జరగలేదు. "అమ్మయ్య" అని ఒక్కవూర్పు తీసుకొంది.
"ఎవరూ రాలేదుగంద?" అది మనస్సంతృప్తికి వేసిన ప్రశ్న. ఆమె తడక తోయగానే నిద్రనుంచి మేల్కొన్న సత్తిరెడ్డి, ఆ
ప్రశ్నలో ఇమిడి వున్న ఆదుర్దాను గుర్తించేడు. కాని, ఏమీ అనలేదు. తాను ఊ అనో, ఉహు అనో ఏకమాత్రలో సమాధానం
ఇచ్చినా, ఆమెతో ఇంట్లోకి అడుగుపెడుతున్నవాళ్ళెవరన్నా వింటే? మంగమ్మ కూడా తన ప్రశ్నకి సమాధానం కోరలేదు. నిశ్శబ్దంగా
గుమ్మంలోనే పీట వేసుకొని కాపలా కూర్చుంది.
తీరుబడిగా కూర్చుంటే మనస్సులో అనేక ఆలోచనలు తుపాను రేపేయి. అవన్నీ సంగం వచ్చేక తన జీవితంలో వచ్చిన కష్టాల మీదనే
సాగేయి.
ఒకవేపున సంగం మూలంగానే తన కుటుంబ జీవితం ధ్వంసమైపోయిందనిపిస్తూంది. రెండోవేపున ఆ సంగాన్నే తన అటకమీద దాచి కాపలా
కాస్తూంది. ఎందుకు? తన కష్టాలలో ఈ సంగం తన్నాదుకుందా? పైగా పోలీసులు తన మగణ్ణి కాల్చేస్తే – ఆ నాయకులంతా పోలీసుల
నుంచి తప్పించుకొని తలదాచుకుంటున్నారు. వీళ్ళు దాంకోడం ఎందుకు? అంత మగసిరి వుంటే తన మగాడిలాగే చస్తే చచ్చామని ఎందుకు
ఎదుట నిల్చోరు? వాళ్ళని తానెందుకు దాచాలి? ఇల్లా దాగి వీళ్ళు చేస్తున్న ఘనకార్యం ఏమిటి?
అనేక ప్రశ్నలు, అనేక అనుమానాలు. వాటికి ఆమె వద్ద సమాధానాలూ లేవు. వెంకటయ్య మీదున్న అభిమానంకొద్దీ ఆ ప్రశ్నలకి
సమాధానం తెలుసుకోలేకపోయింది.
అయినా సంగంయొక్క ప్రత్యక్షమూర్తిలాగ ఎదురుగా సత్తిరెడ్డి కనిపిస్తూంటే ఆ ప్రశ్నలు మనస్సులో పుట్టకుండా వుండడం లేదు.
తన మగడు, సంసారం, మీటింగు, పోలీసులు, మగని శవం, తనను పోలీసులు పెట్టిన బాధలూ తెరమీద బొమ్మల్లా ఒకదాన్నొకటి
తరుముకుంటూ మనస్సులో మెదిలేయి. ఆ కష్టాలకూ, బాధలకూ కారణం ఈ సత్తిరెడ్డేననిపించింది. నిజానికి ఆ రోజున మీటింగు చెప్పిందీ
సత్తిరెడ్డి కాదు. ఈయన్ని ఆ రోజుల్లో తాను చూడనూలేదు. కాని, తన కష్టాలన్నింటికీ మూలం అనిపించిన సంగానికి ఆయన
ప్రతినిధి.
తన కుటుంబ జీవితాన్ని మంటబెట్టింది నిజాం ప్రభుత్వమూ, జాగీర్దార్లూ, దొరలూను. ఆ విషయం అంతా వెంకటయ్య చెప్పేడు. తన
మగణ్ణి వాళ్ళే కాల్చిచంపేరు. తనచేత వెట్టిగా చాకిరీ చేయించుకొన్నారు. అవమానం చేసేరు.
