Favorinus philosophus adulescenti, veterum verborum cupidiss

Produced by Louise Hope, Anna Tuinman, Ted Garvin and the

Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net

[Transcriber's Note:

This text is intended for users whose text readers cannot use the

"real" (unicode/utf-8) version of the file. Characters in the Notes and

Vocabulary that could not be fully displayed have been "unpacked" and

shown in brackets:

[-a] [-e] [-i] [-o] [-u] vowels with macron or "long" mark

[)a] [)e] [)i] [)o] [)u] [)y] vowels with breve or "short" mark

([)y] and long vowels are rare)

[)-a] [)-e] [)-i] [)-u] vowel with combined breve and macron (rare)

the "oe" ligature, used only in English text, is shown simply as

oe (unmarked)

Greek words have been transliterated and shown between #marks#.

The original text used numbered lines for reference in the Notes.

These have been replaced with line numbers in {braces} placed between

sentences, generally at mid-line. The lines in your text reader are

probably longer than the lines in the original book, so numbers such

as {5} and {10} will be less than five physical lines apart. Selections

are short, and each Note starts with the word or phrase referenced.

Except as noted above, brackets in the Notes and Vocabulary are in the

original.

Typographical errors are listed at the end of the text.]

+Elementary Classics.+

STORIES FROM

AULUS GELLIUS,

Being Selections And Adaptations From The

NOCTES ATTICAE,

_Edited With Notes Exercises And Vocabularies_

_For The Use Of Lower Forms_

By The

REV. G. H. NALL, M.A.,

Assistant Master At Westminster School.

+London:+

MACMILLAN AND CO.,

AND NEW YORK.

1888.

PREFACE.

It is hoped that this series of short stories from A. Gellius may serve

as a pleasant change to young boys after a course of Cornelius Nepos,

Eutropius, etc. The language of the original has been simplified in

parts, and some rare or late words and constructions cut out. The Notes

have been made, with few exceptions, as short as possible; a few more

lengthy digressions, such as those upon the ablative absolute and the

gerundial constructions, will need no apology, if they succeed in

leading boys to think out for themselves the difficulties which these

constructions present. Some simple Exercises have been added at the

request of the Publishers, and for these an English-Latin Vocabulary has

been compiled. In this Vocabulary the words are arranged in alphabetical

order, since the Exercises are intended principally for _viva voce_

drill in form, and the Editor's experience does not confirm the theory

of some Editors, that a boy's knowledge of a language is increased in

proportion to the time that he spends in hunting for words that he does

not know; he considers that the "paragraph" vocabulary makes the lazy

boy take refuge in guessing, whilst it wastes the time of the

industrious boy.

The Editor acknowledges his obligations to the Latin Grammars of Dr.

Kennedy and Mr. Roby, and to Dr. Smith's Dictionaries of Biography and

Antiquities, and to similar works which lie at every schoolmaster's

elbow.

CONTENTS.

PAGE

Preface, v

Life of Aulus Gellius, ix

Text of the "Stories from Aulus Gellius," 1

Notes on the Text, 33

Exercises, 75

Latin-English Vocabulary, 98

English-Latin Vocabulary, 137

Table showing the order of the "Stories" compared

with the Books of the "Noctes Atticae," 147

Index to Notes, 148

Index to Proper Names. 152

I

AULUS GELLIUS.

Nothing is known about the life of A. Gellius beyond what can be

gathered from occasional hints in his own writings; it has even been

disputed whether his name was Agellius or A. Gellius. Probably he was a

Roman by birth, of good family and connections. He seems to have spent

his early years at Rome, studying under the celebrated teachers,

Sulpicius Apollinaris, T. Castricius, and Antonius Julianus (cf.

xxxiv. 1): to have continued his studies at Athens, where he lived on

terms of familiarity with Herodes Atticus, Calvisius Taurus, Peregrinus

Proteus, and other famous philosophers of that day: and after the lapse

of many years to have returned to Rome, and devoted the remaining years

of his life to literary pursuits and the society of a large circle of

friends. The dates of his birth and death are unknown, but from the

names of his teachers and friends it is certain that he lived during the

reigns of Hadrian, Antoninus Pius, and Marcus Aurelius, 117-180 A.D.

The only work of A. Gellius that has reached us, possibly the only one

that he wrote, is the "Noctes Atticae," so called because it was begun

during the long nights of winter in a country house in Attica

(_longinquis per hiemen noctibus in agro terrae Atticae_). It consists

of numerous extracts from Greek and Roman writers on subjects connected

with history, philosophy, philology, and antiquities, illustrated by

abundant criticisms and discussions. These extracts are thrown together

without any attempt at order or arrangement, and divided into twenty

books. He had been accustomed whilst reading, he says, to make notes

upon anything which struck him as worth remembering. These notes he

embodied with little change in his work, in the same haphazard order in

which they had been made (_usi autem sumus ordine rerum fortuito quem

antea in excerpendo feceramus_).

Naturally the various parts of such a 'Miscellany' vary greatly in

quality. Some portions of it are highly valuable and interesting. For

instance, many quotations are preserved from ancient authors whose works

have perished, some of which throw light upon questions of

constitutional and antiquarian interest, which would otherwise have

remained obscure; many literary and historical anecdotes are given which

are valuable in themselves; and some important grammatical usages and

theories are noted. But the author's appetite was omnivorous. He is as

eager to tell the story of a marvellous African serpent, 120 feet in

length, whose destruction required the utmost efforts of a whole Roman

army, with their _ballistae_ and _catapultae_ (_magna totius exercitus

conflictione, ballistis atque catapultis diu oppugnatum._ --_N. A._

vii. 3), or to discuss some absurd etymology, such as that of _avarus_

from _avidus aeris_, as to preserve some really valuable detail of

senatorial procedure, or record the use and origin of obscure

constitutional phrases. His own criticisms, moreover, are as a rule

worthless, and his translations are feeble; but in spite of all these

defects his work is exceedingly interesting, and we could ill afford to

lose it.

His Latin style shows the defects of his age, an age in which the Romans

had ceased to feel the full meaning of the words which they used, and

endeavoured to gain emphasis by employing obscure phrases and unnatural

turns of expression. But these peculiarities are even more noticeable in

the writings of his contemporaries.

STORIES FROM AULUS GELLIUS.

