OSCAR WILDE
DE PROFUNDIS
GEAUTORISEERDE VERTALING VAN P.C. BOUTENS
MET ENKELE BRIEVEN VAN WILDE
* * * * *
TWEEDE DRUK, (6e, 7e, 8e DUIZEND)
WERELDBIBLIOTHEEK ONDER LEIDING VAN L. SIMONS
UITGEGEVEN DOOR DE MAATSCHAPPIJ VOOR GOEDE EN GOEDKOOPE
LECTUUR--AMSTERDAM
De eerste oplaag van dit werk, groot 5000 ex., verscheen September
1911.
Deze tweede oplaag, groot 3000 ex., verschijnt in Januari 1913.
* * * * *
INLEIDING
Verbis meis addere nihil audebant et super illos stillabat
eloquium meum.
JOB XXIX, 22.
Grafschrift van O. W., Bagneux-Parijs.
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (1854-1900), de befaamde
schrijver van den roman "The Picture of Dorian Gray", van verscheidene
bundels sprookjes, essays, gedichten, van "Salomé", van vier
blijspelen wier vertooningen niet ophielden volle schouwburgen in
Londen te trekken, werd den 25en Mei 1895 veroordeeld tot twee jaar
tuchthuisstraf. Zijn veroordeeling, om misdrijf tegen de zeden, was
een onmiddellijk gevolg van zijn eigen aanklacht wegens laster tegen
den Markies van Queensberry, den vader van Lord Alfred Douglas,
Wilde's jongen, door hem verafgoden vriend. De veroordeelde onderging
zijn straf in de gevangenis te Wandsworth en daarna in die te Reading,
en het is in den allerlaatsten tijd van zijn verblijf hier, toen men
hem toestond te schrijven wanneer en zoo lang als hij verkoos, dat
"de Profundis" ontstaan is. De titel is niet van hem, maar van zijn
literairen boedelredder, den Heer Robert Ross. Wilde zelf spreekt in
een zijner brieven van het geschrift als: "Epistola in carcere et
vinculis".
In Mei 1897 vrijgekomen, vestigde hij zich onder den schuilnaam
Sebastian Melmoth eerst te Berneval in de buurt van Dieppe. Hier
schreef hij het eenige werk dat hij na zijn gevangenschap volbracht:
"The Ballad of Reading Gaol". Het was zijn bedoeling Berneval niet
eerder te verlaten vóór hij zijn ontworpen drama "Pharaon" zou hebben
voltooid. Maar reeds in October van hetzelfde jaar gaf hij gehoor aan
Douglas' aanhoudend dringen en had een samenkomst met hem te Rouaan.
Daarna waren de beide vrienden korten tijd samen op Douglas' villa te
Posilippo bij Napels, maar werden gedwongen--vrienden en verwanten
hielden beider toelagen in--opnieuw te scheiden. Wilde vertrok naar
Parijs en leefde daar in betrekkelijk behoeftige omstandigheden. Hij
stierf er aan meningitis den 30sten November 1900.
Oscar Wilde is zeker de meest tragische kunstenaarsfiguur uit onzen
tijd. Niet in de allereerste plaats om zijn botsing met de geboekte
zedelijkheidsbegrippen eener schijnheilige samenleving. Een
onverzwakte persoonlijkheid zou dien slag met al zijn gevolgen van
botte verguizing en redelooze krenking zonder doodsgevaar zijn
tebovengekomen. Minder blinde moedwil zou aan de offerzucht van laster
en liederlijkheid een zoo bandelooze orgie niet eens hebben gegund.
Evenals alle hoogste geluk valt alle moordend leed buiten de grenzen
onzer materieele gemeenschap. Het is niet de maatschappij die Wilde
tot paria heeft gemaakt. Zij kon het niet. Omdat hij kunstenaar, dat
is maatschappelijk reeds een paria was. Zijn ondergang is een evenzeer
psychisch proces als b.v. de jarenlange geestesverduistering van
Hölderlin of het wegzinken van Nietzsche. Maar er laait om hem een
schijn van feller tragiek, omdat een onzichtbaar noodlot hem dreef tot
de schijnbaar vrijwillige keuze van het verderf. Hij is als een
slaapwandelaar die met open oogen zoû spelen om het leven: door zijn
bejuweelde vingeren glijden en verglijden alle schatten tot den
glimlach der hooghartige spilzucht verstart in de bewuste grijns van
den dood.
* * * * *
De kunstenaar staat buiten de maatschappij in wier midden hij leeft.
Het leven zelf scheidt hen. De kunstenaar kan de maatschappij als
zoodanig verstaan of niet verstaan, maar de maatschappij den
kunstenaar nimmer. Hun verband is daarom steeds een eenzijdig verbond,
en wordt door elken oprechten kunstenaar verbroken zoodra zijn
onafhankelijkheid gevaar loopt. Want onafhankelijkheid is voor den
kunstenaar de eenige mogelijkheid van leven. Hij is de opperste
individualist. Volstrekte zelfstandigheid is zijn levensadem. Niemand
staat daarom zoo ver als hij van het individualisme als leuze. Want
tot een leus maakt men alleen wat men niet heeft of slechts meent te
bezitten. Het individualisme der leuze sterft zijn eigen dood, daar
het geen doel heeft buiten zich. Dat van den kunstenaar is meteen het
hoogste voorbeeld van altruïsme. Alleen de kunstenaar bezit het geloof
dat het hoogste altruïsme bereiken kan waardoor alleen het te bereiken
is: door het zuivere individualisme heen. Zoo een heeft met
maatschappelijke wetten weinig te maken. Zij bestrijken een gebied dat
niet reikt tot zijn grenzen. Zedelijkheidswetten begrijpt hij niet,
maar hij heeft haar niet noodig. Zijn eigen moraal is hem genoeg. Zij
bestaat in een onwrikbaren eerbied voor zijn eigen persoonlijkheid,
een eerbied waarvan die voor andere persoonlijkheden voorwaarde en
gevolg is. Wanneer een kunstenaar in botsing komt met de wetten der
maatschappij, wanneer hij volgens die wetten veroordeeld en gestraft
wordt, zal dit hem in zijn eigen oog niet vernederen; want de
strafbare daad die hij beging, moet voor hem een even, misschien meer
waardevolle plaats innemen in zijn leven dan andere daden waarom
dezelfde maatschappij hem bewierookt. Hij zal zulk een straf ondergaan
als de bezegeling zijner onafhankelijkheid. Evenmin als hij er aan
denkt de wetten der gemeenschap te tarten, evenmin zal hij in vreeze
voor haar kunnen leven. Wanneer de maatschappij met den zuiveren
kunstenaar in botsing komt, kan men van haar niet anders verwachten
dan dat zij zich belachelijk maakt. Haar optreden kan slechts beduiden
een minderwaardig feit in de geschiedenis der emancipatie van den
geest. In de laatste eeuw heeft zij gelukkig groote vorderingen
gemaakt op den weg harer noodzakelijke evolutie. Toch is zij nog lang
niet wat zij mettertijd wezen moet: een eerlijk gewaarborgde
administratie der materiëele belangen. Alleen voor den kunstenaar is
zij, gebrekkig als zij het moge zijn, nu reeds niet méer, omdat hij de
voortijdig geestelijk geëmancipeerde is.
