WAARUIT BLIJKT DAT HET VERLIES VAN EEN HOEFIJZER ERNSTIGE GEVOLGEN KAN
HEBBEN.
De houding en manieren van Waverley, maar bovenal de schitterende
inhoud van zijn beurs en de onverschilligheid, waarmede hij die scheen
te beschouwen, hielden zijn reisgezel eenigermate in ontzag, en
schrikten hem af van een poging om een gesprek aan te knoopen. Zijn
eigene bespiegelingen werden echter verlevendigd door een aantal
vermoedens en baatzuchtige plannen, die daarmede onmiddellijk in
verband stonden. De reizigers reden dus stilzwijgend voort, tot de gids
er een einde aan maakte door de mededeeling, dat zijn „ruin een
voorijzer had verloren, en dat mijnheer zeker zou begrijpen, dat het
zijne zaak was.” Dat was, hetgeen de rechtsgeleerden een uitvorschende
vraag noemen, die dienen moest om te polsen in hoeverre Waverley
geneigd zou zijn om zich kleine belastingen te laten opleggen. „Mijne
zaak!” riep Waverley, die de woorden van den man verkeerd opvatte.
„Ongetwijfeld,” antwoordde de kastelein Cruickshanks, „schoon wij
daaromtrent geene opzettelijke bepaling maakten, kan men niet van mij
vergen voor de ongelukken in te staan, die den armen ruin in dienst van
mijnheer kunnen overkomen; – niettemin, zoo mijnheer....”
„O, gij wilt zeggen dat ik den smid moet betalen; maar waar zullen wij
er een vinden?”
Baas Cruickshanks, verheugd dat er van den kant zijns tijdelijken
meesters geen zwarigheid gemaakt werd, verzekerde hem daarop, dat
Cairnvreckan, een dorp dat ze zoo aanstonds moesten doorkomen, het
geluk had van een uitnemenden hoefsmid te bezitten; „maar daar hij een
vroom man was, zou hij voor geen mensch een spijker slaan op zondag of
vastendag, alleen in geval van den uitersten nood, waarvoor hij altijd
zes stuivers per ijzer rekende.” Het belangrijkste gedeelte der
mededeeling, naar het gevoelen van den spreker, maakte echter zeer
geringen indruk op den hoorder.
Bij het binnenrijden van het dorp Cairnvreckan, ontdekten ze spoedig
het smidshuis. Het diende tevens tot herberg en was twee verdiepingen
hoog, terwijl het dak, met grijze lei bedekt, zich hoogmoedig boven de
bevallige hutten, waardoor het omringd was, verhief. In de
nabijgelegene smidse verried niets de sabbaths stilte en rust, die
Ebenezer, uit hoofde der heiligheid van zijn vriend, voorspeld had.
Integendeel, hamers klonken, aambeelden weergalmden, blaasbalgen
zuchtten en de geheele toestel van Vulkaan scheen in volle werking te
zijn. Ook was de arbeid van alles behalve vreedzamen aard, en lang niet
wat men een landelijken zou kunnen noemen. De meester-smid, zoo als
zijn uithangbord aankondigde, John Mucklewrath geheeten, benevens twee
knechts, waren druk bezig met het in orde brengen, herstellen en
polijsten van oude geweeren, pistolen en degens, welke, in
krijgshaftige wanorde, in en nabij zijn werkplaats verstrooid lagen. De
open loods waarin de smederij zich bevond, was opgevuld met personen,
die af en aan liepen, alsof zij belangrijk nieuws ontvingen en
mededeelden; en een enkele blik op het voorkomen van de menschen, die
haastig over straat liepen, of in groepen bijeenstonden, met ten hemel
geslagen oogen en handen, verried, dat eene of andere buitengewone
tijding den publieken geest der burgerij van Cairnvreckan ontroerd had.
„Daar is nieuws,” zeide onze waard uit den Kandelaar, terwijl hij zijn
perkamenten gezicht en ontvleeschde neus op een ruwe wijze onder den
hoop vooruit stak – „daar is nieuws, en zoo het mijn Schepper behaagt,
zal ik spoedig op het spoor er van komen.”