I. VERGIL AND HIS POEMS.

_Vergil, who spent much labour in polishing his verses, used to

compare himself to a bear, which licks its cubs into shape._

Dicebat P. Vergilius, ut amici eius familiaresque ferunt, se parere

versus more ursino. "Namque ut illa bestia" inquit, "fetum edit informem

lambendoque postea conformat et fingit, sic ingenii quoque mei partus

primum rudes et inperfecti sunt, sed tractando corrigendoque reddo iis

oris et vultus liniamenta." {6}

II. MENANDER AND PHILEMON.

_The poet Menander, meeting his successful rival Philemon, asked

him if he did not feel ashamed to defeat him._

Menander a Philemone, nequaquam pari scriptore, in certaminibus

comoediarum ambitu gratiâque saepenumero vincebatur. Ei forte obviam

factus est Menander, et "Quaeso" inquit, "Philemo, bonâ veniâ dic mihi,

cum me vincis, nonne erubescis?" {5}

III. THE PALM TREE.

_The palm has been made the emblem of victory, because its wood

does not yield, when heavy weights are placed upon it._

Rem hercle mirandam Aristoteles et Plutarchus dicunt. "Si super palmae

arboris lignum" inquiunt "magna pondera imponis, non deorsum palma cedit

nec intra flectitur, sed adversus pondus resurgit et sursum recurvatur;

propterea in certaminibus palma signum victoriae facta est, quoniam

urgentibus opprimentibusque non cedit." {7}

IV. SOCRATES AND HIS WIFE.

_Socrates, when asked why he endured his quarrelsome wife, replied

that to bear her temper was good discipline._

Xanthippe, Socratis philosophi uxor, admodum morosa et litigiosa fuisse

fertur, irisque muliebribus per diem perque noctem scatebat. Quam rem in

maritum Socraten Alcibiades demiratus, "Cur mulierem" inquit "tam

acerbam domo non exigis?" "Quoniam," respondit Socrates, "cum illam domi

talem perpetior, insuesco et exerceor, ut ceterorum quoque foris

petulantiam et iniuriam facilius feram." {8}

V. THE SELF-DISCIPLINE OF SOCRATES.

_Socrates used to train himself to bear fatigue by standing

motionless for twenty-four hours at a time. His health was always

perfect._

Inter labores voluntarios corporis firmandi causâ id quoque accepimus

Socraten facere insuevisse: stabat per diem perque noctem a lucis ortu

ad solem alterum orientem immobilis, iisdem in vestigiis, et ore atque

oculis eundem in locum directis, cogitans, tamquam quodam secessu mentis

atque animi facto a corpore. {7}

Temperantiâ quoque tantâ fuisse traditus est, ut omnem fere vitam

valitudine integrâ vixerit. In eâ etiam pestilentiâ, quae in belli

Peloponnensiaci principiis Atheniensium civitatem depopulata est,

dicitur vigorem corporis retinuisse. {12}

VI. ALEXANDER AND BUCEPHALAS.

_How Alexander obtained his famous charger Bucephalas, how it

saved his life in battle, and how the King showed his gratitude._

Equus Alexandri regis nomine Bucephalas fuit. Emptum Chares scripsit

talentis tredecim et regi Philippo donatum; hoc autem aeris nostri summa

est sestertia trecenta duodecim. De hoc equo haec memoriâ digna

accepimus. {5} Ubi ornatus erat armatusque ad proelium, haud umquam

inscendi sese ab alio, nisi ab rege passus est. Bello Indico cum

insidens in eo Alexander facinora faceret fortia, in hostium cuneum, non

satis sibi providens, inmisit. Coniectis undique in Alexandrum telis,

vulneribus altis in cervice atque in latere equus perfossus est. {11}

Moribundus tamen ac prope iam exanguis e mediis hostibus regem citato

cursu retulit atque, ubi eum extra tela extulerat, ilico concidit et,

domini iam superstitis securus, animam expiravit. Tum rex Alexander,

partâ eius belli victoriâ, oppidum in iisdem locis condidit idque ob

equi honores Bucephalon appellavit. {17}

VII. ALCIBIADES AND THE PIPES.

_Alcibiades, when a boy, refused to learn to play the pipes,

because they distorted the player's mouth._

Alcibiades Atheniensis apud avunculum Periclen educatus est, qui artibus

ac disciplinis liberalibus puerum docendum curavit. Inter alios

magistros tibicinem arcessi iussit, ut eum canere tibiis doceret, quod

honestissimum tum videbatur. Traditas sibi tibias Alcibiades ad os

adhibuit inflavitque; sed ubi oris deformitatem vidit, abiecit

infregitque. Cum ea res percrebuisset, omnium tum Atheniensium consensu

disciplina tibiis canendi desita est. {9}

VIII. FABRICIUS AND THE SAMNITE GOLD.

_Fabricius refused rich presents, which the Samnites offered him,

saying that, while he retained command over his senses, he had all

that he needed._

Legati a Samnitibus ad C. Fabricium, imperatorem populi Romani, venerunt

et, memoratis multis magnisque rebus, quae bene post redditam pacem

Samnitibus fecisset, dono grandem pecuniam obtulerunt. "Quae facimus"

Samnites inquiunt, "quod multa ad splendorem domus atque victus defieri

videmus." {6} Tum Fabricius manus ab auribus ad oculos et infra deinceps

ad nares et ad os et ad gulam deduxit, et legatis ita respondit: "Dum

his omnibus membris, quae attigi, imperare possum, numquam quicquam mihi

deerit; quamobrem hanc pecuniam, quâ nihil mihi est usus, a vobis, qui

eâ uti scitis, non accipio." {12}

IX. HANNIBAL'S JEST.

_Antiochus, proud of his army, asked Hannibal if they were 'enough

for the Romans.' 'Quite enough,' replied Hannibal, 'however greedy

the Romans are.'_

Antiochus ostendebat Hannibali in campo copias ingentis, quas bellum

populo Romano facturus comparaverat, convertebatque exercitum insignibus

argenteis et aureis micantem; inducebat etiam currus cum falcibus et

elephantos cum turribus equitatumque frenis, ephippiis, monilibus,

phaleris fulgentem. {6} Atque ibi rex Hannibalem aspicit et "Putasne"