Oscar Wilde, die zeker geen zuiver kunstenaar was, zocht zijn
ondergang door het noodlottige dualisme van zijn aanleg. Wat voor
iederen onbevangene thans duidelijk is, dat zijn tehuis eer zijn cel
in de gevangenis was dan de woningen der Engelsche grooten, voorvoelde
hij met de noodlottige zekerheid van wie niet aan hun bestemming
ontkomen, en hij maakte die verheimelijkte bewustheid tot den pervers
bekorenden inhoud van een ledig mondain leven. Hij versmeet en
verkwistte zich aan onwaardigen. Hij weigerde te zien wat hij maar al
te scherp zag: dat de kunstenaar het leven niet doorkent door een
alzijdige deelneming, maar door een eerlijke verdieping in zijn eigen
bestaan. Toen zijn kennismaking met Douglas hem de hoogste
mogelijkheden van zijn kunstenaarschap openbaarde, moet hem meteen
zijn alzijdige gebondenheid zijn bewust geworden. Zoo viel een zuiver
psychische crisis samen met een geruchtmakende veroordeeling om
kwalijk bewezen beschuldigingen, en na zijn gevangenschap oneindige
geestelijke verarming met maatschappelijken ondergang.
"De Profundis" is geschreven in de gevangenis, toen ophanden vrijheid
zijn betrekkelijke ongemoeidheid tot nieuwe levenshoop prikkelde. Er
is geen eenheid van gedachte in. Het werd stuksgewijze geschreven,
zonder bezonken inzicht, naar oogenblikkelijke stemmingen, onder den
druk van lichamelijk lijden en geestelijke hulpbehoevendheid welke hem
onder den invloed hield van welwillenden die hem niet verstonden. Maar
vaak stijgt de ziende geest boven den oogenblikkelijken toestand. Voor
wie lezen kan, zijn de waardevolle gedeelten van den brief gemakkelijk
te vinden.
Een leven van Oscar Wilde is nog niet geschreven. Het centrale punt is
zijn vriendschap met Douglas. Daarheen en vandaaruit behoort het te
worden geschreven en verklaard.
Douglas zelf is Wilde's onvoorwaardelijke vriend gebleven. Hoe de
doode leeft in zijn herinnering, kan men lezen in een zijner laatste
sonnetten, waarvan hier de vertaling volgt:
DE DOODE DICHTER
'k Droomde vannacht van hem: 'k zag zijn gelaat
Stralend en zonder schijn of schaûw van wee,
En hoorde als altijd de muziek dier zee,
Zijn gouden stem. Hij wekte in veil geraad
Verholen gratie waar zijn ooglicht glee.
Uit niets bezwoer hij wonders overdaad.
Tot 't minste ding in schoonheid ging verwaad,
En heel de weerld was éen bekoorde steê.
Dan, leek mij, buiten dicht gesloten poort
Rouwde ik om woorden ongeboekt verloren,
Verschald verhaal, geheimnis half gehoord,
Wondren verstoken van der wereld ooren,
Gedachten stom als vogelen vermoord--
En waakte en wist hem dood gelijk tevoren.
Den Haag, Maart 1911.
* * * * *
Het uitgegeven gedeelte van "de Profundis" is nauwelijks een derde van
den geheelen tekst. Dezelfde persoonlijke redenen, die den heer Robert
Ross, ondanks veler verzoek, weêrhielden het leven van Oscar Wilde te
schrijven, waren oorzaak dat hij het handschrift in bewaring gaf in
het Britsch Museum met de bepaling dat het eerst zeventig jaren na
zijn, Ross', dood volledig zal mogen worden openbaargemaakt.
September 1912.
DE PROFUNDIS
"Mijn plaats zou zijn tusschen Gilles de Retz en den markies de Sade."
Ik heb er vrede meê. Ik gevoel geen lust mij te beklagen. Een van de
vele lessen die men in de gevangenis leert, is dat men best doet de
dingen, nu en altijd, te nemen voor wat zij zijn. Ook heb ik niet den
minsten twijfel of de schandvlek der middeleeuwen en de schrijver van
"Justine" zullen op den duur beter gezelschap zijn dan menige Brave
Hendrik....
* * * * *
Dit alles greep plaats in de eerste helft van November van het
voorlaatste jaar. Het leven stroomt als een breede rivier tusschen mij
en een zoo verwijderd tijdstip. Gij die vrij man zijt, kunt niet of
nauwelijks zulk een wijde uitgestrektheid overzien. Doch mij schijnt
het, laat ik niet zeggen gisteren, maar vandaag te zijn gebeurd.
Lijden is éen oneindig lang oogenblik. Wij kunnen het niet in getijden
verdeelen. Wij kunnen slechts zijn stemmingen aanteekenen en haar
terugkeer boeken. Voor ons heeft de tijd zelf geen voortgang. Hij
wentelt om. Hij schijnt rond te draaien om éen middelpunt: leed. De
verlammende onbewegelijkheid van een leven waarvan elke bijkomstigheid
geregeld wordt naar een onveranderlijk voorbeeld, zoodat wij eten en
drinken en nederliggen en bidden, of tenminste onze knieën buigen,
volgens de onwrikbare wetten van een ijzeren voorschrift,--deze
eigenschap van onbewegelijkheid, die elken dag met zijn
verschrikkingen tot in het haarkleinste onderdeel gelijk maakt aan
zijn broeder, schijnt zich mede te deelen aan die uitwendige krachten
wier eigenste wezenheid van bestaan onafgebroken wisseling is. Van
zaai- en oogsttijd, van de snijders die buigen over het graan of de
druivenlezers die zich pad banen door de wijngaarden, van het gras in
den boomgaard dat wit is van den bloesemregen of overstrooid ligt met
afgevallen ooft,--daarvan weten wij niets en kunnen wij niets te weten
komen.
Voor ons bestaat er slechts éen getijde, het getijde der smart. Zelfs
de zon en de maan schijnen van ons te zijn weggenomen. Buiten is de
dag misschien blauw en gouden, maar het licht dat neêrzeeft door het
dicht gedempte glas van het kleine raam met zijn ijzeren traliën,
waaronder wij zitten, is grijs en karig. Het is altijd schemering in
onze cel zooals het altijd schemering is in ons hart. En in den kring
der gedachte, evenzeer als in den kring van den tijd, bestaat beweging
niet meer. Het voorval dat gij persoonlijk allang vergeten zijt of
gemakkelijk kunt vergeten, overkomt mij nu op het oogenblik, en zal
mij morgen opnieuw overkomen. Houd dit in gedachte, en gij zult
instaat zijn eenigszins te begrijpen waarom ik schrijf en waarom op
deze wijze....