తాను పెద్దమనిషి కాక పూర్వమే దొర కొడుకు రమణారెడ్డి తన్ను చెరిచేడు. ఆ రమణారెడ్డే సర్కిలయ్యేడు. చిన్నప్పుడు
భయానికో, బలానికో తాను లొంగిపోయింది. నోరు కూడా విప్పలేకపోయింది. కాని పెద్దదయ్యాక రమణారెడ్డిని తన మీద చెయ్యి
వెయ్యనివ్వలేదు. ఆ కోపంతోనే ఆతడు తన మగణ్ణి కాల్చిచంపేడని ఆమె అభిప్రాయం.
మగణ్ణి చంపేసేక, తనని పోలీసుస్టేషనులో చాకిరీకి పెట్టేరు. నానాచాకిరీ చేయించారు. సర్కిలు పక్కలోకి వెళ్ళాలన్నారు.
నిరాకరిస్తే కుళ్లపొడిచేరు. కాని తాను లొంగలేదు. చెప్పిన చాకిరీ అంతా చేసింది. మీద చెయ్యివెయ్యబోయేరా గుర్రుమంది. పిల్లిలా
పీకింది. ఆరడుగుల బలిష్ఠమైన ఆమె విగ్రహం చూసి పోలీసులు కూడా అంతకంటె ఎక్కువ సాహసం చెయ్యలేకపోయేరు.
సర్కిలు వూళ్ళోకి దౌరా వచ్చినప్పుడల్లా తన్ను రప్పిస్తూనే వున్నాడు. కొడుతూనే వున్నాడు. తన్ను లొంగ తీసుకొనే యావలో అతని
కుటుంబ జీవితం కూడా భగ్నం అయింది. కాని, ఆతడు మానలేదు.
ఓ రోజున దౌరా వచ్చిన రమణారెడ్డి తెగత్రాగి తన మీద దౌర్జన్యం చేయబోయేడు. తాను లొంగలేదు. కొట్టేడు. తిట్టేడు.
తాగి వొళ్ళు తెలియని స్థితిలో అతణ్ణి బంట్రోతులు గఢీలో మేడమీద గదికి తీసుకెడుతున్నారు. అతడు గిజాయించుకొని బూతులు
తిడుతున్నాడు. ఆ వొళ్ళు తెలియని స్థితిలో ఆతడు జీవితానికి సరిపడా దుఃఖాన్ని మూటకట్టుకొన్నాడు. ఆతని సంసారంలో వచ్చిన
కల్లోలానికి మంగమ్మ ప్రతీకారానందాన్ని అనుభవించింది.
రమణారెడ్డిని బంట్రోతులు ఆతని గదిలోకి తీసుకుపోతున్నప్పుడు ఎదుటనున్న గది గుమ్మంలో భార్య కనబడింది. తాగి వున్న రెడ్డి
ఆమెలో మంగమ్మనే చూసేడు. బంట్రోతులకు ఆజ్ఞాపించేడు --- "ఆ లంజని జుట్టు పట్టుకు లాక్కురాండిరా."
ఆ మాటలకు బంట్రోతులు హడలిపోయేరు. రమణారెడ్డి భార్యను ఇంక సర్దుబాటు చెయ్యడం ఎవ్వరి తరమూ కాలేదు. ఆమె భర్తను
గుర్తించడానిక్కూడా నిరాకరించింది.
అతని కుటుంబ జీవితంలో కల్లోలానికి పరోక్షంగా తాను కొంత కారణం అయినందుకు మంగమ్మ సంతోషించింది. కాని, ఆమె మనస్సులోని కసి
తీరలేదు. సర్కారు నాశనం అయితే తప్ప పీడ వదలదని వెంకటయ్య చెప్పేడు. ఆ శుభముహూర్తం కోసం ఆమె ఎదురుచూస్తూంది. ఆ
సర్కారు కోపానికి గురి అయిన సంగం మీద అభిమానం పెంచుకొంది.
కాని, సత్తిరెడ్డి ఎదురుగా కనిపిస్తుంటే, చితికిపోయిన తన సంసారమే గుర్తు వచ్చింది. సంగం మీది అభిమానం, సర్కారు మీది
కసి కన్న బాధల భయం నిరుత్సాహపరచింది. సాయంకాలం ఆ మాట తేల్చేసింది కూడా.