inquit "satis esse Romanis haec omnia?" Tum Poenus, eludens ignaviam

militum eius tam pretiose armatorum, "Satis, plane satis esse credo

Romanis haec omnia, etiamsi avarissimi sunt." {11}

X. THE DEATH OF MILO.

_Milo, when enfeebled by age, tried to tear a tree open, but the

wood closed on his hands and he perished miserably._

Milo Crotoniensis, athleta inlustris, exitum habuit e vita miserandum et

mirandum. Cum iam natu grandis artem athleticam desisset iterque faceret

forte solus in locis Italiae silvestribus, quercum vidit proxime viam

rimis in parte mediâ hiantem. {5} Tum experiri etiam tunc volens,

an ullae sibi vires adessent, inmissis in cavernas arboris digitis,

diducere et rescindere quercum conatus est. Ac mediam quidem partem

discidit divellitque; quercus autem in duas diducta partis, cum ille

manus laxasset, rediit in naturam, manibusque eius retentis inclusisque

dilacerandum hominem feris praebuit. {12}

XI. A HOAX:--THE STORY OF PAPIRIUS PRAETEXTATUS.

_The young Papirius, pressed by his mother to reveal the secret

proceedings of the Senate, told her that they had debated whether

it was better for one husband to have two wives, or one wife two

husbands._

Mos antea senatoribus Romae fuit, in curiam cum praetextatis filiis

introire. Forte res maior quaepiam consultata et in diem posterum

prolata est, placuitque ut eam rem ne quis enuntiaret, priusquam decreta

esset. Sed mater Papirii pueri, qui cum patre suo in curiâ fuerat,

percontata est filium, quidnam in senatu patres egissent. {7} Puer

respondit tacendum esse neque id dici licere. Mulier autem fit audiendi

cupidior, ac tandem puer matre urgente lepidi mendacii consilium capit.

Actum in senatu dixit, utrum videretur utilius exque republicâ esse,

unusne ut duas uxores haberet, an ut una duobus nupta esset. {12}

XII. THE RESULT OF THE HOAX.

_The consternation of the Roman Matrons, the bewilderment of the

Senators, the confession of Papirius, and the reward for his

discretion._

Ubi illa hoc audivit, domo trepidans egreditur, ad ceteras matronas se

adfert. Pervenit ad senatum postridie matrum familias caterva.

Lacrimantes atque obsecrantes orant, ut una potius duobus nupta fieret

quam ut duae uni. Senatores in curiam ingredientes mirabantur, quae illa

mulierum insania et quid sibi postulatio istaec vellet. {7} Puer

Papirius in medium curiae progressus, quid mater audire institisset,

quid ipse matri dixisset, denarrat. Senatus fidem atque ingenium pueri

laudat et consultum facit, uti posthac pueri cum patribus in curiam ne

introeant, praeter illum unum Papirium, cui postea cognomen honoris

gratiâ datum "Praetextatus." {13}

XIII. SERTORIUS.

_The extraordinary influence that Sertorius exercised over the

minds of his soldiers, and the means by which he maintained this

influence._

Sertorius, vir acer egregiusque dux, et utendi et regendi exercitus

peritus fuit. Is in temporibus difficillimis et mentiebatur ad milites,

si mendacium prodesset, et litteras compositas pro veris legebat, et

somnium simulabat, et falsas religiones conferebat, si quid istae res

eum apud militum animos adiuvabant. {6} Haec hominum barbarorum

credulitas Sertorio in magnis rebus magno usui fuit. Memoria prodita

est, neminem umquam ex his nationibus, quae cum Sertorio faciebant, cum

multis proeliis superatus esset, ab eo descivisse, quamquam id genus

hominum esset mobilissimum. {12}

XIV. SERTORIUS AND THE DOE.

_Sertorius pretended that divine revelations were made to him

through a white doe. This doe once ran away, but was soon found

again. The use which Sertorius made of this incident._

Huic Sertorio cerva alba eximiae pulchritudinis et celeritatis a

Lusitano quodam dono data est. Hanc persuasit omnibus, oblatam sibi

divinitus et instinctam Dianae numine, conloqui secum et monere et

docere, quae utilia factu essent, ac, si quid durius videbatur, quod

imperandum militibus foret, a cervâ sese monitum praedicabat. {7} Id cum

dixerat, universi, tamquam si deo, libentes ei parebant. Ea cerva quodam

die, cum incursio hostium esset nuntiata, tumultu consternata in fugam

se proripuit atque in palude proximâ delituit, et postea requisita

periisse credita est. Neque multis diebus post inventam esse cervam

Sertorio nuntiatur. {12} Tum eum qui nuntiaverat iussit tacere ac, ne

cui palam diceret, interminatus est praecepitque, ut eam postero die

repente in eum locum, in quo ipse cum amicis esset, inmitteret. {16}

Admissis deinde amicis postridie, cervam ait, quae periisset, visam esse

in quiete ad se reverti et, ut prius consuerat, quod opus esset facto

praedicere; tum servo quod imperaverat significat, cerva emissa in

cubiculum Sertorii introrupit, clamor factus et orta admiratio est. {21}

XV. TARQUIN AND THE SIBYLLINE BOOKS.

_A Sibyl offered to sell King Tarquin nine books for a large sum.

On his scornful refusal she burnt three, and offered the remaining

six for the same sum, but he again refused. She burnt three more

and offered the remaining three for the same sum: these the King

bought and deposited in the 'Sacristy.'_

In antiquis annalibus haec memoria de libris Sibyllinis prodita est:

Anus hospita atque incognita ad Tarquinium Superbum regem adiit, novem

libros ferens, quos divina oracula esse dicebat; eos velle vendere.

Tarquinius pretium percontatus est. Mulier nimium atque inmensum

poposcit: rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. {7} Tum illa

foculum coram cum igni apponit, tris libros ex novem deurit et, ecquid

reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. Sed enim

Tarquinius id multo magis risit, dixitque anum iam procul dubio

delirare. Mulier ibidem statim tris alios libros exussit atque id ipsum

denuo placide rogat, ut tris reliquos eodem illo pretio emat. {14}

Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit, eam constantiam

confidentiamque non contemnendam intellegit, libros tris reliquos

mercatur nihilo minore pretio, quam quod erat petitum pro omnibus. Sed

ea mulier tunc a Tarquinio digressa postea nusquam loci visa est. Libri

tres, in sacrarium conditi, "Sibyllini" appellati; ad eos quasi ad

oraculum quindecimviri adeunt, cum di immortales publice consulendi

sunt. {22}

XVI. SCIPIO AFRICANUS IMPEACHED: HIS ANSWER.

_Scipio was accused of having received bribes from Antiochus.