Waverley, wiens nieuwsgierigheid minder groot was dan die van zijn
leidsman, steeg af, en gaf zijn paard aan een jongen, die op een paar
schreden afstands stond te luieren. Het was waarschijnlijk een gevolg
van de schuwheid van zijn karakter in zijn vroegste jeugd; maar zeker
gevoelde hij een tegenzin, om zich bij een vreemdeling te vervoegen,
zelfs om een nietsbeteekenende inlichting, zonder vooraf diens gelaat
en houding te hebben opgenomen. Terwijl hij dus rondzag, om den persoon
te kiezen, met wien hij liefst een gesprek zou willen aanknoopen,
bespaarde hem het drukke gepraat rondom hem in zekere mate de moeite
van het vragen. De namen van Lochiel, Clanronald, Glengary en van een
aantal andere vermaarde Hooglandsche Opperhoofden, onder welke Vich Ian
Vohr bij herhaling genoemd werd, schenen gemeenzaam in den mond dezer
lieden; en uit de onrust, welke algemeen heerschte, begreep hij
gemakkelijk, dat er een inval in de Laaglanden, aan het hoofd hunner
gewapende stammen, óf reeds had plaats gegrepen, óf ieder oogenblik te
duchten was.
Nog voordat Waverley gelegenheid had om naar eenige bijzonderheden te
vragen, drong een sterk, grof gebouwd wijf, met scherpe gelaatstrekken
en omtrent veertig jaar oud, slordig gekleed en met gloeiend roode
wangen voor zoo ver ze niet met smeer en roet bemorst waren, door de
menigte heen; en terwijl ze een kind van omstreeks twee jaar in de
hoogte wierp en weder in haar armen opving, zonder in het minst op zijn
angstkreten acht te geven, zong en gilde ze uit al haar macht:
„Kareltje is mijn liev’ling, mijn liev’ling, mijn liev’ing,
Kareltje is mijn liev’ling
Die ridder zoo jong.”
„Hoort ge, wat u nu overkomen zal, gij ellendige Whigsche kerels? Hoort
ge wie er geland is, om uw gesnoef te beteugelen?”
„Gij weet niet wat u overkomt,
Gij weet niet wat u overkomt,
Want al de Macraws zullen komen!”
De Vulkanus van Cairnvreckan, die zijn Venus in deze dansende Bacchante
herkende, zag haar met een grimmig en dreigend gelaat aan, terwijl
sommigen der oudsten van het dorp zich haastten om tusschenbeide te
komen. „Stil, wijfje, is het thans de tijd, of de dag, om uwe
oproerige, ondeugende liedjes te zingen? – een tijd dat de wijn des
toorns zonder vermenging is uitgestort in den beker der rechtvaardige
gramschap, en een dag dat het land getuigen moest tegen het pausdom en
de aanhangers der bisschoppen en kwakers en independentie en suprematie
en erastianisme en antinomianisme en de overige dwalingen der Kerk.”
„En wat geef ik om ulieden, Whighs!” schreeuwde de helleveeg er
tusschen in; „en uw presbyterianisme, gij hanghoofdige, druiloorige
zotten! Wat! Denkt ge dat de Hooglanders iets om uwe synoden en uwe
presbyterianen met al hunne femelarij geven? Wraak over die schelmen!
Menige eerlijke vrouw zal, zoo goed als ik –”
Hier kwam John Mucklewrath die vreesde dat ze in bijzonderheden van
meer persoonlijken aard zou treden, met zijn mannelijk gezag
tusschenbeide; „ga in huis, en wees verd– (dat ik zulk een zondig woord
gebruik) en maak de pap voor het avondeten klaar.”
„En jij, ellendige suffert,” hernam zijn lieve wederhelft, wier toorn,
die tot hiertoe zonder bepaald doel over de geheele vergadering was
uitgestort, op eens in zijn natuurlijke richting werd afgeleid, „jij
staat daar spullen te hameren voor melkbaarden, die ze nooit tegen een
Hooglander durven gebruiken, in plaats van het brood voor uw huisgezin
te verdienen, en het paard te beslaan van dezen knappen jongen heer,
die pas uit het noorden komt! Ik wed, dat hij niet tot de lafbekken van
koning George’s volk behoort, maar een dappere Gordon, of tenminste
iemand van dien aard is.”
Nu keerden zich de oogen der vergadering naar Waverley, die de
gelegenheid waarnam, om den smid te verzoeken, het paard van zijn gids
zoo spoedig mogelijk te beslaan, daar hij zijn reis wenschte voort te
zetten; want hij had genoeg gehoord, om hem te doen begrijpen, dat het
gevaarlijk zou zijn, zich lang in het plaatsje op te houden. Het oog
van den smid rustte op hem met een blik van misnoegen en argwaan, die
niet verzacht werd door de drift, waarmede zijn vrouw op Waverley’s
verzoek aandrong. „Hoor je wat de brave heer zegt, dronken doeniet?”
„En hoe is uw naam, mijnheer?” bromde Mucklewrath.