Een week later word ik hierheen overgebracht. Nog drie maanden
verstrijken, en mijn moeder sterft. Niemand wist hoe diep ik haar
beminde en vereerde. Haar dood was verschrikkelijk voor mij. Maar ik,
eens een machthebber over de taal, heb geen woorden om mijn benauwing
en mijn schaamte uit te drukken. Nooit, zelfs niet in de meest
volmaakte dagen van mijn ontwikkeling als kunstenaar, zoû ik woorden
hebben kunnen vinden geëigend tot het dragen van een zoo verheven
last, of om te bewegen met toereikende statigheid van muziek door den
purperen optocht van mijn onuitsprekelijk wee. Zij en mijn vader
hadden mij een naam nagelaten, dien zij tot adel en eer hadden
opgevoerd, niet enkel in letterkunde, kunst, oudheidsleer en
natuurwetenschappen, maar in de openbare geschiedenis van mijn eigen
land, in zijn ontwikkelingsgang als een natie. Ik had dien naam voor
eeuwig onteerd. Ik had hem gemaakt tot een gemeen spreekwoord onder
gemeene lieden. Ik had hem door het slijk gesleept. Ik had hem
overgegeven aan de redeloozen om hem even redeloos te maken als
zichzelf, en aan dwazen om hem te veranderen in een naamgenoot voor
waanzin. Wat ik toen leed en nog lijd, kan geen pen schrijven en geen
geschrift verhalen. Mijn vrouw, onveranderlijk lief en zacht voor mij,
reisde, liever dan dat ik het nieuws van onverschillige lippen hooren
zou, ziek als zij was, heel van Genua naar Engeland om zelf het eerst
mij de tijding te brengen van een zoo onherstelbaar, zoo onvergoedbaar
verlies. Betuigingen van medegevoel kwamen tot mij van allen die nog
eenige genegenheid voor mij hadden. Zelfs menschen die mij nooit
persoonlijk hadden gekend, schreven, toen zij hoorden dat een nieuwe
smart over mijn leven losgebroken was, met verzoek dat hun deelneming
in een of anderen vorm aan mij zoû worden overgebracht....
Drie maanden gaan voorbij. De daglijst van mijn gedrag en mijn taak,
die aan den buitenkant op de deur van mijn cel hangt, met mijn naam en
vonnis als hoofd, zegt mij dat het Mei is....
Voorspoed, vreugde en welslagen kunnen ruw van nerf en grof van vezel
zijn, maar smart is het fijngevoeligste van al het geschapene. Daar
kan niets verroeren in de gansche wereld der gedachte, of smart trilt
na met vreeselijke en teeder-heftige polskloppen. Het dun uitgeslagen
sidderend stukje bladgoud, dat de richting aangeeft van krachten die
het oog niet kan waarnemen, is in vergelijking grof. Smart is een wond
die bloedt zoovaak eenige andere hand dan die der liefde daaraan
raakt, en die zelfs dan nog, al is het pijnloos, bloeden moet.
Waar smart is, daar is gewijde grond. Daar zal een dag komen dat de
menschen beseffen wat dat beteekent. Tot dan zullen zij niets van het
leven weten. Robbie en naturen als hij kunnen het zich invoelen. Toen
ik overgebracht werd uit mijn gevangenis naar het Bankroetiershof
tusschen twee man van de politie, wachtte Robbie in de lange sombere
gang om voor de oogen der geheele menigte, welke een zoo lieve en
eenvoudige handelwijze in plotseling stilzwijgen deed verstommen, mij
eerbiedig te groeten terwijl ik met de handboeien aan en met gebogen
hoofd langs hem kwam. Er zijn menschen die den hemel verdiend hebben
met geringere dingen dan dit. In dezen geest en in dezen aard van
liefde knielden de heiligen neder om de voeten der armen te wasschen
of bukten zij om den wang van den melaatsche te kussen. Nooit heb ik
een enkel woord tot hem gezegd over wat hij deed. Tot op het oogenblik
weet ik niet of het hem bekend is dat ik mij zijne handelwijze ook
maar bewust was. Het is geen ding waarvoor men iemand vormelijken dank
kan brengen in vormelijke woorden. Ik heb het weggeborgen in de
schatkamer van mijn hart. Ik bewaar het daar als een geheime schuld
die ik blijde ben te bedenken dat ik nooit bij mogelijkheid kan
terugbetalen. Het wordt gebalsemd en frisch gehouden door de myrrhe en
cassia van vele tranen. Wanneer wijsheid mij nutteloos was en
wijsbegeerte dor, en de spreuken en zinsneden van hen die mij
trachtten troost te geven, als stof en asch in mijn mond, heeft de
herinnering aan die kleine, liefelijke, stilzwijgende daad van liefde
voor mij al de bronnen van medelijden doen stroomen, heeft "de
woestijn doen bloeien als een roos", en mij uit de bitterheid van
eenzame ballingschap in harmonische gemeenschap gebracht met het
groote wonde gebroken hart der wereld. Wanneer de menschen instaat
zullen zijn te verstaan niet enkel hoe schoon Robbie's handelwijze
was, maar waarom zij zooveel voor mij beteekende en voor altijd
beteekenen zal, dan misschien zullen zij begrijpen hoe en in welken
geest zij mij behooren te naderen....
* * * * *
Het eerste boek met verzen dat een jong mensch in de prille lente van
den manlijken leeftijd de wereld inzendt, moet als bloesems zijn of
als lentebloemen, als de witte meidoorn op de weide van Magdalen
College of de sleutelbloemen op de velden van Cumnor. Het behoort niet
belast te worden met den druk van een vreeselijk en weêrzinwekkend
treurspel, een vreeselijk weêrzinwekkend zedendrama. Als ik er in
toegestemd had dat mijn naam als heraut zoû dienen voor zulk een boek,
zoû dat uit een oogpunt van kunst een zware fout zijn geweest; het zoû
rondom het geheele werk een verkeerde atmosfeer hebben aangebracht, en
in moderne kunst is atmosfeer van zooveel belang. Het moderne leven is
gecompliceerd en relatief; dat zijn zijn twee onderscheidende
kenteekenen; om de eerste eigenschap weêr te geven hebben wij
atmosfeer noodig met haar verfijndheid van kleurschakeeringen, van
suggestieve werkingen, van wondere verschieten; voor het wedergeven
van de tweede eigenschap behoeven wij achtergrond. Dat is de reden
waarom beeldhouwkunst opgehouden is een representatieve kunst te zijn,
en waarom muziek dat wel is, en waarom literatuur is en was en altijd
blijven zal de opperste representatieve kunst....