Scorning to answer such a charge, he reminded the people that this

was the anniversary of his great victory at Zama, and called upon

them to follow him to the Capitol and there return thanks to the

gods._

M. Naevius tribunus plebis accusavit Scipionem ad populum, dixitque eum

accepisse a rege Antiocho pecuniam, ut condicionibus mollibus pax cum eo

populi Romani nomine fieret, et quaedam item alia indigna tali viro

addidit. Tum Scipio pauca praefatus, quae dignitas vitae suae atque

gloria postulabat, {6} "Memoriâ" inquit, "Quirites, repeto, diem esse

hodiernum, quo Hannibalem Poenum, imperio vestro inimicissimum, magno

proelio in terrâ Africâ vici, pacemque et victoriam vobis peperi

praeclaram. Non igitur simus adversum deos ingrati et, censeo,

relinquamus nebulonem hunc, eamus hinc protinus Iovi optimo maximo

gratulatum." {13} Id cum dixisset, avertit et ire ad Capitolium coepit.

Tum contio universa, quae ad sententiam de Scipione ferendam convenerat,

relicto tribuno Scipionem in Capitolium comitata, atque inde ad aedes

eius cum laetitiâ et gratulatione sollemni prosecuta est. {18}

XVII. SCIPIO AFRICANUS: ANOTHER IMPEACHMENT.

_Scipio on another occasion was accused of embezzling the money

paid by Antiochus as a war indemnity: he answered the charge by

tearing his accounts in pieces before the eyes of the Senators._

Item aliud est factum eius praeclarum. Petilii quidam tribuni plebis a

M., ut aiunt, Catone, inimico Scipionis, comparati in eum atque inmissi,

desiderabant in senatu, ut pecuniae Antiochinae praedaeque in eo bello

captae rationem redderet: fuerat enim L. Scipioni Asiatico, fratri suo,

imperatori in eâ provinciâ legatus. {7} Ibi Scipio exurgit et, prolato e

sinu togae libro, rationes in eo scriptas esse dixit omnis pecuniae

omnisque praedae; allatum, ut palam recitaretur et ad aerarium

deferretur. "Sed enim id iam non faciam" inquit, "nec me ipse afficiam

contumeliâ," eumque librum statim coram discidit suis manibus, aegre

passus, quod, cui salus imperii ac reipublicae accepta referri deberet,

ab eo ratio praedae posceretur. {14}

XVIII. SCIPIO AFRICANUS AND THE GODS.

_Scipio believed that he was a special favourite of the gods:

before entering on any important work he used to spend hours of

quiet meditation in the temple on the Capitol. A story is given

showing his power of foreseeing the future._

Id etiam dicere haut piget, quod ii, qui de vitâ et rebus Africani

scripserunt, litteris mandaverunt. Solitus est noctis extremo ante

primam lucem in Capitolium ventitare ac iubere aperiri cellam Iovis,

atque ibi solus diu demorari, quasi consultans de republicâ cum Iove.

{6} Aeditumi eius templi saepe admirati, quod in eum solum id temporis

in Capitolium ingredientem canes, semper in alios saevientes, neque

latrarent neque incurrerent. Has volgi de Scipione opiniones confirmare

atque approbare videbantur dicta factaque eius pleraque admiranda. Ex

quibus est unum huiuscemodi. {12} Assidebat oppugnabatque oppidum in

Hispaniâ situm, moenibus defensoribusque validum et munitum, re etiam

cibariâ copiosum, nullaque eius potiundi spes erat. Quodam die ius in

castris sedens dicebat, atque ex eo loco id oppidum procul visebatur.

{17} Tum quispiam e militibus, qui in iure apud eum stabant,

interrogavit ex more, in quem diem locumque vadimonium promitti iuberet:

et Scipio manum ad ipsam oppidi, quod obsidebatur, arcem protendens,

perendie sese sistere illo in loco iussit. Atque ita factum: die tertio,

in quem vadari iusserat, oppidum captum est eodemque eo die in arce eius

oppidi ius dixit. {24}

XIX. DUTY AND FRIENDSHIP.

_How a man, when trying a friend who was guilty, succeeded in

reconciling the claims of duty and of friendship, by himself

voting for condemnation, but persuading his fellow iudices to vote

for acquittal._

Super amici capite iudex cum duobus aliis fui. Ita lex fuit, uti eum

hominem condemnari necesse esset. Aut amico igitur caput perdendum aut

adhibenda fraus legi fuit. Multa cum animo meo ad casum tam ancipitem

medendum consultavi; tandem hoc, quod feci, visum est optimum. Ipse

tacitus ad condemnandum sententiam tuli, iis qui simul iudicabant, ut

absolverent, persuasi. Sic mihi et iudicis et amici officium in re tantâ

salvum fuit. {9}

XX. AVOID OBSOLETE LANGUAGE.

_Favorinus rebuked a young man, who affected the use of archaic

language, by telling him to hold his tongue altogether if he did

not wish to be understood: if he admired the purity of the good

old times he should imitate their ways, not their words._

Favorinus philosophus adulescenti, veterum verborum cupidissimo et

plerasque voces nimis priscas et ignotas in cotidianis sermonibus

expromenti, "Curius" inquit "et Fabricius et Coruncanius, antiquissimi

viri, et his antiquiores Horatii illi trigemini plane ac dilucide cum

suis locuti sunt, neque Auruncorum aut Sicanorum aut Pelasgorum, qui

primi coluisse Italiam dicuntur, sed aetatis suae verbis usi sunt; {8}

tu autem, proinde quasi cum matre Euandri nunc loquare, sermone abhinc

multis annis iam desito uteris, quod neminem vis scire atque intellegere

quae dicas. Nonne, homo inepte, ut quod vis abunde consequaris, taces?

{12} Sed antiquitatem tibi placere ais, quod honesta et bona et sobria

et modesta sit. Vive ergo moribus praeteritis, loquere verbis

praesentibus: atque id, quod a C. Caesare scriptum est, habe semper in

memoriâ atque in pectore, ut tamquam scopulum sic fugias insolens

verbum." {18}

XXI. TORQUATUS AND THE GAUL:--THE CHALLENGE.

_In one of the struggles between the Romans and the Gauls in 361

B.C. a gigantic Gaul challenged the Romans to send out a champion

to meet him: all held back except the young T. Manlius._

Titus Manlius summo loco natus fuit. Ei cognomen factum est Torquatus.

