ఆమెను నేలబెట్టి రాసేసే వరకూ తనకు ఆ సంస్కరణ దృక్పథం మాట ఎందుకు గుర్తు రానేలేదు?
ఒకమారు పొలం వద్ద ఇల్లాంటి చర్చే వచ్చినప్పుడు రాజరెడ్డి అన్న మాటలు గుర్తు వచ్చాయి. మనస్సుకి మరీ బాధ కలిగింది.
వీరేశలింగం పంతులుగారి సమాజసంస్కరణాభిప్రాయాల్ని న్యాపతి సుబ్బారావు పంతులు గారు బలపరిచేరు. విధవా వివాహాలు జరిపించేటందుకు
సాయమూ చేసేరు. ఆ విషయంలో ప్రోత్సాహం ఇస్తూ ఉపన్యాసాలూ ఇచ్చేరు. కాని,
.... ఆయన సోదరుడే వితంతు వివాహం చేసుకొనేసరికి ఎదురు తిరిగేరు. పంతులుగారి మీద కక్ష కట్టేరు.
వీరేశలింగం పంతులుగారి ఆత్మ చరిత్ర నుంచి రాజరెడ్డి ఈ ఘటనను ఉదాహరించి చెప్పేడు.
సంఘంలో వున్న దురాచారాల మీద నిజంగానే కోపం వుండొచ్చును. వానిని నిర్మూలించాలనే పట్టుదలా వుండొచ్చు.
కాని, మనం ఒక్కటి మరిచిపోకూడదు. ఆ దురాచారాలు వందలకొలది సంవత్సరాలుగా మన నిత్య జీవితంలో భాగాలుగా ఏర్పడిపోయాయి.
అవి మన మనస్సుల మీదా, జీవిత పద్ధతుల మీదా మనకు తెలియకుండానే పని చేస్తున్నాయి. ఆ బంధనాల్ని మనుష్యుడు
తెగ్గోసుకోగలగాలంటే అదంత సున్నితమూ కాదు. సుఖమూ కాదు. మానవజాతి చరిత్రలో అటువంటి బంధనాలను తెగకోసుకొని బయట
పడేటందుకు జరిగిన ప్రతి ప్రయత్నమూ ఒక్కొక్క పునర్జన్మ.
"తన దాకా వచ్చినప్పుడే తన విశ్వాసాల బలం బయటపడుతుంది." అన్నాడు ఆ రోజున రాజరెడ్డి.
తాను దానికి అంగీకరించేడు. భావనా బలం లేకపోతే వాదనలలోనే మనిషి తేలిపోతాడని తాను అనుకొన్నాడు.
తన వాదనలలో ఎప్పుడూ గాంభీర్యం, విశ్వాసం కొరవడలేదనే అతని వూహ. తాను తన దాకా వస్తే-కూడా నిలబడతాననుకొన్నాడు.
కాని...
ఇప్పుడేం జరిగింది? తానేం చేసేడు?...
తాము వూళ్ళోకొచ్చిన రెండో రోజున పడక గదిలో భార్యతో కబుర్లు చెప్తున్నాడు. మాటల నడుమ ఆమె అతడు చెప్పే సంస్కరణల
కబుర్లని ముదలకించింది.
వితంతువులకి వివాహాలు చెయ్యాలంటూ అన్ని ఉపన్యాసాలిస్తారే. ఇంట్లో పూచిన తంగేడులా ఉన్నారు. వొదినకి ఆ పెళ్ళేదో చెయ్యరాదూ?
ఆ మాటలు విని, రంగయ్య వులికిపడి తలుపు వేపు చూసేడు. పెళ్ళాం నోరు మూసేడు.
"గట్టిగా అనకు. ఆవిడ చెవిని పడిందంటే మనమిద్దరం ఈ యింట్లోంచి ఈ పూటే మూట కట్టెయ్యాలి. వెధవ ముండకి పెళ్ళి మాట
చెప్తే చంపేస్తుంది."
సూరమ్మ మగని అమాయికత్వానికి నవ్వింది.
"ముంతాజ్ మగడి గొడవల్లో ఆవిడ చేత వందమాట్లు చీవాట్లు తిన్నాను. ముసల్మానుల్లో మళ్ళీ పెళ్లి తప్పు కూడా కాదు. ఆ
పిల్ల తండ్రి సిద్ధంగా వున్నాడు. కాని, అక్కగారి గురుత్వమే. ఆవిడ పెళ్ళి చేసుకోనంది. మంచిదానివి. నా దగ్గిర కనక
సరిపడింది. పొరపాటునేనా అన్నావు గనుక. గుడ్లు తోడేస్తుంది."
సూరమ్మ బహు తాపీగా సమాధానం ఇచ్చింది.
"ఈ మాటు వదిన తిట్టరులెండి. మాటవరసకి ఓ మారు కస్సుబుస్సుమన్నా నాలిక పీకెయ్యరు."
భార్య అనుమానాన్ని ఆమె నోట విని రంగయ్య మహా తామస పడ్డాడు.
తన అక్క వెంకటయ్యను ఎన్నుకొందన్న మాటను ఆతడు నమ్మలేకపోయేడు.
"పాలేరువాడు. ముండలముఠాకోరు."
అది వెంకటయ్య ఆర్థిక, నైతిక విలువలయెడ రంగయ్య అభిప్ర్రాయం. కాని, సత్తెమ్మ దృష్టిలో?
ఒకప్పుడు తన అక్క పెళ్ళి చేసుకోడం గురించి అతడూ ఆలోచించేడు. సంఘ సంస్కరణను తన యింట్లోంచి ప్రారంభిస్తే, తనకు రాగల
ప్రతిష్ఠను గురించి కూడా ఎన్నో సంగతులు అల్లుకొన్నాడు. తన అక్క మగడు ఎలా ఉండాలో, ఏమిటో కూడా ఆలోచిస్తూ అనేక
కథలు వూహించుకున్నాడు.
కాని తీరా చేస్తే తన అక్కగారు ఒక అతి సామాన్యుడైన పాలేరువాణ్ణి వరించి వూరుకొంది. పాలేరుకిచ్చి పెళ్ళి చేసేనని
చెప్పుకోడానికిక్కూడా సిగ్గేసే స్థితి. సంస్కరణ వివాహం చేసేమన్నా ఓ పేరూ, ప్రతిష్ఠా వుండాలి. పెద్ద చదువుకొన్నవాణ్ణో,
పెద్ద వుద్యోగస్తుణ్ణో, ఆస్తిపరుణ్ణో వరించిందంటే ఓ పేరూ, ప్రతిష్ఠాను. కాని వెంకటయ్యని తన అక్క మగడనుకోడంలో
ప్రతిష్ఠేమిటి?