„Dat is uwe zaak niet vriend, als ik u slechts voor uw arbeid betaal.”
„Maar het kon wel eens zaak zijn voor den staat om uw naam te weten,
mijnheer,” hernam een oude boer, die sterk naar drank en turfrook
stonk; „en ik zou haast denken, dat wij uwe verdere reis moeten
beletten, tot dat gij den heer van de plaats hebt gezien.”
„Gij althans,” zeide Waverley op hoogen toon, „zult het toch moeielijk
en gevaarlijk vinden, mij tegen te houden als gij geen volmacht
vertoonen kunt.”
Er was een oogenblik van stilte en gefluister onder de menigte. –
„Secretaris Murray;” „Lord Lewis Gordon;” „het kon wel de Chevalier van
St. George zelf zijn;” zoodanig waren de vermoedens, die druk geuit
werden en er ontstond blijkbaar een toenemende geneigdheid om
Waverley’s vertrek te verhinderen. Hij deed zijn best om bedaard met de
menschen te praten; maar zijn vrijwillige bondgenoote, jufvrouw
Mucklewrath, verijdelde de kracht zijner betoogen door den vloed harer
woorden, terwijl ze zijn partij met een kwalijk geplaatste hevigheid
opnam, die door hen, tegen wie ze gericht was, geheel en al op rekening
van Eduard werd gesteld. „Gij wilt een heer ophouden, die een vriend is
van den Prins;” want ook zij had, ofschoon ze hem daarom met geheel
andere oogen bezag, het algemeene gevoelen betrekkelijk Waverley
gedeeld. Ik tart je, hem aan te raken,” en terwijl ze dit uitgilde,
stak ze haar lange en gespierde vingers uit, die met klauwen waren
gewapend, welke geen gier zich had behoeven te schamen, en voegde er
bij: „Ik zal mijn tien geboden in het gezicht zetten van den eersten
lummel, die den vinger op hem durft leggen.”
„Ga in huis, wijf!” riep de straks genoemde boer, „het was beter, dat
gij op uws mans kinderen pastet, dan dat gij ons hier komt doof
schreeuwen.”
„Zijne kinderen?” riep de heks weder uit; terwijl ze haar echtgenoot
met een grijns van onuitsprekelijke verachting beschouwde – „zijne
kinderen!”
„O Jé, was je dood, goede man,
En een groen zoodje op je hoofd, goede man,
Dan troostte ik, met den meesten spoed,
Mij in mijn weduwschap, met een uit Hooglandsch bloed”
Dit deuntje, dat een gegrijns van de jongere leden der vergadering
uitlokte, putte het geduld van den beschimpten hoefsmid ten eenemale
uit. „De duivel hale me, of ik sla haar met dezen gloeienden stang op
den nek!” riep hij in een vlaag van toorn, terwijl hij een staaf uit
het vuur haalde en wellicht zou hij zijn bedreiging volvoerd hebben,
ware hij niet tegengehouden door een deel der samengeschoolde menigte,
terwijl de overigen hun best deden om het razende wijf met geweld uit
zijn tegenwoordigheid weg te brengen.
Waverley wilde zich dit oogenblik van verwarring ten nutte maken om te
ontsnappen, maar zijn paard was nergens te vinden. Eindelijk ontdekte
hij, op eenigen afstand, zijn getrouwen reisgezel, Ebenezer, die zoodra
hij bemerkt had, welken keer de zaken schenen te nemen, de beide
paarden buiten het gedrang gebracht had. Terwijl hij nog altijd op het
eene gezeten was, en het andere vasthield, antwoordde hij op Waverley’s
luid en herhaald geroep om zijn paard: „Neen, neen, zoo ge geen vriend
van de kerk en den koning zijt, en als zoodanig wordt aangehouden,
moogt ge u voor de eerlijke lieden in het land verantwoorden wegens uw
verraad, en ik zal den knol en den mantelzak nemen tot loon en
schadevergoeding, daar mijn paard en ik morgen een dag werk zullen
verliezen, behalve de namiddagpreek.” Eduard, die zijn geduld verloor,
en zich van alle kanten ingesloten en door het grauw voortgestuwd zag,
terwijl hij ieder oogenblik persoonlijke mishandeling verwachtte,
besloot te beproeven, hun vrees in te boezemen, en haalde nu een
zakpistool voor den dag, dreigende, aan de eene zijde, iedereen neêr te
schieten, die het zou durven wagen hem tegen te houden, en aan den
anderen kant Ebenezer een gelijk lot belovende, als hij zich met de
paarden verroerde. De wijze Partridge [116] zegt, dat één man met een