"ఇదివరకటి వాటికే చచ్చిపోతున్నా. కొత్తవి తెచ్చిపెట్టకండి."
ఆ మాటలంటూనే చెట్టంత మనిషీ కూలబడి వెక్కి వెక్కి ఏడ్చింది.
ఇల్లంతా చీకటిగా వుంది. దీపం పెడితే కొత్త మనిషి బయటి వాళ్ళకి కనిపించిపోతాడేమోనని కందిలి ముట్టించలేదు. సత్తిరెడ్డి
అటక దిగి గుమ్మంలో నిలబడ్డాడు. ఏడుస్తున్న ధ్వని తన మనస్సును కలచివేసింది. ఓదార్చేడు.
"ఎందుకల్లా దుఃఖపడతావు? ఎంత ఏడ్చినా పోయినవాడు తిరిగిరాడు. అతనికేం? వీరుడి చావు వచ్చింది."
ప్రొద్దుటినుంచీ, ఇంటివెంట తిరుగుతున్నా, గుమ్మంలో కూర్చున్నా శోకదేవతలాగ కనిపిస్తున్న మంగమ్మని పలకరించి ధైర్యం
చెప్పాలనీ, ఓదార్చి దుఃఖం ఉపశమింప చేయాలనీ సత్తిరెడ్డి చాలమాట్లు అనుకొన్నాడు. దానికోసం తాను ఏలా మాటలు ప్రారంభించాలో,
ఆమె ఏమి సమాధానం ఇస్తే తాను ఏమనాలో ఒకటికి పదిమాట్లు ఒద్దికలు వేసుకొన్నాడు. కాని, తీరా సమయం వచ్చేసరికి
తాననుకొన్నదేదీ జరగలేదు. సిగ్గూ, బిడియమూతో చెప్దామనుకొన్నవి చెప్పలేకపోయేడు. ఏడుస్తున్న మంగమ్మని చూసేక కొత్త
మాటలేం తోచలేదు. ఏదో అనేసేడు. అన్నాక ఆ మాటలు అందరూ అనేవేనని గ్రహించేడు.
మంగమ్మ ఒక్క నిముషం ఏడ్చి సర్దుకొంది.
"పుట్టింటివాళ్ళెవరూ లేరా?"
"అదెప్పుడో బుగ్గి అయిపోయింది."
తల్లీ, తండ్రీ చచ్చిపోయేక తనను దొరలయింట పెంచేరంది. ఆ పెంచేరన్న మాటలో అభిమాన స్వరం వినబడలేదు. విపరీతమైన
ద్వేషం వినిపించింది. సత్తిరెడ్డి మళ్ళీ ప్రశ్నించేడు.
"పోనీ ఇంకే బంధువులూ లేరూ? ఈ నిప్పుకి దూరంగా మరో వూళ్ళో....."
ఆమె ఇచ్చిన సమాధానం సత్తిరెడ్డికే సిగ్గు కలిగించింది.
"ఏ వూరెడితే మాత్రం? అక్కడోళ్ళింతకన్న మంచివాళ్ళా?"
నిజమే. ఎక్కడికెడితే మాత్రం? రక్షణేం వుంది? ఉన్నచోటనే వుండి రక్షణ కల్పించుకోవాలి గాని...
సత్తిరెడ్డి కి సమాధానం తోచలేదు. ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు.
ఆతని కంఠంలోని సానుభూతినీ, మాటలలోని అనునయాన్నీ విన్నాక మంగమ్మ కూడా తన మొదటి ధోరణిని మరచిపోయింది. కొత్త కష్టాలు
తేవద్దంటూ నిష్టూరంగా అన్న మాటల్ని మరచిపొమ్మంది.
"ఏదో కష్టం మీదన్నా."