సూరమ్మ ఈ సంభాషణను ప్రారంభించడంలో దురుద్దేశం ఏమీలేదు. కాని, తీరా అది మగనిలో కలిగించిన వ్యతిరేకతను చూసేసరికి
భయపడింది. మాట తప్పించడానికీ, సాచెయ్యడానికీ చాల ప్రయత్నించింది. కాని సాధ్యం కాలేదు.
ప్రపంచానుభవం అంతగా లేని తన భార్య, ఏదో చుట్టపు చూపుగా వచ్చిన రెండో రోజున ఈ రహస్యాన్ని పసిగట్టిందే, ఎప్పుడూ
ఇంట్లో వున్న తల్లికి తెలియదా? ఏ మాత్రం అనుమానం వున్నా వూరుకుంటుందా?
ఆ కథా భాగాన్ని కూడా సూరమ్మ వినిపించింది. తప్పలేదు.
"వెంకటయ్యను ఆమె పంపెయ్యమన్నారట; కాని, వదిన వొప్పుకోలేదట. ఏమీ చెయ్యలేక వూరుకొన్నారట."
సూరమ్మకు ఈ విషయాలు చెప్పిన చెలికత్తెల మాటల్ని మొదట రంగయ్య నమ్మలేదు. కాని తర్వాత తల్లి ఆ మాటలు నిజమేనని
చెప్పింది. అక్క మీది కోపం, తల్లిమీద జాలితో రంగయ్య మనస్సు కుతకుతమని పోయింది.
వెంకటయ్యకు ఆడపిల్లల వెంటబడే అవలక్షణం ఒకటున్నా, మనిషి చాల మంచివాడనీ, చురుకైనవాడనీ, తెలివిగలవాడనీ రంగయ్యకు
మంచి అభిప్రాయమే వుండేది. తన అక్కగారు ఆతనిని పెళ్ళి చేసుకొనదలచిందన్నమాట వచ్చేక గాని ఆడపిల్లల వెంటబడడం
వెంకటయ్య అవలక్షణమని అతనికెప్పుడూ అనిపించలేదు. తానున్న సమాజం అటువంటిది. ఊళ్ళోకి కొత్తకోడలు ఎవరన్నా
వచ్చిందంటే, ఆమెను పక్కలోకి తెచ్చుకునే మార్గాల కోసం దొరలు ఎంతో శ్రమపడతారు. నయం, భయం, డబ్బు, డాబు, అన్నీ
వుపయోగంలో పెడతారు. పెద్దవాళ్ళ అలవాట్లే మిగిలినవాళ్లూ అనుకరిస్తారు. ఆ సంఘంలో ఆడదాని విలువ పక్క వరకే. అందుచేత
గతంలో వెంకటయ్య విజయాలు కుర్రకారందరికీ వినోదకరంగా మాత్రమే వుండేవి.
ఆతడు తన అక్కగారిని కూడా లొంగదీసుకొన్నాడనిపించి రంగయ్య మండిపడ్డాడు. ఆడపిల్లల్ని అల్లరి పెట్టేవాళ్ళకి, తమ యింటి
ఆడవాళ్ళు అందని ఎత్తుల్లో వుండాలని ఆశలెక్కువ.
రెండోవేపున వెంకటయ్య ఆర్థిక స్థితి.
ఇవి రెండూ రంగయ్య వ్యతిరేకతకి ప్రధానాలంబనాలుగా కనబడసాగేయి. అక్క పెళ్ళి చేసుకోడం తనకిష్టమేననీ, ఈ రెండు
అభ్యంతరాల మూలంగా తాను అంగీకరించలేకున్నాననీ అతడు అనుకొన్నాడు.
కాలేజీలో చదువుకొనే రోజుల నుంచీ నూతన పరిసరాలు, చదివే పుస్తకాలు, నూతనములయిన తాత్విక ధోరణులు అతని అభిప్రాయాలలో
ఎన్నో మార్పుల్ని కలిగించాయి. కుల భేదాలు కల్పితాలన్నాడు. వితంతువులకు పెళ్ళి చేయడం ఒక అత్యవసర సంస్కరణగా
స్వీకరించేడు. అనేకమాట్లు తనకు మంచివాళ్ళూ, తెలివిగలవాళ్ళూ అనిపించిన లెక్చరర్లూ, విద్యార్థులూ, వివాహితులేమో
తెలుసుకొన్నాడు. కాకపొతే వాళ్ళ తాత్విక ధోరణులేలాంటివో తెలుసుకొనేటందుకు చర్చల్లోకి తెచ్చేడు. వాళ్ళని తన అక్క పెళ్ళి
చేసుకొంటే బాగుంటుందనీ అనుకొన్నాడు.
కాని, వెంకటయ్య విషయంలో ఆ ఆలోచన అతనికెన్నడూ తట్టనూ లేదు. తీరా ఆ పరిస్థితిని ఎదుర్కొనవలసి వచ్చేసరికి
తట్టుకొనలేకపోయేడు.
ఆ వారం పది రోజుల్లో భర్తను శాంతింప చేయడానికి సూరమ్మ చాల మాట్లు ప్రయత్నించింది. భర్తలాగ ఆమె వెంకటయ్య మీద
ఇదివరలో ఏర్పడిన సద్భావాన్ని క్షణంలో కోల్పోలేకపోయింది.
అతనిని గురించి భర్త చాల చెప్పేవాడు. ఇదివరలో అత్తవారింటికి వచ్చిన ఒకటి రెండు పర్యాయాలూ తాను అతనిని చూసింది.
వెంకటయ్యను ఆ యింట్లో ఎవరూ, - ఒక్క అత్తగారు తప్ప- పాలేరులా చూడలేదు. ఆమె కూడా అంతే. ఇప్పుడు ఇంత రభస
చేస్తున్న తన మగడు అతని వద్ద హనుమంతుడిలా వుండేవాడు.
సూరమ్మ తన ప్రయత్నాలు విఫలమైనా మళ్ళా, మళ్ళా ప్రయత్నించింది. సత్తెమ్మ మొదటి మగడిని జ్ఞాపకం చేసి వెంకటయ్య
విషయంలో చూపే అభ్యంతరాలను తొలగించడానికి కూడా ప్రయత్నించింది.