Causa cognomenti fuisse dicitur torquis, quam ex hoste, quem occiderat,

detractam induit. Quis hostis fuerit et qualis pugna ita accepimus. {5}

Galli contra Romanos pugnabant, cum interim Gallus quidam nudus praeter

scutum et gladios duos, torque atque armillis decoratus, qui et viribus

et magnitudine et adulescentiâ et virtute ceteros praestabat, processit

et manu significare coepit utrisque, ut quiescerent. Extemplo silentio

facto voce maximâ conclamat, si quis secum depugnare vellet, uti

prodiret. {12} Nemo audebat propter magnitudinem atque inmanem faciem.

Deinde Gallus inridere coepit atque linguam exertare. Doluit Titus

Manlius, tantum flagitium civitati adcidere, e tanto exercitu neminem

prodire. Processit ipse scuto pedestri et gladio Hispanico cinctus et

contra Gallum constitit. {18}

XXII. TORQUATUS AND THE GAUL:--THE BATTLE.

_In the struggle which followed Manlius disconcerted the Gaul by

suddenly with his shield dashing him back from his posture of

defence; he then came to close quarters with the Gaul, and slew

him. He put on his own neck the necklace which the Gaul had worn;

hence he was named Torquatus. This same Manlius executed his son

for disobeying orders and slaying an enemy who had challenged

him._

Metu magno ea congressio in ipso ponte, utroque exercitu inspectante,

facta est. Constitit Gallus suâ disciplinâ scuto proiecto cunctabundus;

Manlius, animo magis quam arte confisus, scuto scutum percussit atque

statum Galli conturbavit. {5} Dum se Gallus iterum eodem pacto

constituere studet, Manlius iterum scuto scutum percutit atque de loco

hominem iterum deiecit; eo pacto ei sub Gallicum gladium successit atque

Hispanico pectus hausit; deinde continuo umerum dextrum incidit neque

recessit usquam, donec subvertit. Ubi eum evertit, caput praecidit,

torquem detraxit eamque sanguinulentam sibi in collum inponit. Quo ex

facto ipse posterique eius Torquati sunt cognominati. {13}

Ab hoc Tito Manlio imperia et aspera et immitia Manlia dicta sunt,

quoniam postea, cum bello adversum Latinos esset consul, filium suum

securi percussit, qui speculatum ab eo missus, pugnâ interdictâ, hostem,

a quo provocatus fuerat, occiderat. {18}

XXIII. VALERIUS CORVINUS:--THE ORIGIN OF HIS NAME.

_On another occasion the young Valerius accepted the challenge of

a gigantic Gaul. During the fight a raven aided the Roman by

attacking his enemy with its talons; thus helped Valerius slew the

Gaul, and received the name of Corvinus._

Copiae Gallorum ingentes agrum Pomptinum insederant instruebanturque

acies a consulibus. Dux interea Gallorum, vastâ proceritate armisque

auro praefulgentibus, manu telum vibrans incedebat perque contemptum et

superbiam circumspicit despicitque omnia, et venire iubet et congredi,

si quis pugnare secum ex omni Romano exercitu auderet. {7} Tum Valerius

adulescens, tribunus iam militaris, ceteris inter metum pudoremque

ambiguis, impetrat a consulibus, ut in Gallum pugnare sese permitterent,

et progreditur intrepidus obviam. Et congrediuntur et consistunt et

conserebantur iam manus. {12} Atque ibi vis quaedam divina fit: corvus

repente advolat et super galeam tribuni insistit atque inde in

adversarii os atque oculos pugnare incipit, eius manum unguibus laniabat

atque, ubi satis saevierat, revolabat in galeam tribuni. Sic tribunus,

spectante utroque exercitu, et suâ virtute nixus et operâ, alitis

adiutus, ducem hostium ferocissimum vicit interfecitque, atque ob hanc

causam cognomen habuit Corvinum. {20}

Statuam Corvino isti divus Augustus in foro suo statuendam curavit. In

eius statuae capite corvi simulacrum est, rei pugnaeque, quam diximus,

monimentum.

XXIV. AESOP.

_Aesop in his fables gives good advice in a pleasant way, and

hence men attend to him. An instance of this is his fable of the

lark, which has been put into verse by Ennius._

Aesopus ille e Phrygia fabularum scriptor haud inmerito sapiens

existimatus est; quae enim utilia monitu suasuque erant, non severe

praecepit, ut philosophis mos est, sed hilares iucundosque apologos

commentus, in mentes hominum cum audiendi quâdam inlecebrâ induit. {6}

Velut haec eius fabula de parvae avis nidulo lepide praemonet spem

fiduciamque rerum, quas efficere quis possit, haut umquam in alio, sed

in semetipso habendam. Hunc Aesopi apologum Q. Ennius in satiris

versibus quadratis composuit, quorum duo postremi hi sunt: {11}

Hóc erit tibi árgumentum sémper in promptú situm,

Né quid expectés amicos, quód tute agere póssies. {13}

XXV. A FABLE OF AESOP:--THE LARK AND THE REAPERS.

_A certain lark found the corn, in which it had built, ripe for

cutting before its young were fledged. It therefore ordered them

to report anything unusual which might happen in its absence. The

first day they announced that the master had been to the field and

had sent to ask his friends to help him to reap the corn. On

hearing this the mother said that there was no immediate need for

them to leave the field._

Avis est parva, nomen est cassita. Habitat in segetibus, id ferme

temporis ut appetat messis pullis iam iam plumantibus. Ea cassita in

sementes forte congesserat tempestiviores; propterea frumentis

flavescentibus pulli etiam tunc inplumes erant. {5} Dum igitur ipsa iret

cibum pullis quaesitum, monet eos, ut, si quid ibi rei novae fieret

dicereturve, animadverterent idque sibi, ubi rediisset, nuntiarent.

Dominus postea segetum illarum filium adulescentem vocat et "Videsne"

inquit "haec maturuisse et manus iam postulare? idcirco cras, ubi primum

dilucescit, fac amicos eas et roges, ut veniant operamque mutuam dent et

in hac messi nos adiuvent." {13} Haec ubi ille dixit, et discessit.