సత్తిరెడ్డి మాట తప్పించేడు. మాటల్లో పెట్టి ఆమె జీవితం ఏలా గడుస్తూందో ఏమిటో యోగక్షేమాలు ఒక్కొక్కటే ప్రశ్నించేడు. ఆమె
తనను పోలీసులు పెట్టిన బాధలూ, పెడుతూన్న బాధలూ చెప్తూంటే ఆతనికెంతో బాధ కలిగించింది. మనస్సు ద్రవించింది.
కాని, ఏమని ఊరట చెప్పగలడు? ఈ దుర్మార్గాలన్నింటికీ దేశం ప్రతీకారం చేయకమానదన్న మాట కేవలం మనస్సంతృప్తికి
మాత్రమే. ప్రతీకారం ఎప్పుడు చేస్తుంది? ఎవరినని చేస్తుంది? ఎల్లా చేస్తుంది? ఇల్లాంటి ప్రశ్నలకి సమాధానాలేమీ లేవు. ఆ
రోజున పద్దాలుని చంపిన సిపాయిని శిక్షిస్తారా? ఉహుఁ. అమీను, సర్కిలూ? అంతగా వస్తే వాళ్ళు పారిపోతారు. నిజాము? అసలీ
దౌర్జన్యాలన్నిటికీ వెనక బలం నిజాము పరిపాలన. కాని, ఆయనకు బ్రిటిష్ సర్కారు హామీ వుంది. ఇప్పుడు నడుస్తున్న
రాజకీయాల ధోరణి చూస్తే ఇన్ని హత్యలు, హింసలు నడిపిన నిజాము రక్షణకు కాంగ్రెసుచేత హామీనిప్పిస్తూంది. ఈ ఆటంకాల
నధిగమించగల ప్రజా వుద్యమం తలఎత్తి, పీడకుల్నీ, హంతకుల్నీ బోనెక్కించే రోజుకి ఈ ఉస్మాన్ బ్రతికి వుంటాడా?
కాని మంగమ్మ క్షుభిత మనస్సుకి ఈ ప్రశ్నలేం తోచలేదు. ప్రతీకారం జరుగుతుందనేదొక్కటే ఆమె కనంత సంతృప్తిని కలిగించింది.
మూడో ప్రకరణం
భార్య సుమిత్రతో కలిసి తోటలో అడుగుపెడుతున్న రాజిరెడ్డిని చూసేసరికి రంగయ్య ఎంతో బిడియపడ్డాడు. ఆ దంపతులు వూళ్ళోకి
వచ్చినప్పుడు తప్పకుండా తోట వైపు షికారు రావడం, చెట్ల నీడల్లోనూ, మోటబోదె నీళ్ళతోనూ ఆటలాడుకోవడం, చీకటి పడేవరకూ
కూర్చుని కబుర్లు చెప్పుకొని ఇంటికి పోవడం ఓ అలవాటే. ఎంత పెద్దరెడ్డి అల్లుడూ, కూతురూ అయినా దంపతులిద్దరూ పట్టపగలు
కబుర్లు చెప్పుకోవడం, నవ్వుతూ తుళ్ళుతూ వీధి వెంటా, పొలాలమీదా షికార్లు పోవడం వూళ్ళో వాళ్ళందరికీ వింతగానే వుండేది. ఎదురుగా
చూడనట్లు నటించినా, చాటుగా బుగ్గలు నొక్కుకొనేవారు. కొత్త జంతువుల్ని చూసినట్లు విరగబడి చూసేవారు. అవన్నీ గమనిస్తూన్నా
ఎరగనట్లే నటించేవారు ఆ దంపతులు. వూళ్ళో వున్న రోజుల్లో వీలు చిక్కినప్పుడల్లా వచ్చి, బోళ్ళ పొలంలో ఒక్క గంటయినా
గడిపేవారు. అందుచేత ఆ రోజున వారు రావడంలో ప్రత్యేకత ఏమీ లేకపోయినా, రంగయ్య వారిని మాములుగా ఆహ్వానించలేకపోయేడు.