"వదిన మగణ్ణి ఎరుగుదురా? ఆతని ఆఖరు రోజులు మీరెరగరు. నేనెరుగుదును."
ఆమెకప్పటికి పదేళ్ళో, పదకొండేళ్ళో వుండేవి. తమ వీధిలోనే సత్తెమ్మ అత్తగారిల్లు కూడా వుండేది. అందుచేత ఆమెకు బాగా
గుర్తు.
రంగయ్యకు అక్క మగడు గుర్తులేడు. ఎప్పుడో పెళ్ళిలో మాత్రం చూసిన గుర్తు. ఆ గుర్తులు ఆయన ఆకారాన్ని వూహించుకోడానిక్కూడా
చాలలేదు. కనక భార్య వర్ణనకు చెవినొగ్గేడు.
"ఆయనకు చదువూ, సంధ్యా లేదు. సంతకం కూడా పెట్టలేడు. మనిషెల్లా వుండేవాడో తెలుసా?"
సూరమ్మ చిటికెన వ్రేలు చూపింది.
"ఎముకల పోగు. నానా రోగాలు తగుల్చుకొన్నాడుట. కాళ్ళడిపోయేయి."
ఆ ఆకారాన్ని తలుచుకొని వెలపరించుకొంది. ఆయనగారిప్పటికీ బ్రతికి వుంటే మీ బావ అని చెప్పుకొనేటందుకు సిగ్గుపడేవారేనాయని
నిలదీసింది. ఆతనికీ, వెంకటయ్యకూ వున్న తేడాల్ని ఎదుట పెట్టింది.
కాని. ..
రంగయ్య ఆ విధంగా సమాధానపరుచుకొని వూరుకోలేకపోయేడు. బయట తల్లి వద్దా, ఇతరుల వద్దా ఏమన్నా, భార్య వద్ద మాత్రం
తన అక్క పెళ్లి చేసుకోనేకూడదని అనలేదు. ఆమె పెళ్ళి చేసుకోవచ్చు. కాని, వెంకటయ్య పనికిరాడు. అతనితో వున్న సంబంధం
తెంపెయ్యాలి.
ఆతని అహంకారానికి భార్య విస్తుపోయింది. ఇంకేం అనలేక పోయింది.
రంగయ్య పట్టుదల నెరవేరింది. కాని, దాని వలన ఆతని మనస్సుకి మాత్రం శాంతి కలగలేదు. తను తెచ్చిన రభసకు
పర్యవసానంగా వచ్చిన పరిణామాన్ని గమనించేక ఆతని వుత్సాహం సడలింది. తాను చేసిన పని మంచిదేనా అని ఆలోచనలో పడ్డాడు.
ఆ మధ్య తోటలో పండ్ల చెట్లమీద అలుముకొని అణగ తొక్కేస్తూందని నవనవలాడుతున్న జూకామల్లిని మొదలు కోసేసేడు. రెండు
గంటల్లో తీగంతా వొడిలిపోయింది. అందాకా ఎంతో అందంగా కనిపించిన తోట కళావిహీనంగా కనబడింది. తర్వాత విచారించేడు. ఎంత
సౌందర్యాన్ని నేలగలిపేననుకొన్నాడు. ఆనాడు మనస్సుకి కలిగిన క్లేశం, దుఃఖం ఇప్పుడు అక్కను చూసినా కలుగుతూంది.
ఆమెను మరిపించడానికీ, బాధాకరంగా కనిపించే ఈ పరిసరాల నుంచి దూరంగా తీసుకుపోవడానికీ, ఆమెను తనతోపాటు తాను ప్రాక్టీసు
పెట్టబోయే చోటికి రమ్మన్నాడు.
"అలా చేస్తే ముందు వెంకటయ్యను మరచిపోయేటట్లు చెయ్యొచ్చు. తర్వాత యోగ్యుడైన వరుణ్ణి చూసి, ఆతని మీదకు మనస్సు
తిప్పవచ్చును."
సూరమ్మ ఆ అభిప్రాయాన్ని బలపరచింది.
కాని, సత్తెమ్మ స్పష్టంగా 'రాను' అని చెప్పింది. ఆ మాటలలో అనుమానం లేశం కూడా లేదు.
అంతవరకూ కూతురు వూరొదిలి పోతే ఆస్తీ, వ్యవసాయం చెదిరి పోతుందంటున్న వీరమ్మ ఆమె వెళ్ళడానికి నిరాకరించిన మాట వినగానే
మండిపడింది.
"ఊరొదిలిపోతే ఈ మారాముళ్ళన్నీ సాగవు."
ఆ మాటనే కూతురు వద్ద అనగల ధైర్యం ఆమెకు లేదు. చాటుగానే రుంజుకొంది.
ఎనిమిదో ప్రకరణం
నాలుగు దూడకన్నె తాళ్ళు కట్టకట్టి భుజాన వేసుకొని, సరయ్య ఆ యింటి ముందు ఆగేడు. వీరమ్మకీ, కొడుక్కీ, కోడలికీ తాళ్ళు
కావాలో, తంపర కావాలో తెలియదు. సత్తెమ్మ అన్నీ చూసుకొనేది. ఆమె ఇప్పుడేమీ వినిపించుకోదు. పట్టించుకోదు. ఎవరూ ఏమీ
చెప్పకపోయినా సరయ్య కదలలేదు. వాకిట్లో పంచవార, పలుపుల కట్ట ముడ్డి క్రింద వేసుక్కూర్చున్నాడు. నీరసంగా 'అమ్మ'
అనుకొన్నాడు.
వీరమ్మ విసుక్కున్నా ఆతడు కదలలేదు.
'ఆ మధ్య అమ్మయ్య కావాలన్నారు."
సత్తెమ్మ లోపలి నుంచి అన్నీ వింటూనే వుంది. మొదట ఆమె కదలలేదు. తల్లీ వాళ్ళూ విసుక్కోడం, వీధిలో మనిషి తాను
పురమాయించినట్లు చెప్పడం వినబడి, వీధిలోకి వచ్చింది. ఆమెను చూడగానే సరయ్య దండం పెట్టేడు. ఆతనిని చూడగానే ఆమెకు
వెంకటయ్య మాటలు గుర్తు వచ్చేయి. ఇంతవరకు ఆమెకు సరయ్య మాటే గుర్తులేదు.
"నువ్వు వెనక పునాసమామిడి మొక్కలు తెచ్చేవుకదూ?"