* * * * *
Om de drie maanden schrijft Robbie mij een kort overzicht van het
letterkundige nieuws. Zijne brieven zijn allerbekoorlijkst in hun
geestigheid, hun knap en bondig oordeel, hun lichten taal-aanslag: het
zijn heusche brieven, zij zijn als iemand die met u zit te praten; zij
hebben het gehalte eener Fransche "causerie intime"; en in de kiesche
vereering die hij voor mij heeft, doet hij nu eens beroep op mijn
scherpzinnigheid, dan weêr op mijn zin voor humor, een anderen keer op
mijn instmktmatig schoonheidsgevoel of op mijne ontwikkeling, en
herinnert mij met honderd kleine trekken dat ik eens voor velen een
scheidsrechter was over stijl in kunst, voor sommigen zelfs de
opperste scheidsrechter, en toont zoo dat hij naast literairen takt
evenzeer den takt der liefde bezit. Zijn brieven zijn de boodschappers
geweest tusschen mij en die schoone onwezenlijke wereld der kunst,
waar ik eenmaal koning was en zeker koning zoû gebleven zijn indien
ik mij niet had laten lokken in de gebrekkige wereld van den gemeenen
onvolgroeiden hartstocht, van lust zonder onderscheiding, begeerte
zonder grenzen en honger naar wat geen gedaante heeft. Toch, alles wel
beschouwd, had Robbie zeker kunnen begrijpen, of in elk geval
vermoeden, dat om voor de hand liggende redenen van zuiver
psychologische merkwaardigheid het belangwekkender voor mij geweest
zoû zijn te hooren omtrent ... dan te vernemen dat Alfred Austin
beproefde een bundel gedichten ter wereld te brengen, dat George
Street dramatische kritieken schreef voor de Daily Chronicle, of dat
door iemand die niet instaat is een lofrede uit te spreken zonder
stamelen, Mevrouw Meynell uitgeroepen was als de nieuwe Sibylle van
den stijl....
* * * * *
Wanneer andere ongelukkigen in de gevangenis worden geworpen, zijn
zij, indien zij al beroofd worden van de schoonheid der wereld,
tenminste in zekere mate beveiligd tegen der wereld doodelijkste
slinger worpen en schrikkelijkste schichten. Zij kunnen schuilen in de
donkerheid van hun cel en van hun schande zelf een soort heiligdom
maken. De wereld heeft voldoening gehad en gaat haars weegs, en men
laat hen verder ongestoord lijden. Met mij is het anders gegaan. Smart
is herhaaldelijk op zoek naar mij komen kloppen aan de deuren der
gevangenis. Men heeft de poorten wijd geopend om dat bezoek binnen te
laten. Zoo goed als nooit heeft men mijn vrienden vergund mij te zien.
Maar mijn vijanden hebben steeds ongehinderd toegang gehad. Tweemaal
terwijl ik openlijk terecht stond voor het Bankroetiershof, nog
tweemaal terwijl ik openlijk overgebracht werd van de eene gevangenis
naar de andere, ben ik in een toestand van onuitsprekelijke
vernedering tentoongesteld aan de blikken en de bespotting der
menschen. De boodschapper van den dood heeft mij zijne tijding
gebracht en is weêr heengegaan; en in volslagen eenzaamheid en
afgezonderd van alles wat mij troost of schijn van verlichting kon
geven, heb ik den onduldbaren last moeten dragen van ellende en
wroeging, waarmede de gedachtenis mijner moeder mij bezwaarde en mij
nog immer bezwaart. Nauwelijks is die wond door den tijd niet geheeld,
maar gelenigd, of heftige verbitterde en ruwe brieven van
zaakgelastigden bereiken mij. Men bedreigt mij en hoont mij tegelijk
met armoede. Dat kan ik dragen. Ik kan mij wennen aan erger dan dat.
Doch mijn beide kinderen worden mij langs gerechtelijken weg ontnomen.
Dat is en zal altijd voor mij blijven een bron van oneindigen nood,
van oneindig leed, van verdriet zonder duur of grens. Dat de wet kan
beslissen en zich aanmatigt te beslissen dat ik iemand ben ongeschikt
om met mijne eigen kinderen samen te zijn, is iets volslagen
afschuwwekkends voor mij. De schande der gevangenis is daarmede
vergeleken niets. Ik benijd de andere mannen die samen met mij de
binnenplaats treden. Ik weet zeker dat hun kinderen hen wachten, naar
hun komst uitzien en goed voor hen zullen zijn.
De armen zijn wijzer, liefderijker, vriendelijker, gevoeliger dan wij.
In hun oogen is de gevangenis een ramp in iemands leven, een ongeluk,
een speling van het toeval, iets dat medegevoel opwekt in anderen. Zij
spreken van iemand die in de gevangenis is, eenvoudig als van een "in
moeite". Het is hun gewone zegswijze, en de uitdrukking heeft in zich
de volmaakte wijsheid der liefde. Bij menschen van onzen eigen stand
is het anders. Bij ons maakt de gevangenis iemand tot paria. Ik en
menschen als ik hebben nauwelijks recht op lucht en zon. Onze
tegenwoordigheid smet de genoegens van anderen. Wij zijn nergens
welkom wanneer wij weêr voor den dag komen. Het schemerlicht der maan
wordt ons niet gegund. Zelfs onze kinderen worden van ons weggenomen.
Deze liefelijke banden met de menschheid worden verscheurd. Wij worden
veroordeeld tot eenzaamheid terwijl onze zonen nog leven. Men onthoudt
ons het éene dat ons zoû kunnen heelen en ophouden, dat balsem zoû
kunnen strijken op het gekneusde hart en vrede schenken aan de ziel in
haar leed....
Ik moet mij bekennen dat ik zelf mij te gronde richtte, en dat niemand
groot of klein te gronde gericht kan worden dan door zijn eigen hand.
Ik ben volkomen bereid het te bekennen. Ik tracht het te bekennen al
denkt men op het oogenblik dat het niet zoo is. Deze meêdoogenlooze
aanklacht breng ik zonder mededoogen tegen mijzelf in. Wat de wereld
mij aandeed, moge verschrikkelijk zijn geweest,--wat ik mijzelf
aandeed, was verreweg verschrikkelijker.
Ik was een man die in symbolische betrekking stond tot de kunst en de
geestesbeschaving van mijn tijd. Ik had dit zelf in den vroegen
dageraad van den mannelijken leeftijd ingezien en had daarna mijne
tijdgenooten gedwongen het in te zien. Weinigen nemen zulk een
stelling in tijdens hun eigen leven en zien die stelling op zulk een
wijze erkend. Gewoonlijk wordt zij, indien ooit, bepaald door den
geschiedschrijver of den criticus lang nadat zoowel de man als zijn
tijd zijn voorbijgegaan. Met mij ging het anders. Ik heb het zelf
gevoeld, en heb het anderen doen gevoelen. Byron was eene symbolische
figuur, maar hij stond in betrekking met den hartstocht van zijn tijd
en diens uitputting van hartstocht. Ik stond in betrekking met iets
edelers en duurzamers, iets van meer levenskrachtige gevolgen, van
wijder doeleinden.