ఈ మధ్య ఇంట్లో వచ్చిన గంద్రగోళాల అనంతరం వారక్కడికి రావడం అదే ప్రథమం. ఆ గొడవలు వాళ్ళ చెవిని పడకుండా
వుంటాయా? మామూలుగా వచ్చినప్పుడల్లా కనిపిస్తూ వచ్చిన ఇద్దరూ నేడు లేకపోవడాన్ని గమనించలేరా? తప్పకుండా చూస్తారు. ఏమీ
ఎరగనట్లు సత్తెమ్మ కనబడదేం? -వెంకటయ్య ఏడీ? అని వాళ్ళిద్దరూ అడిగితే తానేం చెప్పాలి? వాళ్ళిద్దరూ పెళ్లి
చేసుకొంటామన్నారనీ, తమకిష్టం లేకపోయిందనీ, వారిని దూరం చేయడానికి ఎంతో బ్రహ్మప్రళయం చెయ్యవలసివచ్చిందనీ తాను
చెప్పగలడా? అందులోనూ రాజిరెడ్డితో. ఇద్దరూ చాల సన్నిహిత మిత్రులు. సంఘ సంస్కరణలు సమాజాభివృద్ధి మొదలయిన అనేక
సమస్యలమీద ఇద్దరూ ఇదివరకు, ఎంతో చర్చించిన వాళ్ళే. తన అభిప్రాయాల్ని ఎరిగిన రాజిరెడ్డి ముందర తాను చేసిన పనికి
సిగ్గుపడవలసి వస్తూందనిపించి రంగయ్య ఎంతో చిరాకుపడుతున్నాడు. ఏం ప్రశ్నలు వస్తాయోనని ముళ్ళమీదున్నట్లున్నాడు.
చివరకు ఏదో సందు చూసుకుని రాజిరెడ్డి అడగనే అడిగేడు. అయితే ఆ ప్రశ్న అంతవరకు రంగయ్య వూహించుకొంటున్న విధంగా లేదు.
"నేనన్నీ విన్నాను. నువ్వు చేసిందేం మంచి పని కాదు."
విన్నదేమిటో, మంచిపని కానిదేమిటో రాజిరెడ్డి చెప్పకపోయినా అర్థం అయింది. అక్క అవస్థ చూసేక తాను చేసిన గొడవ మంచికా,
చెడ్డకాయనే అనుమానం రంగయ్యకే ఎన్నోమాట్లు కలిగించింది. కాని, ఎదటి మనిషి అది మంచిది కాదనేసరికి అభిమానం వేసింది. కోపం
వచ్చింది. తన పనిని సమర్థించుకోవాలనే అహంకారమూ కలిగింది.
"మా బతుక్కి తగునుకదా యనా? ఇదే నీ యింట్లో కథయితే, నాకు చేసిన హితబోధ నీకు గుర్తుండేదేనా?"
ఎంత స్నేహితుడైనా ఇదే నీ యింట్లో జరిగితే-ననడం రాజిరెడ్డికి కష్టమే అనిపించింది. ఎందుకీ ప్రసంగం తెచ్చేనా అనుకొన్నాడు.
చింతపడ్డాడు. కాని, సమాధానం ఇవ్వకుండా కోపగించుకోడం మంచిది కాదనుకొన్నాడు.
"కోపం వద్దు రంగా! మనకున్న చనువును పట్టీ, గతంలో ఇల్లాంటి సమస్యల్ని గురించి మనం తరుచుగా సాగిస్తూ వచ్చిన చర్చల
దృష్ట్యానూ అన్నాను. కాని...."
ఒకమారు మిత్రుణ్ణి నొప్పించేక రంగయ్య అరరే అనుకొన్నాడు. కాని రాజిరెడ్డి తమ గత చర్చల కథ జ్ఞాపకం చేసేక తన
మాటను సర్దుకొనేటందుకు ప్రయత్నించడం కూడా అభిమానంగా తోచింది. మళ్ళీ అదే మాట రెట్టించేడు.
"కోపం ఎందుకనుకొంటావు? ఒక విషయం మంచిచెడ్డల్ని ఆలోచించేటప్పుడు ఎవరికివారు దానిని తమకు వర్తింప చేసుకొని ఆలోచన
ప్రారంభిస్తే సమస్య సులువుగా పరిష్కారం అవుతుంది."