సరయ్య వాకిట్లో కూర్చుని పలుపులు ఎదుట పడేసేడు. తానెప్పుడో అడిగిన మాట గుర్తుంచుకొని పలుపులు తెచ్చినందుకు కూడు
పెట్టించింది. ఈ మధ్య కనపడ్డం లేదేమంది.
"జబ్బు పడ్డా తల్లీ. అంచేతే ఇన్నాళ్ళదాకా తేలేకపోయా."
అతడు భోజనం చేస్తూంటే ఆమె ఎదురుగా కూర్చుని క్షేమ సమాచారాలడిగింది. భార్యాబిడ్డల్ని గురించి అడిగినప్పుడు అతడు ముద్ద
మింగలేకపోయేడు. దుఃఖంతో జేరగిలబడిపోయి, ఆకులోనే చేయి వదిలిపెట్టి చాలసేపు కూర్చుండిపోయేడు.
"లేరు తల్లీ! ఇంకెవ్వరూ మిగలలేదు."
అతని సంసారం విచ్చిన్నమైపోయిన కథ చెప్తూ వుంటే సత్తెమ్మ కళ్ళల్లో నీళ్ళు తిరిగేయి.
సరయ్యకి ఒక్కడే కొడుకు. పిఠాపుర సంస్థానాథీశుడిచ్చిన ఆర్థిక సహాయంతో చదువుకొన్న హరిజన యువకుల్లో అతడొకడు.
అతడెంత వరకు చదువుకొన్నాడో చెప్పలేకపోయేడు. కాని, రెండేళ్ళు చదివితే తాశీల్దారు అయిపోయేవాడేనన్నాడు.
అతడోమాటు సెలవులకి ఇంటికి వచ్చేడు. అప్పుడు గ్రామంలో పనివాళ్ళంతా సమ్మె చేస్తున్నారు. కూలిగింజలు కొలవడమా, డబ్బు
ఇవ్వడమా అనే పెద్ద పేచీ వచ్చింది. ధాన్యం చవకగా వుంటే కుంచెడు గింజలు కొలవడం, ప్రియమయ్యేసరికి ఓ పావలా డబ్బులు
చేతిలో పెట్టడంగా వుండేది. అప్పటి రోజుల్లో ధాన్యం చవక అయింది. డబ్బులివ్వడం మాని గింజలు కొలుస్తామంటారు రైతులు. డబ్బులే
ఇమ్మన్నారు కూలీలు. తగాదా వచ్చింది. సమ్మె చేసేరు. సరయ్య కొడుకు సమ్మెకు నాయకత్వం వహించేడు. గ్రామంలోని భూస్వాములను
ఎదిరించినందుకు కక్షతో, ఆతనిని రౌడీలచేత కొట్టించి చంపించేరు.
ఆ కొడుకు పోయేక తల్లి మళ్ళీ మంచం దిగలేదు. ఆమె చచ్చిపోయేక సరయ్య వూరొదిలేసేడు. దూరం పోయి నూజివీడు ప్రాంతాల్లో
ఆపనీ, ఈపనీ చేసుకొని కొన్నాళ్ళు గడిపేడు. అక్కడినుంచి నిజాములోకి వచ్చేడు. ఒక్క పొట్ట, ఎంత కావాలి? ఏదేదో పనులు
చేస్తూంటాడు. ఆతడు పలుపులు బాగా వేస్తాడు. ఆతనికి చుట్టుపక్కల గ్రామాల్లో మంచి పేరు వుంది. ఏదో, రోజు గడిపేస్తున్నాడు.
ఆతని కష్టాలకు సత్తెమ్మ విచారం తెలిపింది. తమ పొలానికి ఆహ్వానించింది.
"నీకూ ఎవరూ లేరంటున్నావు. ఎవరి వద్దా పనిలోనూ లేనంటున్నావు. పోనీ మా బోళ్ళపొలంలో వుండరాదా?"
మొక్కా, మొటికా పెంచడం చిన్నపనేం కాదు. అతడూ పెద్దవాడయిపోయేడు. బరువు పనులు చెయ్యగలడా?
సరయ్య అనేక అభ్యంతరాలు చూపేడు. అసమర్థతా, అయిష్టం ప్రకటించేడు. అవన్నీ విన్నాక, ఆనాడు వెంకటయ్య చెప్పినప్పుడు
తాను పడ్డ అనుమానం సరియైనది కాదనుకొంది.
తమ తోటలో ఆతడు చేయవలసిన పెద్దపనులేవీ వుండవని చెప్పింది. తోటను కనిపెట్టుకు వుండాలి. దూడా దుడికీ పడి పాడు
చెయ్యకుండా చూస్తుండాలి. మోటనీరు నారుమళ్ళకి మళ్ళించడం కూడా బరువు పనా?
సరయ్య చాల సేపు ఆలోచించేడు. అంగీకరించేడు.
"సరే తల్లీ!"
సత్తెమ్మకు అతని అంగీకారం చాల సంతృప్తి కలిగించింది. వెంకటయ్య అడిగినందుకు ఆ మాత్రమేనా చెయ్యగలిగేననుకొంది.
ఆ సాయంకాలమే సరయ్య తన కాపురాన్నంతనీ ఓ చిన్న గంపలో పెట్టుకొని బోళ్ళపొలం చేరుకొన్నాడు.
మర్నాడుదయమే సత్తెమ్మ పొలం బయలుదేరింది. గత దినం నుంచీ అక్కగారిలో వస్తున్న మార్పును గమనించి రంగయ్య ఒక్క ఊర్పు
తీసుకొన్నాడు. వట్టినే కూర్చుని, అనేక ఆలోచనలతో కుంగిపోతూన్న అక్క ఏదో పనిపెట్టుకొంటే తప్ప తేరుకోలేదని ఆతడు
గ్రహించేడు. ఆమె మనస్సుని మళ్ళించడానికి మార్గం వెతుకుతున్నాడు. కాని, ఏమీ తోచడం లేదు. ఈ దశలో పొలం పనుల్లో ఆమెయే
కలగచేసుకోడంతో ఒక పెద్ద బరువు దిగిపోయినట్లే సంతోషించేడు.
కూతురు పూనుకొంటే తప్ప ఈ ఏడాది వ్యవసాయం చెడుతుందని భయపడుతున్న తల్లి కూడా ఈ పరిణామానికి తృప్తి పడింది.