De goden hadden mij bijna alleding geschonken. Ik had genie, een
klinkenden naam, een hooge maatschappelijke stelling, de gave van te
kunnen schitteren, intellectueelen durf. Ik maakte kunst tot een
wijsbegeerte en wijsbegeerte tot een kunst. Ik wijzigde den geest der
menschen en de kleur der dingen. Daar was niets wat ik zeide of deed,
dat de menschen niet in verwondering bracht. Ik nam het drama, den
meest objectieven vorm dien de kunst kent, en maakte het tot een even
persoonlijke wijze van uiting als het lyrisch vers of het sonnet.
Tegelijkertijd verruimde ik zijn gebied en verrijkte zijn
karakterbeelding. Het drama, de novelle, het gedicht in proza, het
gedicht op rijm, den subtiel realistischen of fantastischen dialoog,
al wat ik aanraakte, maakte ik schoon in een nieuwen aard van
schoonheid. Aan de waarheid zelf gaf ik wat onwaar is evenzeer als wat
waar is, tot haar rechtmatig rijksgebied, en toonde aan dat het onware
en het ware enkel intellectueele bestaansvormen zijn. Ik behandelde de
kunst als de opperste werkelijkheid en het leven als niets meer dan
een soort verdichtsel. Ik maakte de verbeelding mijner eeuw wakker,
zoodat zij mythe en legende om mij heen schiep. Ik vatte alle
wijsgeerige systemen samen in een zinsnede en alle bestaan in een
epigram. Daarnaast hield ik mij met andere dingen bezig. Ik liet mij
verlokken tot de langdurige begoochelingen van zinneloos en zinlijk
welbehagen. Ik vermaakte mij er mede een flaneur te zijn, een dandy,
een man van den dag. Ik omringde mij met kleine naturen en
minderwaardige geesten. Ik werd de verzwendelaar van mijn eigen genie,
en het schonk mij een bijzondere vreugde een eeuwigdurende jeugd te
verkwisten. Vermoeid van op de hoogten te verkeeren, daalde ik
opzettelijk af naar de laagten op zoek naar nieuwe zinnenprikkeling.
Wat de paradox voor mij was in de sfeer der gedachte, werd het
perverse voor mij in de sfeer van den hartstocht. Ten laatste was
begeerte een ziekte of een waanzin of wel beide. Onverschillig werd
mij het leven van een ander. Ik bevredigde mijn genotzucht waar het
mij behaagde, en ging verder. Ik vergat dat iedere kleine daad van het
dagelijksch leven vormend of vernietigend op het karakter inwerkt, en
dat men daarom wat men in zijn binnenkamer heeft gedaan, eenmaal zal
moeten verkondigen van de daken. Ik hield op meester over mijzelf te
zijn. Ik stond niet langer aan het roer mijner ziel, en wist het niet.
Ik liet mij door genot beheerschen. Ik eindigde in afgrijselijke
schande. Nu blijft er slechts éen ding voor mij over, volstrekte
deemoed.
Bijna twee jaar heb ik nu in de gevangenis gezeten. De natuurlijke
mensch in mij verviel tot woeste wanhoop, tot een verslagenheid van
leed, die deerniswaardig was ook maar om aan te zien, tot
schrikkelijke en onmachtige woede, tot bitterheid en haat, tot
benauwdheid die luid weende, tot ellende die geen stem kon vinden, tot
smart die stom bleef. Iedere mogelijke stemming van lijden heb ik
doorgemaakt. Beter dan Wordsworth zelf weet ik wat Wordsworth bedoelde
toen hij zeide:
"Leed is bestendig, lichteloos en donker, En draagt de
trekken der oneindigheid."
Maar terwijl er oogenblikken waren dat ik vreugde vond in het
denkbeeld dat mijn lijden eindeloos wezen zoû, kon ik toch niet dragen
dat het zonder bedoeling was. Nu vind ik ergens verweg in mijn natuur
een verborgen ding dat mij zegt dat niets in de geheele wereld zonder
bedoeling is, en lijden allerminst. Dat ding diep in mij begraven als
een schat in een akker, is Deemoed.
Het is het laatste wat in mij overgebleven is, en het beste: de
uiterste ontdekking waartoe ik geraakt ben, het uitgangspunt voor eene
vernieuwde ontwikkeling. Het is tot mij gekomen rechtstreeks uit
mijzelf, daarom weet ik dat het op het juiste oogenblik gekomen is.
Het kon niet eerder gekomen zijn, en ook niet later. Indien iemand er
mij over gesproken had, zoû ik het verworpen hebben. Als het tot mij
gebracht was, zoû ik het geweigerd hebben. Nu ik het zelf gevonden
heb, wensch ik het te behouden. Ik moet wel. Het is het eenige wat in
zich de grondstoffen heeft ten leven, tot een nieuw leven, een "Vita
Nuova" voor mij. Van alle dingen is het het wonderbaarste: men kan het
niet weggeven, en een ander zoû het ons niet kunnen geven. Men kan het
niet verwerven dan door alles op te geven wat men bezit. Slechts
wanneer men alles verloren heeft, weet men dat men het bezit.
Nu ik tot de zekerheid ben gekomen dat het in mij is, zie ik volkomen
helder wat ik behoor te doen, of beter, moet doen. En wanneer ik zulk
een uitdrukking gebruik, behoef ik niet te zeggen dat ik niet zinspeel
op eenige wet of gebod van buiten af. Ik erken er geen. Ik ben veel
meer individualist dan ooit te voren. Niets komt mij van de geringste
waarde voor dan wat men uit zichzelf wint. Mijn natuur zoekt naar eene
nieuwe wijze van zelf-verwezenlijking. Dat is het eenige waar ik mede
heb te maken. En het eerste ding dat voor mij te doen staat, is
mijzelf te bevrijden van alle mogelijke verbitterdheid tegenover de
wereld.
Ik ben volkomen zonder middelen en volstrekt zonder tehuis. Toch, er
zijn erger dingen dan dit in de wereld. Ik ben volkomen oprecht
wanneer ik zeg dat ik, liever dan uit deze gevangenis te gaan met
bitterheid tegen de wereld in mijn hart, blij en reede mijn brood zoû
willen bedelen van deur tot deur. Indien ik niets kreeg aan het huis
der rijken, zoû ik iets krijgen aan het huis der armen. Zij die veel
bezitten, zijn vaak gierig, zij die weinig hebben, deelen steeds. Het
zoû mij niet kunnen schelen des zomers in het koele gras te slapen, en
als de winter kwam, te schuilen in den warm en dicht met riet gedekten
hooiberg of onder het afdak eener groote schuur, als ik maar liefde
had in mijn hart. De uitwendige dingen des levens schijnen mij nu van
niet het minste belang toe. Gij ziet tot wat hoogeren trap van
individualisme ik gekomen ben--of liever bezig ben te komen, want de
weg is lang en "daar zijn doornen waar ik ga".