Atque ubi redit cassita, pulli tremibundi orare matrem, ut iam statim

properet inque alium locum sese asportet: "Nam dominus" inquiunt "misit,

qui amicos roget, uti luce oriente veniant et metant." Mater iubet eos

otioso animo esse: "Si enim dominus" inquit "messim ad amicos reiicit,

cras seges non metetur, neque necesse est hodie uti vos auferam." {20}

XXVI. THE LARK AND THE REAPERS (_Continued_).

_Next day the young ones reported that the master, finding his

friends had not come, had sent to ask the aid of his relations.

The mother still tells them to be in no fear, and next day again

goes out to seek food. This time the young ones report that the

master, finding his relations lingered, had determined to cut the

corn himself. On hearing this the mother announces that they must

go at once._

Die postero mater in pabulum volat. Dominus, quos rogaverat, opperitur.

Sol fervit, et fit nihil; it dies, et amici nulli eunt. Tum ille rursum

ad filium "Amici isti" inquit "cessatores sunt. Quin potius imus et

cognatos adfinesque nostros oramus, ut adsint cras ad metendum?" {6}

Itidem hoc pulli pavefacti matri nuntiant. Mater hortatur, ut tum quoque

sine metu ac sine curâ sint; cognatos adfinesque nullos ferme tam

faciles esse ait, ut ad laborem capessendum nihil cunctentur et statim

dicto oboediant: "Vos modo" inquit "advertite, si modo quid denuo

dicetur." Aliâ luce ortâ avis in pastum profecta est. {12} Cognati et

adfines operam, quam dare rogati sunt, neglexerunt. Ad postremum igitur

dominus filio "Valeant" inquit "amici cum propinquis. Afferes primâ luce

falces duas; unam egomet mihi et tu tibi capies alteram et frumentum

nosmetipsi manibus nostris cras metemus." {17} Id ubi ex pullis dixisse

dominum mater audivit, "Tempus" inquit "est cedendi et abeundi; fiet

nunc dubio procul quod futurum dixit. In ipso enim iam vertitur cuia res

est, non in alio, unde petitur." Atque ita cassita e nido migravit,

seges a domino demessa est. {23}

XXVII. PYRRUS AND FABRICIUS.

_A friend of King Pyrrus came to the Roman general Fabricius and

offered to poison the King for a bribe. Fabricius reported the

matter to the Senate, who warned Pyrrus to be on his guard. Pyrrus

showed his gratitude by sending back all the Roman prisoners._

Cum Pyrrus rex in terrâ Italiâ esset et unam atque alteram pugnas

prospere pugnasset et pleraque Italia ad regem descivisset, tum

Ambraciensis quispiam Timochares, regis Pyrri amicus, ad C. Fabricium

consulem furtim venit ac praemium petivit et, si de praemio conveniret,

promisit se regem venenis necaturum; idque facile esse factu dixit,

quoniam filius suus pocula in convivio regi ministraret. {8} Eam rem

Fabricius ad senatum scripsit. Senatus ad regem legatos misit

mandavitque, ut de Timochare nihil proderent, sed monerent, uti rex

cautius ageret atque a proximorum insidiis salutem tutaretur. Quamobrem

Pyrrus populo Romano laudes atque gratias scripsisse dicitur captivosque

omnes, quos tum habuit, vestivisse et reddidisse. {15}

XXVIII. ANDROCLUS AND THE LION: SCENE IN THE CIRCUS.

_At the games in the Circus a lion of gigantic size was seen to

fawn upon one of the condemned slaves exposed in the arena._

In circo maximo venationis pugna populo dabatur. Multae ibi ferae, sed

praeter alia omnia leo corpore vasto terrificoque fremitu et sonoro

animos oculosque omnium in sese converterat. Introductus erat inter

compluris ceteros ad pugnam bestiarum datos servus viri consularis; ei

servo Androclus nomen fuit. {6} Hunc ille leo ubi vidit procul, repente

quasi admirans stetit ac deinde sensim atque placide, tamquam

familiaris, ad hominem accedit. Tum caudam more adulantium canum blande

movet cruraque et manus hominis, prope iam exanimati metu, linguâ

leniter demulcet. {11} Homo Androclus inter illa tam atrocis ferae

blandimenta amissum animum recuperat, paulatim oculos ad contuendum

leonem refert. Tum quasi mutuâ recognitione factâ laetos et gratulantes

videres hominem et leonem. {16}

XXIX. ANDROCLUS AND THE LION:--THE SLAVE'S STORY.

_When questioned by the Emperor the slave explained that he had

fled from his master into the African desert, that he had by

accident taken refuge in this lion's cave, and, when the lion had

returned to its home lame, he had extracted a thorn from its

foot._

Haec tam mira res maximos populi clamores excitat et Caesar Androclum

vocat quaeritque causam, cur illi uni atrocissimus leo pepercisset. Ibi

Androclus rem mirificam atque admirandam narrat. {4} "Cum provinciam"

inquit "Africam proconsulari imperio meus dominus obtineret, ego ibi

iniquis eius et cotidianis verberibus ad fugam sum coactus et, quo mihi

a domino, terrae illius praeside, tutiores latebrae forent, in locos

desertos et remotos concessi ac, si defuisset cibus, consilium fuit

mortem aliquo pacto quaerere. {10} Tum die medio sole flagrante specum

quemdam nanctus remotum latebrosumque, in eum me recondo. Neque multo

post ad eundem specum venit hic leo, debili uno et cruento pede, gemitus

edens et murmura ob dolorem cruciatumque vulneris. {15} Atque illic

primo quidem conspectu advenientis leonis territus et pavefactus sum;