కాని, ఆ సంతోషం, తృప్తీ, రెండు రోజులు కూడ మిగలలేదు.
సత్తెమ్మ రెండు రోజులు పొలం వెళ్ళింది. ఏ మొక్కకి ఎటువంటి సంరక్షణ కావాలో సరయ్య చెప్తూంటే వింటూ వెంట వెంట తిరిగింది. ఆ
నెలరోజుల్లోనూ చూసేవాళ్ళూ, అదిలించేవాళ్ళూ లేక కట్టవలో దార్లు ఏర్పడ్డాయి. వాటిని జాగ్రత్తగా మూసెయ్యమంది.
అన్నీ చూసి, చెప్పి, విని సరయ్య విచారపడ్డాడు.
"పడుచువాళ్ళకి గాని అలవుగాని పని."
ఆ మాట ఎందుకన్నాడో అర్ధం కాలేదు. ఈ రెండు రోజుల్లోనూ అతడొక్క మాటు కూడా వెంకటయ్య పేరు ఎత్తకపోవడం చూసి, తమ
యింట్లో వచ్చిన గంద్రగోళం తెలుసు కాబోలుననుకొంది.
వెంకటయ్య రాత్రీ పగలూ విసువు లేకుండా ప్రతి మొక్కనీ ఎంత శ్రద్ధతో చూసేవాడో గుర్తు వచ్చి ఒక్క నిట్టూర్పు విడిచింది.
ఇంక పొలం వైపు వెళ్ళలేకపోయింది. రోజూ ఏదో వేళ సరయ్యే వచ్చి పొలంలో కబుర్లు చెప్పిపోతున్నాడు.
రెండో భాగము
ఒకటో ప్రకరణం
సరయ్య కంచెలో మేస్తున్న ఎడ్లని తోలి తెచ్చి తుమ్మచెట్టు క్రింద కట్టేసేడు. పోయి ప్రొద్దుటే వండుకొన్నదే ఇంత కూడు గంజి
పోసుకు తిని, బొచ్చె కడిగి, పంచన వ్రేలాడుతున్న వుట్టిమీద పెడుతూంటే, పొలం వెలుపల గుట్టల్లో ఎక్కడో ఒక గూబ
గుబగుబలాడింది. ఒక్క నిముషం శ్రద్ధగా ఆలకించేడు. చూరులో గుచ్చిన చేతికర్రమీద వేసిన పైపంచ తీసి తలకు చుట్టేడు.
కర్ర నేలని తాటిస్తూ బయలుదేరేడు.
కటిక చీకటి. నిర్మలంగా వున్న ఆకాశపుటంచుల్లో, చెట్టుపుట్టల ఆకారాలు కాటుక కుప్పలు పోసినట్లున్నాయి. పొలం చుట్టునా
వున్న కోరడిలోని నల్ల తుమ్మలమీద వేలూ లక్షలూగా మిణుగురులు మిలమిలలాడుతూ ఆకాశానికి అద్దం పట్టినట్లు కనబడుతున్నాయి.
కాపలా కుక్క అడుగులో అడుగు వేసుకొంటూ వెంట వస్తూంటే, సరయ్య కోరడి గుమ్మానికి ఎదురుగా, బయటనున్న ఒక పెద్ద బండ
ప్రక్కన నిలబడ్డాడు. నక్షత్రాల వెలుతురు సంజ చీకటిలా గనిపిస్తున్నా, పది గజాల దూరాన వున్న మనిషిని గుర్తుపట్టడం
కూడా సాధ్యం కావడం లేదు.
కొద్దిసేపటికి గుమ్మంలో పడుకొన్న కుక్క గుర్రుమంది. ఎరిగున్న వాళ్లెవరో వస్తూండాలి. లేకపోతే అది అంతతో వూరుకోదు.
సరయ్య బాటవేపు కళ్ళు గుచ్చి చూసేడు. రెండు నల్లని నీడలు దగ్గిరికి వచ్చేయి.
"పాగ చుడితివే. గల్లంత దూరానికి తెల్లంగ కనిపిస్తుండవు.'
సరయ్య వెంటనే పాగా తీసేసేడు. వెంకటయ్య వచ్చి ప్రక్కనే కూర్చున్నాడు. రెండో నీడ తోటలోకి వెళ్ళింది. కాపలా కుక్క లేచి,
కొంతదూరం సాగనంపి మళ్ళీ వచ్చి పడుకుంది.
"మనోళ్ళు రాలా?"
సరయ్య తోట మకాంలో చేరినప్పటినుంచీ వెంకటయ్యా, ఆతని మిత్రులూ రాత్రులు బోళ్ళపొలం వస్తూ, పోతుండేటందుకు వీలు చిక్కింది.
సంగంలో చేరినందుకు దెబ్బలు తిని, జైళ్ళకు పోయి వచ్చిన ఇద్దరు ముగ్గురితో గత సంవత్సరం ప్రారంభమైన ఈ సమావేశాలకు
ఇప్పుడు పదిమంది దాకా వస్తున్నారు. వెంకటయ్య చేతిలో పొలం వున్న రోజుల్లో ప్రారంభమైన చదువుల తరగతి, సరయ్య వచ్చేక
మళ్ళీ ప్రారంభమయ్యింది. నలుగురూ చేరి కష్టసుఖాలు చెప్పుకోడంతో ప్రారంభమైన సమావేశాలు "పెద్దల పాఠాలు" నేర్చుకొనేటందుకు
మారేయి. క్రమంగా 'ప్రజాశక్తి' తేవడం కూడా ప్రారంభించేరు. అప్పటికే ప్రజాశక్తి మీద నిజాం ప్రభుత్వం నిషేధాజ్ఞలు
తెచ్చింది. పత్రిక తేవడం, పంచడం, చదవడం అన్నీ రహస్యంగా జరగవలసిందే. దినం దినం పత్రిక తెలంగాణంలోకి వెళ్ళేటందుకు
అవకాశాలు లేక కేవలం తెలంగాణా వార్తల్ని వారం వారం ఒక ప్రత్యేక అనుబంధంగా ప్రజాశక్తి వేస్తూంది. అదికూడా తీసుకురావడం,
పంచడం అంత సులభమేం కాదు. ఈ వారం పత్రిక గ్రామాలకి చేరేసరికి రెండేసి, మూడేసి వారాలు కూడా పట్టేది. ఒక్కొక్కప్పుడు
రెండుమూడు వారాల పత్రికలు ఒక్కమాటే కలిసి వచ్చేవి. అయినా జనం ఎంతో శ్రద్ధా, ఆప్యాయంతో వాటిని చదివేవారు.