Ik weet natuurlijk wel dat het mijn lot niet zal zijn aalmoezen te
vragen langs den weg, en dat als ik ooit bij nachttijd nederlig in het
koele gras, het wezen zal om sonnetten te schrijven op de maan.
Wanneer ik uit de gevangenis kom, zal Robbie op mij wachten aan de
andere zijde der groote met ijzer beslagen poort, en hij is het
zinnebeeld niet enkel van zijn eigen genegenheid, maar van veler
anderen genegenheid buitendien. Ik denk dat ik genoeg zal hebben om
ongeveer achttien maanden in ieder geval te kunnen leven, zoodat ik,
al schrijf ik voorshands geen schoone boeken, tenminste schoone boeken
zal kunnen lezen; en is er wel grooter vreugde dan deze?
Na dien tijd hoop ik instaat te zijn mijn scheppingsvermogen te
herscheppen.
Maar stonden de zaken anders: had ik geen vriend over in de wereld,
stond geen eenig huis in medelijden voor mij open, moest ik den
bedelzak en lompenmantel der uitgeschudde armoede dragen--zoo lang als
ik vrij ben van alle wrokgevoel, hardheid en haat, zoû ik instaat zijn
het leven met veel grooter gerustheid en vertrouwen in het gelaat te
zien dan wanneer mijn lichaam in purper en fijn linnen gekleed zoû
zijn, en de ziel binnenin mij krank van haat.
En ik zal inderdaad geen moeilijkheden ondervinden. Wanneer gij
liefde werkelijk behoeft, zult gij haar op u vinden wachten.
Ik behoef niet te zeggen dat mijn taak daarmede niet ophoudt. Het zoû
vergelijkelijkerwijze gemakkelijk zijn als dit zoo was. Daar ligt veel
meer vóor mij. Ik moet veel steiler heuvelen beklimmen en veel
donkerder valleien doorgaan. En allen bijstand moet ik uit mijzelf
halen. Noch godsdienst of moraal, noch rede kan mij eenigszins helpen.
De moraal komt mij niet te hulp. Ik ben buiten de wet geboren. Ik ben
een van hen die geschapen zijn voor uitzonderingen, niet voor wetten.
Maar al zie ik dat er niets verkeerds is in wat men doet, ik zie
tevens dat er iets verkeerds kan wezen in wat men wordt. Het is goed
dat ik dit geleerd heb.
Godsdienst helpt mij niet. Het geloof dat anderen geven aan wat
onzienlijk is, geef ik aan wat men kan aanraken en aanschouwen. Mijn
goden wonen in tempelen met handen gemaakt; en binnen den kring der
feitelijke ervaring heb ik mijn geloof volkomen en volledig gemaakt,
te volledig mogelijk, want als velen of allen van diegenen die hun
hemel op deze aarde hebben geplaatst, heb ik er niet enkel de
schoonheid van den hemel, maar ook den afschuw der hel gevonden.
Wanneer ik over godsdienst hoegenaamd denk, gevoel ik als lust een
orde te stichten voor hen die niet kunnen gelooven: de Broederschap
der Vaderloozen zoû men haar kunnen noemen, waarin op een altaar
waarop geen kaars brandde, een priester in wiens hart vrede geen
woning had, de mis zoû dienen met ongeheiligd brood en een ledigen
wijnkelk. Om waar te zijn, moet alles een voorwerp van godsdienst
worden. En agnosticisme behoort zijn eeredienst te hebben evenzeer als
geloof. Het heeft zijn martelaren gezaaid, het behoort zijn heiligen
te oogsten, en God dagelijks te prijzen dat hij zich voor den mensch
verstoken heeft. Maar hetzij mijn godsdienst geloof of agnosticisme
zij, het mag niets wezen, dat uitwendig voor mij is. Zijn zinnebeelden
moeten mijn eigen schepping zijn. Slechts datgene is geestelijk, dat
zijn eigen gedaante schept. Indien ik zijn geheim niet in mijzelf
vind, zal ik het nergens vinden: als ik het niet reeds bezit, zal het
nimmer tot mij komen.
De rede helpt mij niet. Zij zegt mij dat de wetten waaronder ik
veroordeeld ben, verkeerde en onrechtvaardige wetten zijn, en dat het
stelsel waaronder ik geleden heb, een verkeerd en onrechtvaardig
stelsel is. Maar op een of andere manier moet ik deze beide
rechtvaardig en goed voor mij maken. En juist zooals men in kunst er
enkel mede vandoen heeft wat een bijzonder ding op een bijzonder
tijdstip voor onszelf is, zoo gaat het ook toe bij de ethische
ontwikkeling van ons karakter. Alles wat mij overkomen is, moet ik
maken tot iets dat goed voor mij is. De houten brits, het walgelijke
voedsel, het harde touw dat tot werk wordt geplozen totdat de
vingertoppen gevoelloos worden van pijn, het knechtswerk waarmede
iedere dag begint en eindigt, de barsche bevelen die een noodzakelijk
gevolg schijnen te zijn van de sleur, de afschuwelijke kleeding die
smart bespottelijk maakt om aan te zien, de stilte, de eenzaamheid, de
schaamte--al deze dingen afzonderlijk en gezamenlijk moet ik omzetten
in een geestelijke ervaring. Daar is geen enkele vernedering van het
lichaam, die ik niet moet trachten te maken tot een vergeestelijking
der ziel.
Ik wil zoo ver komen dat ik instaat ben in allen eenvoud en zonder
inbeelding te zeggen dat de twee voorname keerpunten in mijn leven
waren, toen mijn vader mij naar Oxford zond, en toen de maatschappij
mij naar de gevangenis stuurde. Ik bedoel niet dat de gevangenis het
beste is wat mij kon zijn overkomen, want die uitspraak zoû smaken
naar te groote bitterheid tegen mijzelf. Ik zoû eerder zeggen, of zoû
het van mij willen hooren zeggen, dat ik zulk een eigenaardig kind van
mijn tijd was dat ik in mijne verkeerdheid en om die verkeerdheid de
goede dingen in mijn leven tot booze en de booze dingen in mijn leven
tot goede omzette.
Doch wat ik zelf of anderen mogen zeggen, komt er weinig op aan. Het
ding van belang, de taak die voor mij ligt, wat ik te doen heb, zal
het kortstondig overschot mijner dagen niet verminkt, verdorven en
onvolledig zijn, is dat ik in mijn natuur moet opnemen en verwerken al
wat mij is aangedaan, dat ik het tot een deel van mijzelf moet maken,
dat ik het moet leeren aannemen zonder klacht, vrees of verzet. De
opperste ondeugd is oppervlakkigheid. Al wat men doorkend heeft, is
goed.