ఈ ఘట్టంలో మనమే వుంటే ఏం చేసి వుండేవాళ్ళం అనేది ఆలోచించడం అవసరం. దానితో అనేక సమస్యలకి పరిష్కారం సులభంగా
దొరుకుతుంది. అదేం కొత్త సిద్ధాంతమూ కాదు.
దానినే మరో దృక్కోణంలోంచి ఆంధ్ర భారతకారుడు వివరిస్తూ పరమధర్మ పదాలలోకెల్లా పరమోత్కృష్టమన్నాడు.
కాని అదే పరాయణం కాదు. మనుష్యుడి మనస్సు, ఆలోచనలు ఆతడు పెరిగిన వాతావరణాన్నే చాల వరకు ప్రతిబింబిస్తుంటాయి.
ఆతడు చదివిన చదువూ, ఆతని విజ్ఞానమూ, అలవాట్లూ, ఆచారాలూ, ఆలోచనల్ని ముందుకి గెంటుతూ, వెనక్కి లాగుతూ మహా
సంఘర్షణను కల్పిస్తూంటాయి.
రాజిరెడ్డి ఓర్పుతో మానవుని ఆలోచనల మీద ఏయేవి ఎల్లాంటి ప్రభావం కలిగిస్తుంటాయో చెప్పుకువచ్చేడు.
"ఏ విషయం మీదయినా మనకు తోచే మంచిచెడ్డ అభిప్రాయాలు సర్వస్వతంత్రంగా వుండవు."
ఆ తాత్విక విశ్లేషణకు రంగయ్య సమాధానం ఏమీ ఇవ్వలేదు. ఆ చర్చ కూడా పాతదే. ఆ అభిప్రాయాల్ని గతంలో తానూ
సమర్ధించేడు. కాని, పైకి ఒప్పుకోలేకపోయేడు.
ఆనాటి సాయంకాలం ఆ మిత్రులు ముభావంగానే విడిపోయేరు.
రాజిరెడ్డి ఇంటికి చేరుకున్నాక కూడా తోటలో వచ్చిన చర్చలను మరచిపోలేకపోయేడు.
పరధ్యానంగా, ఏదో కలలో వున్నట్లున్న భర్తను ప్రకృతిలోకి తేవడానికై సుమిత్ర అనేక ప్రయత్నాలు చేసింది. కాని,
ఆతడిచ్చిన సమాధానాన్ని పట్టి తన ప్రయత్నాలు సఫలమైనట్టా, విఫలమైనట్లా అనేది ఆమెకే అర్ధంకాలేదు.
రాజిరెడ్డి ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచేడు. కుర్చీ చేతిమీద ఆనుకొని కూర్చుని, ఆమె యాతని భుజంమీద చెయ్యివేసి ఏదో
ప్రశ్నిస్తూంది. ఆ చేతిని తన చేతిలోకి తీసుకొని, బుగ్గనానించి నొక్కుతూ ఆతడు మరల ఏదో ఆలోచనలో పడ్డాడు.
"మనుష్యుడు బ్రతికేది ప్రేమించడానికా? బాధించడానికా? ఒకళ్ళ సుఖం చూసి సంతోషించడెందుకు? ఆ సుఖం తాను ప్రతిష్ఠగా భావించిన
దేనికో నష్టకరం అని ఎందుకనుకోవాలి? ఆ సుఖాన్ని నాశనం చేసినా ప్రతిష్ఠ నిలబడేదీలేదు, దానిలో ఆనందమూ లేదు. కాని,
ఆతని ఆలోచనలు అటే నడుస్తాయి. బహుశా దుఃఖం, బాధ మనుష్యుణ్ణి ఆకర్షిస్తాయో ఏమో?"
నాలుగో ప్రకరణం
రంగయ్య ముసుగు తియ్యకుండానే భార్యను పిలిచేడు.
"నీళ్ళు."