చదివించుకొనేవారు. ప్రజాశక్తి వచ్చినప్పుడల్లా బోళ్ళపొలంలో సమావేశాలు రెండు మూడు రోజులు నిండుగ సాగుతుంటాయి.
లంబాడీ పూర్ణయ్య, మేదర మల్లయ్య, చాకలి నారయడు, కుమ్మరి గురవయ్య. అసాగలి వెంకటాచారి ఒక్కొక్కరే తలోవైపు నుంచీ
వచ్చేరు. రావలసిన వారంతా వచ్చేసేరనుకొన్నాక సరయ్య రాతిమీది నుంచి లేచి, ముడ్డిక్రింద వేసుకొన్న తలగుడ్డ దులిపి భుజాన
వేసుకొని కదిలేడు. కోరడి గుమ్మానికున్న తడక దగ్గరగా లాగి, గొలుసు దూర్చి తాళం పెట్టేడు.
అంతా పాకలోకి చేరి దీపం ముట్టించేరు. వెంకటయ్య నలుగురి ముఖాలూ పరకాయించి చూసేడు.
"గొల్లాయన రాలేదు. ఇంక రాడనుకొంటా."
సరయ్య ప్రశ్న వెంకటయ్యకే. బోళ్ళపొలం నుంచి వెళ్ళిపోయేక అతడు గొల్ల భాగయ్య ఇంటిపంచన వుంటున్నాడు. వాళ్ళిద్దరూ
స్నేహితులు.
భాగయ్య ప్రసంగం రాంగనే అతడు అసంతృప్తి తెలిపేడు.
భాగయ్య కుటుంబ వ్యవహారాలు ఏమీ బాగాలేవు. దినం ఆలుమగల మధ్య రగడే. మధ్యన తీర్పు చెప్పలేకా, సర్దలేకా వెంకటయ్య
ప్రాణం చాలొస్తూంది. ఆవేళకావేళ ఉదయం నుంచీ ఇద్దరూ కోడిపుంజుల్లా వున్నారు. ఎవరిని వూరుకోమన్నా వూరుకోరు. సాయంకాలం గడీ
నుంచి వచ్చి అతడు భార్యను గొడ్డును బాదినట్లు బాదేడు. ఆమె కూడు వండకుండా ముసుగు పెట్టింది.
ఆ కథంతా చెప్తూంటే నలుగురూ జాలిపడ్డారు; విచారమూ పొందేరు; అసంతృప్తీ వెలిబుచ్చేరు.
గత వారం పది రోజుల నుంచీ ఆ కుటుంబంలో కలహాలు మరీ రగుల్కున్నాయి.
పది రోజుల క్రితం అమీన్ వూళ్ళోకి దౌరా వచ్చేడు. ఆయనకూ, ఆయనతో వచ్చిన పరివారానికీ కావలసిన పాలూ, వేట జీవాల్నీ
ఇవ్వడం గొల్లల వంతు. పోలీసాయన వచ్చేడు. భాగయ్య ఇంట్లో లేడు. పెళ్ళాం వుంది. ఆమె పాలు దూడ కుడుచుకొన్నదని చెప్పింది.
నిజానికి ఆ బర్రెదూడ బతికీలేదు. కుడుచుకుపోవనూలేదు.
బర్రె ఇచ్చే పాలే అంతంతగా వున్నాయి. ఓ పూట ఇచ్చీ ఓ పూట ఎగచేపీ ఏడిపిస్తూంది. తనకూ తన పిల్లలకూ మజ్జిగనీళ్ళేనా
లేకపోతే మానె, ఆ ఇచ్చిన కాసిన్నీ పోలీసువానికి పోసేస్తే వాడికవాళ్ళకేం చెప్తుంది? అందుకోసం అబద్ధం ఆడింది. పోలీసువాడు
తిట్టి పోయేడు.
కాని, అదక్కడితో ఆగలేదు. ఓ గంట పోయేక వీధినే వస్తున్న భాగయ్యని పట్టుకొని ఆతడు అమీన్ ముందు పెట్టేడు. పాలు
పంపనందుకు ఆయన శిక్ష వినిపించేడు. యమభటుల్లాగ పోలీసులు దానిని వెంటనే అమలు జరిపేసేరు.
భాగయ్య చేతులు రెండూ వెనక్కి విరిచి కట్టేసేరు. ఓ వరస కొట్టడం పూర్తి అయ్యేక, నిప్పుల్లో కాల్చిన ఓ గుండ్రాయి అతని
వీపున పెట్టేరు. విరిచి కట్టిన చేతుల పట్టులో రాయి క్రింద పడదు. దులుపుకొని వదలించుకోడానికి సాధ్యం కాదు. సహజంగానే
వేడి చల్లారే సరికి వీపూ, చేతులూ కాలి, కమిలి, బొబ్బలెక్కి పోయాయి.
ఆ బాధతో ఇంటికి ఎల్లాగో చేరుకొన్నాడు. చూరునున్న వొసికొయ్య తీసి పెళ్ళాన్ని బాదడం మొదలెట్టేడు. వెంకటయ్యే అడ్డం వచ్చి,
మరో ప్రమాదం జరక్కుండా చేసేడు. కాని వాళ్ళ కలహం చల్లారలేదు.
ఆ నా కొడుకులికి ఆ పాలేవో తగలేస్తే నాకీ దెబ్బలు తగిలేవా అంటాడు భాగయ్య.
మగడి గాయాలు చూసీ, తనకి తగిలిన దెబ్బలననుభవించీ రంగమ్మ ఏడ్చింది. కాలిన బొబ్బలకింత పసరు పూసీ, కదుములు కట్టిన
కర్రదెబ్బలకు ఆముదం రాసీ పరిచర్యలు చేస్తూనే తన్ను అంతలేసి దెబ్బలు కొట్టినందుకామె మగణ్ణి తిట్టిపోసింది. అతని చేతులు
పడిపోవాలనీ, అతణ్ణి మారెమ్మ వేసుకుపోవాలనీ గొంతెత్తి శపించింది.
ఆమె వాదం కూడా అంత తీసిపారెయ్యవలసిందేం కాదు.
"ఇంట్లోకి కానివ్వడు. ఆ పాలే, ఆ మజ్జిగే అమ్మి కూడు తినాలి. బర్రె ఎండిపోతూంది. ఉన్న కాసిన్నీ ఆళ్ళ ఎదానెడితే ఏం
తినేది? పాల కోసం ఇల్లా కొడతారనుకొన్నానా?" - అంటుంది.