Toen ik pas in de gevangenis werd gezet, raadden enkele menschen mij
aan, dat ik trachten zoû te vergeten wie ik was. Het was een
verderfelijke raad. Enkel door mij bewust te maken wat ik ben, heb ik
eenigszins troost gevonden. Nu raden anderen weêr mij aan om wanneer
ik ontslagen word, mijn best te doen te vergeten dat ik ooit van mijn
leven in een gevangenis geweest ben. Ik weet dat dit evenzeer
noodlottig zoû zijn. Het zoû beduiden dat ik voor altijd vervolgd zoû
worden door een ondragelijk gevoel van schande, en dat die dingen die
voor mij evenzeer als voor ieder ander bedoeld zijn--de schoonheid van
zon en maan, de feeststoet der jaargetijden, de muziek van den
dageraad en de stilte der groote nachten, de regen die komt vallen
door de bladeren, of de dauw die het gras besluipt en verzilvert--dat
dat alles voor mij bezoedeld zoû zijn en zijn heelkracht en
vreugdmeêdeelende macht zoû verliezen. Onze eigen ervaringen betreuren
is onze eigen ontwikkeling tot staan brengen. Onze eigene ervaringen
verloochenen is een leugen leggen op de lippen van ons eigen leven.
Het is niet meer of minder dan een verloochening der ziel.
Want juist zooals het lichaam allerhande dingen verwerkt, dingen
gemeen en onrein evenzeer als wat de priester of een visioen heeft
gereinigd, en hen omzet in snelheid of kracht, in het spel van schoone
spieren en de vorming van bloeiend vleesch, in de golvingen en de
kleuren van haar, lippen en oogen, zoo heeft de ziel op haar gebied
ook hare voedingsverrichtingen en kan omzetten in edele
gedachtestemmingen en hartstochten van hooge waarde wat in zichzelf
laag, wreed en vernederend is; ja, wat nog meer is, de ziel kan hierin
vinden de meest verheven wijzen van zelfbevestiging en vermag vaak
zichzelf op de meest volmaakte wijze te openbaren door tusschenkomst
van wat bedoeld was haar te ontheiligen of te verwoesten.
Het feit dat ik een gemeen gevangene in een gemeene gevangenis geweest
ben, moet ik onvoorwaardelijk aannemen, en, al moge het buitengewoon
schijnen, een der dingen die ik mijzelf zal te leeren hebben, is
daarover niet beschaamd te zijn. Ik moet het aannemen als een
bestraffing, en als men beschaamd is over het feit dat men bestraft
is, kon men even goed in het geheel niet bestraft zijn. Natuurlijk
zijn er vele dingen waarvoor ik veroordeeld werd zonder dat ik ze
gedaan had, maar daar waren ook vele dingen waarvoor ik veroordeeld
werd, die ik wel gedaan had, en een nog grooter aantal dingen in mijn
leven, waarvoor ik nooit of nimmer terecht stond. En daar de goden
ondoorgrondelijk zijn en ons straffen voor wat goed en mensonwaardig
in ons is, evenzeer als voor wat boos en ontaard is, moet ik het feit
aannemen dat men voor het goede dat men doet, even goed gestraft wordt
als voor het booze. Ik twijfel niet of men wordt dit volkomen terecht.
Het helpt ons, of behoort ons te helpen, om beide te doorkennen en
niet te ingebeeld te zijn over een van twee. En als ik dan niet
beschaamd zal zijn over mijn straf, zooals ik hoop dat ik niet wezen
zal, zal ik instaat zijn te denken en te wandelen en te leven in
vrijheid.
Velen dragen, als zij vrijgelaten worden, hun gevangenis met zich mede
naar buiten, en verbergen haar als een geheime schande in hun hart en
kruipen ten slotte als arme vergiftigde wezens in een of ander hol om
te sterven. Het is erbarmelijk dat zij daartoe moeten komen, en het is
een onrecht, een verschrikkelijk onrecht van den kant der maatschappij
hen daartoe te dwingen. De maatschappij matigt zich het recht aan het
individu een afschrikwekkende straf op te leggen, maar zij heeft ook
de opperste ondeugd der oppervlakkigheid en laat na zich rekenschap te
geven van wat zij gedaan heeft. Wanneer 's mans straftijd voorbij is,
laat zij hem aan zichzelf over, dat wil zeggen, zij laat hem in den
steek juist op het oogenblik wanneer haar hoogste plicht tegenover hem
begint. In waarheid is zij beschaamd over haar eigen daden, en schuwt
diegenen die zij gestraft heeft, zooals de menschen een schuldeischer
schuwen, aan wien zij hun schuld niet kunnen betalen, of iemand wien
zij een onherstelbaar, een onvergoedbaar kwaad hebben aangedaan. Ik
kan van mijne zijde eischen dat indien ik mij rekenschap geef van wat
ik geleden heb, de maatschappij zich rekenschap geeft van wat zij mij
heeft aangedaan, en dat er geen verbittering of haat zal zijn van
weêrszijden.
Natuurlijk weet ik dat, van éen kant beschouwd, de zaken anders zullen
staan voor mij dan voor anderen, dat dit uit den aard zelf van mijn
geval moet. De arme dieven en verschoppelingen die hier met mij
gevangen zitten, zijn in menig opzicht beter af dan ik. Het klein
bestek in de grauwe stad of op het groene land, dat hun zonde zag, is
beperkt; om menschen te vinden, die niets weten van wat zij gedaan
hebben, behoeven zij niet verder te gaan dan een vogel zoû vliegen
tusschen de morgenschemering en den dageraad. Maar voor mij is de
wereld tot een handbreed ineengekrompen, en overal waar ik mij wend,
slaat mijn naam in looden letters op de rotsen geschreven. Want ik ben
niet uit de duisternis tot de oogenblikkelijke bekendheid van de
misdaad gekomen, maar uit een soort eeuwigheid van roem tot een
eeuwigheid van eerloosheid, en soms komt liet mij voor dat ik bewezen
heb, indien daarvoor inderdaad bewijs noodig is, dat tusschen roem en
eerloosheid maar éen schrede is of nog minder dan dat.
Toch, juist in het feit dat de menschen mij zullen herkennen overal
waar ik ga, en wat zijn dwaasheden aangaat, alles omtrent mijn leven
zullen weten, kan ik ook iets goeds voor mij ontdekken. Het zal mij de
noodwendigheid inprenten van mij weêr als kunstenaar te doen gelden,
en dat zoo snel als ik bij mogelijkheid kan. Indien ik slechts éen
enkel schoon kunstwerk zal kunnen voortbrengen, zal ik instaat zijn
boosaardigheid haar venijn en lafhartigheid haar grijns te ontrooven,
en de tong van den smaad bij den wortel uit te rukken.