sed postquam introgressus leo videt me procul delitescentem, mitis et

mansuetus accessit et sublatum pedem ostendere mihi et porrigere quasi

opis petendae gratiâ visus est. {20} Ibi ego stirpem ingentem, vestigio

pedis eius haerentem, revelli conceptamque saniem volnere intimo

expressi et sine magnâ iam formidine siccavi penitus atque detersi

cruorem. Illâ tunc meâ operâ levatus, pede in manibus meis posito,

recubuit et quievit." {25}

XXX. ANDROCLUS AND THE LION:--THE SLAVE'S STORY (_continued_).

_For three years he and the lion had lived together. At last he

had grown weary of the savage life, but as soon as he had returned

to the haunts of men he had been captured, condemned, and sent to

Rome to be exposed to the wild beasts in the circus. Androclus was

pardoned and the lion was given to him._

"Ex eo die triennium totum ego et leo in eodem specu eodemque et victu

viximus. Nam, quas venabatur feras, membra opimiora ad specum mihi

ferebat, quae ego, ignis copiam non habens, meridiano sole torrens

edebam. {5} Sed ubi me vitae illius ferinae iam pertaesum est, leone in

venatum profecto, reliqui specum et, viam ferme tridui permensus,

a militibus visus adprehensusque sum et ad dominum ex Africâ Romam

deductus. Is me statim rei capitalis damnandum dandumque ad bestias

curavit. Intellego autem" inquit "hunc quoque leonem me tunc separato

captum, gratiam mihi nunc beneficii et medicinae referre." {13}

Haec dixit Androclus; quae cum scripta essent circumlataque populo et

declarata, cunctis petentibus dimissus Androclus et poenâ solutus et

leone suffragiis populi donatus. Postea Androclus et leo, loro tenui

revinctus, urbe totâ circum tabernas ibat: donatus est aere Androclus,

floribus sparsus est leo, omnesque ubique obvii exclamant, "Hic est leo

hospes hominis, hic est homo medicus leonis." {21}

XXXI. THE ACTOR POLUS.

_Polus, having to act the part of Electra soon after his only son

had died, appeared on the stage holding the urn which contained

the remains of his son, and over this he wept the tears of real

grief._

Histrio in terrâ Graeciâ fuit famâ celebri, cui nomen erat Polus. Is

unice amatum filium morte amisit, sed ubi cum satis visus est luxisse,

rediit ad quaestum artis. {4}

Eo tempore Athenis Electram Sophoclis acturus, gestare urnam quasi cum

Oresti ossibus debebat. Ita compositum fabulae argumentum est ut, veluti

fratris reliquias ferens, Electra comploret interitum eius existimatum.

{9} Igitur Polus, lugubri habitu Electrae indutus, ossa atque urnam e

sepulcro tulit filii et, quasi Oresti amplexus, opplevit omnia non

simulacris sed luctu atque lamentis veris. Itaque cum agi fabula

videretur, dolor actus est. {13}

XXXII. A GREEK ORATOR IS BRIBED, AND GLORIES IN HIS SHAME.

_A Greek orator--some say Demosthenes, others Demades--at first

opposed a request of the Milesians for aid, but took a bribe to

withdraw his opposition. When the matter was again discussed he

announced that he was suffering from an inflamed throat, and so

could not speak. He afterwards openly boasted that he had been

paid to hold his tongue._

Legati Mileto auxilii petendi causâ venerunt Athenas. Tum qui pro sese

verba facerent advocaverunt; hi, uti erat mandatum, verba pro Milesiis

ad populum fecerunt, sed Demosthenes Milesiorum postulatis acriter

respondit; neque Milesios auxilio dignos neque ex republicâ id esse

contendit. Res tandem in posterum diem prolata est. {7} Tum legati ad

Demosthenen venerunt oraveruntque, uti contra ne diceret. Is pecuniam

petivit et quantam petiverat abstulit. Postridie, cum res agi denuo

coepta esset, Demosthenes, lanâ multâ collum circumvolutus, ad populum

prodit et dixit se synanchen pati; eo contra Milesios loqui non quire.

Tum e populo quidam exclamavit, non synanchen eum pati sed argyranchen.

{14}

Ipse etiam Demosthenes non id postea celavit, quin gloriae quoque hoc

sibi adsignavit. Nam cum interrogasset Aristodemum, actorem fabularum,

quantum mercedis, uti ageret, accepisset, et Aristodemus talentum

respondisset, "At ego plus" inquit "accepi, ut tacerem." {20}

Quod hic diximus de Demosthene, id nonnulli scriptores in Demaden

contulerunt. {22}

XXXIII. CICERO.

_Cicero once borrowed money to buy a house, but afterwards denied

that he had ever taken the money or had intended to purchase the

property. He did buy the house, and, when reminded of what he had

said, replied that a prudent man always concealed his intended

purchases._

Cicero cum emere vellet in Palatio domum neque pecuniam in praesens

haberet, a P. Sulla, qui tum reus erat, mutua sestertium viciens tacita

accepit. Ea res tamen, priusquam emeret, prodita est et in vulgus

exivit, obiectumque ei est, quod pecuniam domus emendae causâ a reo

accepisset. {6} Tum Cicero inopinatâ obprobratione permotus accepisse se

negavit ac domum quoque se empturum negavit. Sed cum postea emisset et

hoc mendacium in senatu ei ab amicis obiiceretur, risit satis atque

inter ridendum: "#akoinonoêtoi#" inquit "homines estis, cum ignoratis

prudentis et cauti patrisfamilias esse, quod emere velit, empturum sese

negare propter competitores emptionis." {13}

XXXIV. FIRES AT ROME:--A REMEDY.

_"Property in Rome," said a friend, "would be worth far more if

the risk from fire were not so great." "Archelaus," replied

Julianus, "preserved his defensive outworks from fire by covering

them with alum."_

Declamaverat Antonius Iulianus rhetor quam felicissime, eumque nos

familiares eius circumfusi undique prosequebamur domum, cum subeuntes

montem Cispium conspicimus insulam quandam multis, arduisque tabulatis

editam, igni occupatam et propinqua iam omnia flagrare vasto incendio.

{6} Tum quispiam ibi ex comitibus Iuliani, "Magni" inquit "reditus

urbanorum praediorum, sed pericula sunt longe maxima. Si quid autem

posset remedii fore, ut ne tam adsidue domus Romae arderent, venum

hercle dedissem res rusticas et urbicas emissem." Atque illi Iulianus

"Si annalem" inquit "undevicensimum Q. Claudi legisses, docuisset te

profecto Archelaus, regis Mitridati praefectus, quo remedio ignem

defenderes. {14} In eo enim libro scriptum inveni, cum obpugnaret L.