విన్నవాళ్ళకి ఏంజెప్పాలో తెలియదు. ఆవిషయంలో ఏం చేసివుండాలిసిందో ఈనాటికీ జనం మధ్య ఏకాభిప్రాయం లేదు.
సాతాని నారయ్య ఈ కష్టాలన్నింటికీ సంగం కారణం అన్నాడు.
"దీనమ్మ! ఈ ఆడముండలకి నోరిచ్చింది సంగం కాదా? ఎప్పుడన్నా దొరలు పాలు కావాలంటే ఎవర్తన్నా కాదండం వుందా?"
లేని మాట నిజమే, కాని, ఆ వాదాన్ని అందరూ సమర్థించలేదు. చాకలి నారాయడు భాగయ్య పెళ్ళాం రంగమ్మ వకాల్తా తీసుకున్నాడు.
"ఆమె మాత్రం ఏం చేస్తుంది? నెలా చాకిరీ చేస్తే భాగయ్యకిచ్చేది మూడుబుడ్ల ధాన్యం. దానిమీద ఇద్దరు చిన్నాళ్ళూ, ఇద్దరు
పెద్దాళ్ళూ బ్రతకాలి. ఎల్లా?"....అది ఆతని వాదం.
ఈ వారం పది రోజులూ వీధుల్లో జరుగుతూ వచ్చిన చర్చలే నేడు పొలంలోనూ వచ్చేయి. కాని, బయట వినబడని కొత్త వాదం ఒకటి
ఇక్కడ వచ్చింది. ఉభయపక్షాల వాదనలూ విన్నాక సరయ్య చల్లగా అందించేడు.
"మూడుబుడ్లు చాలకపోతే ఎక్కువ ఇమ్మనాలి. తప్ప తాలూ దొరలిస్తే, ఇంటికొచ్చి పెళ్ళాన్ని తన్నడం మగసిరా?"
నాలుగువేపుల నుంచీ మొదట గట్టిగానూ, తరవాత నెమ్మదిగానూ సందేహ వాచకాలు వినిపించేయి.
"మనం అడక్కుంటేనేనా మూడుబుడ్లు ఇవ్వడం?"
చర్చ పాలేర్ల, కూలీల కూలి సమస్య మీదికి మళ్ళింది. కూలాడు, పాలేరు బిగువుగా వుంటే ఈ దొరలేం చెయ్యలేరనే అభిప్రాయాన్ని
అంతా ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించేరు. ప్రజాశక్తిలో వచ్చిన సూర్యాపేట పాలేర్ల విజయ వార్త దానిని సమర్ధించింది.
"గొడ్లదగ్గిర పేడ తియ్యాలి. వాటిని చూసుకోవాలి. ఈ దొరలూ, దొరసానులూ మంచాలు దిగుతారా?"
సరయ్య తన కొడుకు ప్రాణాల్ని హరించిన సమ్మె పోరాటాన్ని వివరించేడు.
మేమూ ఇల్లాగే కాట్లాడుకొనేవాళ్ళం. మావోడు కాకినాడ నుంచొచ్చేడు. సంఘం పెట్టుకొని కట్టుకట్టమన్నాడు. అక్కడ పీచుపని
చేసేవాళ్ళు ఇల్లాగే సంఘం పెట్టుకొని, పెద్ద సమ్మె చేసేరంట. వింటే బాగనే అనిపించింది. అదేదో పుస్తకం తెచ్చేడు. కాని చీటీలు
కోసేడు. సంఘం పెట్టేశాం. సమ్మె చేశాం. అన్ని పనులూ బంద్. చివరికి మావూరి పెద్దరైతింట్లో బర్రె చస్తే తియ్యడానికి మాదిగలు
కూడా పోలేదు. అప్పుడాయన దిగొచ్చేడు. అంతవరకూ మిగిలిన రైతాంగం మేం ఆడినట్లు కూలివ్వడానికి ఒప్పుకొన్నా ఆయన పట్టుదల
మీదనే ఆగేరు."
వెనకటి గాథలన్నీ ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసేస్తూంటే సరయ్య ఒక్క నిముషం వూరుకొన్నాడు. కన్నీరు వొత్తుకుంటూ ఆ సమ్మె ఫలితంగా
తన ఇంటికి వచ్చిన ఆపదను రెండు మాటల్లో తేల్చేసేడు.
"వారం నాడు కుర్రడు ఏటిగట్టంట వస్తుంటే మునసబంపిన యెదవలు కొట్టేసేరు."
ప్రాణాలు కూడా ఒడ్డవలసిన సంఘం కబుర్లతో వాళ్ళు చాలసేపు గడిపేరు. ఆఖరున లంబాడీ పూర్ణయ్య అంతవరకూ మనస్సులో
మెదులుతున్న ప్రశ్నను బయట పడేసేడు.
కమ్యూనిస్టంటే ఎవళ్ళు? సంగం వాళ్ళూ వాళ్ళూ ఒక్కటేనా? వేరా? - ఇల్లాంటివే ఆతని ప్రశ్నలు.
సరయ్య తన కొడుకు కమ్యూనిస్టనీ, కమ్యూనిస్టులే కూలి సంఘాలు పెట్టారనీ చెప్పేడు. ఆంధ్రమహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ
ఒకటి కాదనేంత వరకే అతడెరుగును. రెండూ వేరు. సరే. తేడా ఎక్కడుంది? అతడు చెప్పలేకపోయేడు. కాని, ఒక్క కొత్త
సంగతి జత చేర్చేడు.
కమ్యూనిస్టులు కూలాడికి రాజ్యం కావాలంటారు.
ఆంధ్రమహాసభ ఏమంటుందో వాళ్ళెరగరు. కాని, ఎరిగినంతవరకే చర్చలో పడింది.
కూలాడికి రాజ్యం ఏమిటి? అక్షరం గుర్తు తెలియనివాడు రాజ్యం ఏం ఏలుతాడు? ఈ పోలీసాళ్ళూ, పటేళ్ళూ, గిర్దావర్లూ, దొరలూ
ఏమౌతారు? వాళ్ళు ఒప్పుకుంటారా? ఒప్పుకోకపోతే బతకగలమా?