భార్య పేరు నీళ్ళు కాదు. కాని, తనకు వెంటనే కావలసిన పదార్ధం భార్యకి పర్యాయపదంగా మారిపోయింది. సరిగ్గా అదే పద్ధతి
సూరమ్మకు అయిష్టం. తనకు తన పేరే తప్ప మరొకటిలేదని ఆమె దృఢాభిప్రాయం. 'ఉరఫు'లు, 'అనే'లు ఆమెకు అయిష్టం.
భార్యను పేరు పెట్టి పిలవడం ఆతనికి అలవాటే. కాని తానున్న పల్లెటూళ్ళో ఆ అలవాటు లేదు. పైగా వింత జంతువును చూసినట్లు
విరగబడి చూస్తారు. నవ్వుతారు. యద్దేవా చేస్తారు. అందుచేతనే వూళ్ళోకి వచ్చినప్పుడల్లా ఆతడామె పేరు మరచిపోయి
వూరుకుంటాడు.
సూరమ్మ ఆతని భయాన్నీ, సిగ్గునూ గణనలోకి తీసుకోదు. తనకి తల్లిదండ్రులు పెట్టిన పేరొకటున్నదనీ, ఒసే, ఏమేలు దానికి
పర్యాయపదాలు కావనీ ఒకటికి పదిమాట్లు చెప్పింది. ఆతడూ దాన్ని అంగీకరిస్తాడు. కాని, వూళ్ళోవాళ్ళ మాటేమిటి? వాళ్ళు ఆ
సంగతిని వొప్పుకోరుగా? దొర అల్లుడు రాజిరెడ్డి తన భార్యను ఆమె పుట్టింట్లో అందరూ పిలిచేలాగ 'చిట్టీ' అంటాడని బుగ్గలు
నొక్కుకొని, కనుబొమ్మ లెగరేసే అమ్మలక్కలు తన్ను బ్రతకనిస్తారా? మొహం మీదే తాటేకులు కట్టెయ్యరూ?
కాని, సూరమ్మ వొప్పుకోదు. వాళ్ళ అక్కను మగడు పేరు పెట్టే పిలుస్తాడు. మొదట తమ యింట్లో వాళ్ళందరికీ అది విడ్డూరంగానే
అనిపించింది. తానూ అప్పట్లో అక్కను వేళాకోళం పట్టించినదే. కాని, తనదాకా వచ్చేసరికి ఆలాగ పిలవడమే బాగుందనిపించింది.
తన వాళ్ళంతా మొహమొహాలు చూసుకొంటూంటే తన అక్క కూడా మొదట్లో మగడితో తన్ను పేరు పెట్టి పిలవవద్దని
బ్రతిమలాడుకొన్నదట. కాని, ఆతనితో ఓ ఏడాదిపాటు ఏలూరులో కాపురం వుండివచ్చేక తన అభిప్రాయాల్ని మార్చుకొంది.
"ఆవేపున అది అలవాటేనమ్మా! ఎవరో ముసిలాళ్ళూ, చాదస్తులూ తప్ప చిన్నకారంతా పెళ్ళాల్ని పేరెట్టే పిలుస్తున్నారు.
ఏమోనమ్మా! అదే బాగుంది నామట్టుకి. ఊళ్ళో వాళ్ళందర్నీ పేరెట్టి పిలవడానికి తప్పులేదు. కాని, భార్యని ఏదో దాసీదాన్ని
పిలిచినట్లు 'ఒసే, ఉసే' ఏమిటి? అసయ్యంగా!"
పెద్దకూతురు అభిప్రాయాన్ని తల్లి అంగీకరించింది. కాని, తాము ఇల్లాంటిదెప్పుడూ చూడలేదని చెప్పడం మాత్రం మానలేదు.