En als ik, zooals ik werkelijk doe, tegenover het leven als tegenover
een raadsel sta, staat het leven niet minder tegenover mij als
tegenover een raadsel. De menschen moeten een of andere houding tegen
mij aannemen en zoodoende een oordeel vellen zoowel over zichzelven
als over mij. Ik behoef wel niet te zeggen dat ik geen bepaalde
persoonlijkheden bedoel. De eenige menschen met wie ik nu gaarne zoû
omgaan, zijn kunstenaars en menschen die geleden hebben: menschen die
weten wat schoonheid is, en menschen die weten wat smart is. Niemand
anders boezemt mij belangstelling in. Ook stel ik geen enkelen eisch
aan het leven. Alles wat ik besproken heb, heeft enkel te maken met
mijn eigen geestelijke houding tegenover het leven in zijn geheel, en
ik gevoel dat niet beschaamd te zijn over het feit dat ik straf
ondergaan heb, een der eerste dingen is, die ik moet bereiken, ter
wille van mijn eigen vervolmaking en omdat ik zoo onvolkomen ben.
Dan moet ik leeren gelukkig zijn. Eenmaal wist ik het, of dacht het te
weten, bij instinkt. Toen was het altijd lente in mijn hart. Mijn
gemoedsgesteldheid was verwant met vreugde. Zooals men een beker tot
den rand vult met wijn, vulde ik mijn leven tot den rand met genot. Ik
nader het leven nu van een volslagen nieuwen kant. En zelfs mij een
denkbeeld te maken van geluk is vaak uiterst moeilijk voor mij. Ik
herinner mij hoe ik eens in mijn eerste jaar te Oxford las in Pater's
_Renaissance_ (dat boek dat zulk een wonderbaren invloed op mijn
leven heeft gehad) hoe Dante diep in den Inferno hen plaatst, die
eigenzinnig leven in droefenis, en hoe ik naar de boekerij van het
College ging en de plaats opsloeg in de _Divina Commedia_ waar
onderin het sombere moeras diegenen liggen die "gemelijk waren in de
zoete lucht", die altijd door zeggen door hun zuchten heen:
"Tristi fummo
Nell' aere dolce, che dal sol s'allegra."
Ik wist dat de Kerk _acidia_ veroordeelde, maar het gansche
denkbeeld leek mij volkomen fantastisch, juist de soort van zonde,
verbeeldde ik mij, om uit te vinden voor een priester die niets van
het werkelijke leven afwist. Ook kon ik niet begrijpen hoe Dante die
zegt dat "smart ons herhuwt met God", zoo hard kon geweest zijn voor
hen die op den weemoed verliefd waren, indien er werkelijk zulke
wezens bestonden. Ik vermoedde niet dat dit eenmaal voor mij een der
grootste verzoekingen van mijn leven zoû worden. Terwijl ik in de
gevangenis te Wandsworth was, haakte ik naar den dood. Het was mijn
eenige begeerte. Toen ik na twee maanden hospitaal hierheen
overgebracht werd en ik bevond dat mijn lichamelijke gezondheid
gaandeweg verbeterde, kwam ik tot de heftigste verwoedheid. Ik besloot
zelfmoord te plegen op den eigen dag waarop ik de gevangenis verlaten
zoû. Mettertijd ging die booze stemming over, en ik vatte het plan op
om te leven, maar om neêrslachtigheid te dragen zooals een koning zijn
purper draagt: nooit zoû ik weêr glimlachen, ieder huis waar ik
binnentrad, zoû ik maken tot een huis van rouw, ik zoû mijn vrienden
in loome droefenis met mij doen wandelen, ik zoû hun leeren dat
droefgeestigheid het ware geheim des levens is, ik wilde hen verlammen
met de smart van een ander, ik wilde hun leven verderven met mijn
eigen leed. Nu ben ik volkomen anders gestemd. Ik zie in dat het
zoowel ondankbaar als onvriendelijk van mij zoû zijn een zoo lang
gezicht te trekken, dat wanneer mijn vrienden mij kwamen bezoeken, zij
een nog langer gezicht moesten zetten om hun medegevoel te toonen; of
om, als ik hen te gast wilde hebben, hen uit te noodigen in
stilzwijgen aan te zitten bij bittere kruiden en gerechten van een
begrafenismaal. Ik moet leeren opgewekt te zijn en gelukkig.
De laatste twee gelegenheden dat het mij vergund was mijn vrienden
hier bij mij te zien, deed ik mijn best zoo opgewekt mogelijk te zijn
en mijne opgewektheid te toonen om hun een kleine vergoeding te geven
voor de moeite die zij namen om heel uit de stad mij te komen
bezoeken. Ik weet wel, het is slechts een geringe vergoeding, maar
die, daar ben ik zeker van, hun meest genoegen doet. Zaterdag vóor
acht dagen had ik Robbie hier een uur lang bij mij en ik deed mijn
best zoo vol mogelijk uiting te geven aan het genot dat ik werkelijk
in ons samenzijn gndervond. En dat ik in de beschouwingen en
denkbeelden die ik hier op eigen gelegenheid vorm, op het rechte pad
ben, blijkt mij uit het feit dat ik nu voor het eerst sinds mijn
gevangenschap een werkelijke begeerte heb om te leven.
Er wacht mij zooveel werk dat ik het als een verschrikkelijke ramp zoû
beschouwen indien ik stierf vóor het mij vergund werd er tenminste een
klein deel van te volbrengen. Ik zie nieuwe mogelijkheden van
ontwikkeling in de kunst en in het leven, waarvan elk een nieuwe vorm
van vervolmaking is. Ik begeer te leven om te kunnen onderzoeken wat
voor mij niet meer of minder dan een nieuwe wereld is. Wenscht gij te
weten wat deze nieuwe wereld is? Gij kunt het wel raden, denk ik. Het
is de wereld waarin ik geleefd heb. Smart en al wat smart ons
onderwijst, is mijn nieuwe wereld.
Vroeger leefde ik uitsluitend voor genot. Ik schuwde lijden en smart
van welken aard ook. Ik haatte beide. Ik besloot, voor zoover dat
mogelijk was, geen acht op hen te geven, om hen, wil ik zeggen, te
behandelen als vormen van gebrekkigheid. Zij maakten geen deel uit van
mijn levensplan. Zij hadden geen plaats in mijn wijsbegeerte. Mijn
moeder die het leven in zijn geheel kende, placht mij vaak enkele
regels van Goethe aan te halen, die door Carlyle geschreven waren in
een boek dat hij haar jaren geleden gegeven had, en die door hem, als
ik het goed heb, als volgt vertaald waren:
"Who never ate his bread in sorrow,
Who never spent the midnight hours
Weeping and waiting for the morrow,--
He knows you not, ye heavenly powers."
Deze regels placht die edele koningin van Pruisen, welke Napoleon met
zoo grove ruwheid behandelde, aan te halen in haar vernedering en
ballingschap. Deze regels haalde mijne moeder vaak aan in de
moeilijkheden van haar meergevorderd leven. Ik weigerde volstrekt de
ontzaggelijke waarheid die er in geborgen ligt, aan te nemen of toe te
geven. Ik kon ze niet bevatten. Ik herinner mij zeer wel, hoe ik haar
placht te zeggen dat ik geen lust had mijn brood in smart te eten of
éen enkelen nacht door te brengen in weenen en wachten op een
bitterder dageraad.