కూర్చున్న వాళ్ళందరికీ ఇవీ, ఇల్లాంటివీ కొన్ని వందల సందేహాలు. వాళ్ళు తలొకవేపు నుంచీ ప్రశ్నలు వేస్తుంటే సరయ్య
ఉక్కిరిబిక్కిరియైపోయేడు. ఆతడొక్క దారి చూపించేడు.
"కూలోడిది రాజ్యం అయితే ఈ దొరల్నీ, గిరల్నీ తన్ని తగిలెయ్యడూ?"
అందరూ కూడా అది అసంభవం అని తేల్చేసేరు. ఓనమాల పుస్తకం తెచ్చుకోవాలని ఎన్నాళ్ళ నుంచో వాళ్ళ ఆశ. కాని ఎవరన్న
చూస్తారేమో. ఎవరన్నా పటేల్ చెవినేస్తే? పోలీసాళ్ళ దాకా ఎందుకు? - ఆయనే కర్రుచ్చుకొంటాడు. "మళ్ళీ చదువు
మొదలెట్టేరంట్రా" యని మక్కులిరగ కొట్టిస్తాడు. ఈ భయంతోటే ఇంతవరకు పుస్తకం తెచ్చుకోలేదు. నిరుడు కొట్టిన దెబ్బల్లో
ఎక్కువ భాగం రాత్రి పాఠశాలకు పోయిన వాళ్ళకే తగిలేయి. సంగం ఏర్పడ్డాక రాత్రి పాఠశాల మొట్టమొదటి మారుగా వచ్చింది.
నడిచింది మాత్రం ఎన్నాళ్ళు? అంతా చేసి పది రోజులు. ఆ పది రోజుల్లోనే చాలమంది అక్షరాలు దిద్దేరు. కొందరు పేర్ల
పుస్తకాలు పట్టేరు.
పోలీసులు వస్తూనే స్కూలు పాకమీద పడి దాన్ని పీకేసేరు. ఉస్తాదుకి రెండేళ్ళు శిక్ష తగిలించి జైల్లో పెట్టేసేరు. ఇళ్ళన్నీ
సోదా చేసి పలకలు చితక్కొట్టి, పుస్తకాలు మంటేసేరు. ఆ మంటల్లో పడకుండా ఎక్కడో దాచిపెట్టిన రెండు మూడు పుస్తకాలే
ఇప్పుడిక్కడ సాగుతున్న చదువుకు మొదలు.
అలాంటప్పుడు వాళ్ళందర్నీ తరిమెయ్యగలమంటే నమ్మేదెల్లాగ? నమ్మకం లేదు. కాని సరయ్య వదలలేదు.
నిరుడు సంగం పెట్టుకొని బేగారీ చెయ్యడం లేదంటే ఏం చేసిరేం?"
"పోలీసోళ్ళొచ్చి చెయ్యలేదా?"
కాని, పోలీసులు, మిలిటరీ తుపాకులు వస్తే తప్ప దొరలు తమరినేమీ చెయ్యలేకపోయేరనే సంగతిని అంతా గుర్తు చేసుకొన్నారు.
"రెడ్డి సేరీదారు కిష్టయ్య అదే వురికిండు."
పోలీసులు వచ్చి కొట్టి పోయేక కూడా గిర్దావరూ, అమీనూ వూళ్ళోకి వచ్చేరు; కాని వెట్టి కోసం వెనకటల్లే బాధ పెట్టడం లేదు.
ఆ సంగతీ గుర్తు వచ్చింది.
"మనం సంగం పెట్టుకున్నాం. వాళ్ళు వురికిన్రు. వాళ్ళ సంగం పెద్దది. బందూకులుండాయి. వచ్చారు. మనం ఏం చెయ్యలేకపోయేం? మన
సంగం పెరిగి, మనకీ బందూకులుంటే...."
ఉంటే ఏం చేసి ఉండేవారో? .... ఆలోచించుకొంటూ అందరూ వొక్క నిముషం వూరుకున్నారు. ఆఖరున లంబాడీ పూర్ణయ్య ఒక్క నిట్టూర్పు
విడిచేడు.
"ఏం చేయడానికీ మనకేం తెలుసు? రాజ్యం వొస్తే ఏం చెయ్యాలో దేహాత్ వాళ్ళం మనకేం తెలుస్తుంది. మళ్ళీ వాళ్ళనే పిలవాలి."
ఇంతవరకూ చర్చలన్నీ వింటూ, నిశ్శబ్దంగా కూర్చున్న సత్తిరెడ్డి ముందుకు వచ్చేడు.
"రాజ్యం నీదేననుకో, ఏం చేస్తావో చెప్పు."
అనుకోవడం ఎల్లాగ? పూర్ణయ్య కొంత సేపు రాజ్యం తనది కాదని మొరాయించేడు. కాని, చివరికి అదో ఆటయి, నలుగురూ తమ తమ
అభిప్రాయాల్ని చెప్తూంటే వాళ్ళతో తనూ కలిసేడు.
"అనసూయమ్మ లాక్కున్న నా భూమిని పుచ్చేసుకోకపోయేనా? ఒక్క గడియ వూరుకుందునా?"
అనసూయమ్మది అక్కడికో మైలులో వున్న పకీర్రావుపేట. నాలుగైదు వందల ఎకరాల ఆసామీ. పూర్ణయ్య కుటుంబం వాళ్ళు రెండు మూడు
తరాలుగా చేసుకొంటున్న భూమి తన పట్టాలోనిదంటూ ఆమె దానిని రెండేళ్ళ క్రితం స్వాధీనం చేసుకొంది.
వెంకటయ్య వంతొచ్చింది. ఏడాది క్రితం తగిలిన దెబ్బలకి వీపు ఇంకా చిమచిమలాడుతూనే వుందనిపించింది.
"పోలీసోళ్ళనీ, దొరల్నీ పిట్టల్ని వేటాడినట్లు వేటాడుతా."
ఆతడు మంచి గురికాడు. వడిసెలా, భర్మారూ ఆతని చేతిలో గురి తప్పవు. ఆతని అభిప్రాయానికి నలుగురూ సెభాషన్నారు.
అంతా తాముతాము అతి ముఖ్యం అనుకొన్న పనులన్నింటినీ ఏకరువు పెట్టేరు. అవేవీ వూరి సరిహద్దుల్నీ, వారి నిత్యావసరాల్నీ
మించిపోలేదు.
అవన్నీ వింటూంటే సత్తిరెడ్డికి తాను చదువుకొంటున్న రోజులు గుర్తు వచ్చేయి.