zakpistool tegen honderd ongewapenden bestand is, omdat, hoewel hij
maar één van de menigte kan treffen, niemand weet, of hij zelf die
ongelukkige niet wezen zal. De groote menigte in Cairnvreckan zou dus
waarschijnlijk toegegeven hebben; ook zou Ebenezer, wiens natuurlijke
bleekheid nog drie graden lijkachtiger geworden was, het niet gewaagd
hebben een aldus gegeven bevel te weerstreven, zoo niet de Vulkaan van
het dorp, die verlangde de woede, welke zijn wederhelft had opgewekt,
aan een waardiger voorwerp te koelen, en wel in zijn schik, dat hij zoo
iemand in Waverley vond, op hem toegeschoten ware met de gloeiende
ijzeren staaf, en met zooveel drift, dat het afschieten van zijn
pistool, voor Eduard, een daad van zelfverdediging werd. De ongelukkige
man viel; en terwijl Eduard, door natuurlijken schrik over den afloop,
geen tegenwoordigheid van geest bezat, noch om zijn degen te trekken,
noch om zijn andere pistool te lossen, wierp het gepeupel zich op hem,
ontwapende hem en was op het punt om hem zwaar te mishandelen, toen de
verschijning van een eerwaardigen geestelijke, den predikant van het
dorp, zijne woede breidelde.
Deze waardige man (die zoo min een Goukthrapple, als een Rentowel was)
handhaafde zijn invloed bij het gemeene volk, daar hij de praktijk des
Christendoms even goed als de afgetrokken geloofsbegrippen predikte, en
werd in hoog aanzien gehouden bij de hoogere standen, hoewel hij
weigerde hunne dwalingen te vleien, door den leerstoel van het
Evangelie in een school van heidensche zedekunde te veranderen.
Mogelijk is het aan deze vereeniging van geloof en praktijk in zijn
leer toe te schrijven, dat, ofschoon zijn nagedachtenis een soort van
époque in de jaarboeken van Cairnvreckan heeft gemaakt, ten gevolge
waarvan de dorpelingen, om iets aan te duiden dat zestig jaar geleden
voorviel, nog zeggen, dat het plaats had in den tijd van den goeden
heer Morton, ik nooit in staat ben geweest te ontdekken, of hij tot de
evangelische of tot de gematigde partij in de Kerk behoorde. Ook houd
ik de omstandigheid niet voor zeer gewichtig, daar, volgens mijn eigene
herinnering, de een een Erskine, de ander een Robertson aan het hoofd
had [117].
De heer Morton was door het afbranden van het pistool, en het
toenemende getier rondom de smidse, verontrust geworden. Zijn eerste
zorg, nadat hij de omstanders bevolen had, zich van Waverley te
verzekeren, maar hem niet te mishandelen, bepaalde zich tot het lichaam
van Mucklewrath, waarover zijn vrouw, in een plotselingen omkeer van
gevoel, schreide, jammerde en zich de haren uitrukte, in een toestand,
die aan krankzinnigheid grensde. Den smid oprichtende, was zijn eerste
ontdekking, dat hij leefde, en de tweede, dat hij waarschijnlijk even
lang zou leven, alsof hij nooit een pistoolschot had gehoord. Hij was
echter maar ter nauwernood ontsnapt; de kogel had zijn schedel even
geraakt, en hem een paar oogenblikken bedwelmd, wat door den schrik en
de verwarring zijner denkbeelden nog een tijdlang geduurd had. Hij
stond thans op om wraak op Waverley te eischen, en berustte niet zonder
moeite in het voorstel van den heer Morton, dat men hem voor den heer
der plaats, die tegelijk vrederechter was, brengen en hem ter zijner
beschikking stellen zou. De overige omstanders stemden in dit voorstel
toe; zelfs vrouw Mucklewrath, die nu wat tot bedaren kwam, gaf
kreunende te kennen, – „Zij wou niets zeggen tegen hetgeen de dominé
voorstelde; hij was een beste voor zijn zaak, en ze hoopte hem nog
eenmaal met een fraaien bisschopstabbaard om het lijf te zien; een vrij
wat aangenamer gezicht dan die rokken en mantels uit Geneve, zeg ik
maar.”
Nadat alle oneenigheid op deze wijze uit den weg geruimd was, werd
Waverley, begeleid door al de inwoners van het dorp, die niet
bedlegerig waren, naar het heerenhuis van Cairnvreckan, omstreeks een
kwartiertje van daar gelegen, gevoerd.