తర్వాత తన అన్నకు పెళ్ళయింది. అక్క మగణ్ణి చూసి, ఆతడూ ఆ పద్ధతినే అవలంబించేడు. సూరమ్మ మొదటి రోజుల్లో తనను
మగడు ముద్దుగా 'సూర్యం' అని పిలిచినప్పుడు ఎవరినా అన్నట్లు విరగబడి చూసినా తన్నే అని గ్రహించేక కొండెక్కింది. తన
అక్క మగడు బెజవాడ వైపు వాడు. అక్కడివాళ్ళు కొన్ని అలవాట్లు చేసుకొన్నారు. అది తనకు నచ్చుతే మాత్రం? మగాడికి
కొత్తే కాదూ? ఇక్కడ అలవాట్ల ప్రకారం, తన అక్క అన్నట్లు ఏ దాసీదాన్నో పిలిచినట్లు 'ఒసే, ఉసే' అంటాడేమోనని
భయపడింది. కాని, రంగయ్య అత్తవారింటి అలవాట్లు చూసేడు. అనుకరించేడు.
అయిన తన వూళ్ళోని అలవాట్లు కనబడని చట్టాలు. అవి మనస్సుని పట్టిపోయి వున్నాయి. నాలుక కూడా ఆ అడ్డుగోడల్ని
దాటలేకపోయింది.
స్వగ్రామంలో అయినా సరే మగనిచేత పేరునే పిలిపించుకోవాలని ఆమె అభిప్రాయం.
అందుచేత రంగయ్య నీళ్ళని పిలిచినప్పుడు ప్రక్కనున్న వసారాలో ఒక చెంబులోంచి మరొక చెంబులోకి వురుకుతూ నీళ్ళు తామక్కడే
వున్నామని తెలియపరిచేయి.
ఆతడు ఆలకించేడు. తన పిలుపునకది సమాధానం. నవ్వుకున్నాడు. ఈమారు పేరు మార్చేడు.
"చెంబు!"
వెంటనే వసారాలో చెంబు ఖంగున గొంతెత్తి పలికింది. తాను చెంబును పిలిచేడు. దానికి స్వయంగా పలికే శక్తి లేదు. కనుక సూరమ్మ
ఒక పుల్ల సహాయంతో దానిని పలికించింది.
రంగయ్య దుప్పటి తన్నేసి లేచేడు. భార్యను ఆట పట్టించాలనే మహోత్సాహంతో తలుపు తెరిచేడు. స్లూయిసులెత్తినప్పుడు వురకలెత్తి
వస్తున్న నీటి ప్రవాహం లాగ సూర్యకిరణాలు గదిలోకి తరుముకొచ్చేయి. బాగా ఎండ వచ్చేసింది. హఠాత్తుగా వెలుతురు చూడలేక
కళ్ళు మూసుకొని నిలబడ్డాడు. అంత పొద్దెక్కిన విషయం తాను గమనించనేలేదే అనుకొన్నాడు. అప్పటిమట్టుకి భార్యను అల్లరి
పట్టించాలనే సంకల్పాన్ని పక్కనపెట్టి గోడమీదున్న పుల్ల అందుకున్నాడు. తానింకా మొగమేనా కడగలేదనే విషయాన్ని తల్లి గాని,
అక్క గాని చూస్తున్నారేమోననే సంకోచంతో అటూ యిటూ తొంగి చూసేడు. ఆతని భయాన్ని చూసి సూరమ్మ నవ్వుకుంది. చూపుడు వేలాడిస్తూ,
కనుబొమ్మలెగరేసి బెదిరించింది.
పట్నవాసం చదువుతో రంగయ్యకు అక్కడి అలవాట్లు కొన్ని పట్టుబడ్డాయి. తన వూళ్ళోనైతే సూర్యుడు పొడిచే సరికి మంచంమీద
వుండడానికి వీల్లేదు. అసలు వూళ్ళల్లో ఆవేళప్పటిదాకా నిద్రపోడానికి వీలే వుండదు. గొరకొయ్యలు అంతదూరానికి ఎక్కి రాగానే
కొందరూ, తొలికోడి కూయగానే కొందరూ, చుక్క పొడవగానే కొందరూ వాళ్ళ వాళ్ళ పొలం పనుల స్వభావాన్ని పట్టి లేచేస్తారు.
వెళ్ళిపోతారు.