Sulla in terrâ Atticâ Piraeum et contra Archelaus regis Mitridati

praefectus ex eo oppido propugnaret, turrim ligneam defendendi gratiâ

structam, cum ex omni latere circumplexa igni foret, ardere non quisse,

quod alumine ab Archelao oblita fuisset." {20}

XXXV. ARION AND THE DOLPHIN.

1. THE ROBBERY.

_Arion, having gained much money in Italy and Sicily, took ship to

return to Corinth, but was robbed and made to leap overboard by

the sailors._

Vetus et nobilis cantor Arion fuit. Is oppido Methymnaeus, terrâ Lesbius

fuit. Eum Arionem rex Corinthi Periander amicum habuit artis gratiâ. Is

inde a rege proficiscitur, ut terras praeclaras Siciliam atque Italiam

viseret. Ubi eo venit aures omnium mentesque in utriusque terrae urbibus

delectavit, et postea grandem pecuniam adeptus Corinthum instituit

redire. {8} Navem igitur et navitas, ut notiores amicioresque sibi,

Corinthios delegit. Sed ei Corinthii, homine accepto navique in altum

provectâ, praedae pecuniaeque cupidi, consilium de necando Arione

ceperunt. Tum ille pecuniam ceteraque sua eis dedit vitam modo sibi ut

parcerent oravit. {13} Navitae per vim suis manibus eum non necaverunt,

sed imperaverunt, ut iam statim coram desiliret praeceps in mare. Homo

ibi territus, spe omni vitae perditâ, id unum postea oravit, ut,

priusquam mortem obpeteret, induere permitterent sua sibi omnia et fides

capere et canere carmen. {19} Quod oraverat impetrat, atque ibi mox de

more cinctus, amictus, ornatus stansque in summâ puppi, carmen, quod

"orthium" dicitur, voce sublatissimâ cantavit. Ad postrema cantus cum

fidibus ornatuque omni, sicut stabat canebatque, iecit sese procul in

profundum. {24}

XXXVI. ARION AND THE DOLPHIN.

2. THE RESCUE.

_A dolphin carried him safely to Taenarum; thence he travelled to

Corinth, and told his adventure to the King. The sailors on their

arrival were confronted by Arion and convicted of their crime._

Navitae, hautquaquam dubitantes, quin periisset, cursum, quem facere

coeperant, tenuerunt. Sed novum et mirum et pium facinus contigit.

Delphinus repente inter undas adnavit, fluitantique sese homini

subdidit, et dorso super fluctus edito vectavit incolumique eum corpore

et ornatu Taenarum in terram Laconicam devexit. {7} Tum Arion prorsus ex

eo loco Corinthum petivit talemque Periandro regi, qualis delphino

vectus fuerat, inopinanti sese optulit, eique rem, sicuti acciderat,

narravit. Rex istaec parum credidit, Arionem, quasi falleret, custodiri

iussit, navitas inquisitos, ablegato Arione, dissimulanter interrogavit,

ecquid audissent in his locis, unde venissent, de Arione? {14} Dixerunt

hominem, cum inde irent, in terrâ Italiâ fuisse et illic bene agere. Tum

inter haec eorum verba Arion cum fidibus et indumentis, cum quibus se in

salum deiecerat, extitit, navitaeque stupefacti convictique ire infitias

non quiverunt. Hanc fabulam dicunt Lesbii et Corinthii, atque fabulae

argumentum est quod simulacra duo aenea ad Taenarum visuntur, delphinus

vehens et homo insidens. {21}

XXXVII. THE THRACIAN HUSBANDMAN.

_A Thracian having heard that trees required cutting and pruning,

proceeded to chop the tops off his vines and olives, and thus in

his ignorance destroyed all his property._

Homo Thracus ex ultimâ barbariâ ruris colendi insolens, cum in terras

cultiores migrasset, fundum mercatus est oleo atque vino consitum. Qui

nihil admodum de vite aut arbore colendâ sciret, videt forte vicinum

rubos alte atque late obortas excidentem, fraxinos ad summum prope

verticem deputantem, suboles vitium e radicibus super terram fusas

revellentem, stolones in pomis aut in oleis proceros amputantem; {9}

acceditque prope et cur tantam ligni atque frondium caedem faceret,

percontatus est. Et vicinus ita respondit: "Ut ager" inquit "mundus

purusque fiat, eius arbor atque vitis fecundior." {12} Discedit ille a

vicino gratias agens et laetus, tamquam adeptus rei rusticae

disciplinam. Tum falcem ac securim capit; atque ibi homo miser imperitus

vites suas sibi omnis et oleas detruncat, comasque arborum laetissimas

uberrimosque vitium palmites decidit, et virgulta simul omnia, pomis

gignendis felicia, cum sentibus et rubis purgandi agri gratiâ convellit.

{19}

XXXVIII. MITRIDATES.

_Mitridates by the use of antidotes made himself proof against

poisons: hence when he wished to kill himself he had to use his

sword. He could speak perfectly the languages of the twenty-two

nations over which he ruled._

Mitridates ille Ponti rex medicinae rei et remediorum sollers erat,

quorum adsiduo usu a clandestinis epularum insidiis cavebat; quin et

ultro ostentandi gratiâ venenum rapidum et velox saepenumero hausit,

atque id tamen sine noxâ fuit. Quamobrem postea, cum proelio victus in

ultima regni refugisset et mori decrevisset, venena festinandae necis

causâ frustra expertus, suo se ipse gladio transegit. {8}

Quintus Ennius tria corda sese habere dicebat, quod loqui Graece et Osce

et Latine sciret. Mitridates autem duarum et viginti gentium, quas sub

dicione habuit, linguas percalluit, earumque omnium gentium viris haut

umquam per interpretem conlocutus est, sed linguâ et oratione cuiusque,

non minus scite quam si gentis eius esset, locutus est. {15}

XXXIX. THE PHILOSOPHER AND HIS PUPIL.

_Euathlus agreed to pay Protagoras a certain sum of money on the

day when he won his first case. He never undertook one, so at last

Protagoras brought an action against him to recover the money.

"You are in this dilemma," said the philosopher: "if you lose this

action, the court will award me the money; if you win it, you will

have won your first case, and will owe me the fee according to our

agreement." "Nay," replied the pupil, "if I win the action,

I shall owe you nothing according to the sentence of the court;

if I lose, I shall owe you nothing according to our agreement."_

Stories from Aulus Gellius Being Selections And Adaptations From The Noctes Atticae · 第 1 / 11 段