De compositione huius tractatus in nobili ciuitate Leodiensi.
In reuertendo igitur venitur ab hac insula per prouincias magnas Imperij
Tartarorum, in quibus semper noua, semper mira, imo nonnunquam incredibilia
viator potest videre, percipere, et audire.
Et Noueritis, vt praedixi, me pauca eorum vidisse, quæ in terris sunt
mirabilium, sed nec hic scripsisse centessimam partem eorum quæ vidi, quod
nec omnia memoriæ commendare potui, et de commendatis multa subticui,
proptèr modestiam, quam decet omnibus actibus addi.
Idcirco vt et alijs, qui vel antè me in partibus illis steterunt, vel ituri
sunt, maneat locus narrandi siue scribendi, modum huius pono tractatus,
potius decurtans quàm complens, quoniam aliàs loquendi non esset finis, nec
aures implerentur auditu.
[Sidenote: Concludit opus suum.] Itàque anno à natiuitate Domini nostri
Iesu Christi 1355. in patriando, cum ad nobilem Legiæ, seu Leodij ciuitatem
peruenissem, et præ grandeuitate ac artericis guttis illic decumberem in
vico qui dicitur, Bassessanemi, consului causa conualescendi aliquos
medicos ciuitatis: Et accidit, Dei nutu, vnum intrare physicum super alios
ætate simul et canicie venerandum, ac in sua arte euidenter expertum, qui
ibidem dicebatur communiter, Magister Ioannes ad barbam.
Is, dum paritèr colloqueremur, interseruit aliquid dictis, per quod tandem
nostra inuicem renouabatur antiqua notitia, quam quondam habueramus in Cayr
Aegypti apud Melech Mandibron Soldanum, prout suprà tetigi in 7. capitulo
libri.
Qui cum in me experientiam artis suæ excellenter monstrasset, adhortabatur
ac praecabatur instanter, vt de hijs quæ videram tempore peregrinationis,
et itinerationis meæ per mundum, aliquid digererem in scriptis ad legendum,
et audiendum pro vtilitate.
Sicque tandem illius monitu et adiutorio, compositus est iste tractatus, de
quo certè nil scribere proposueram, donec saltem ad partes proprias in
Anglia peruenissem. [Sidenote: Edwardus tertius.] Et credo praemissa circa
me, per prouidentiam et gratiam Dei contigisse, quoniam à tempore quo
recessi, duo reges nostri Angliæ, et Franciæ, non cessauerunt inuicem
exercere destructiones, depraedationes, insidias, et interfectiones, inter
quas, nisi à Domino custoditus, non transissem sine morte, vel mortis
periculo, et sine criminum grandi cumulo. Et ecce nunc egressionis meæ anno
33. constitutus in Leodij ciuitate, quæ à mari Angliæ distat solum per duas
diætas, audio dictas Dominorum inimicitias, per gartiam Dei consopitas:
quapropter et spero, ac propono de reliquo secundum maturiorem ætatem me
posse in proprijs, intendere corporis quieti, animaeque saluti.
Hie itaque finis sit scripti, in nomine Patris, et Filij, et spiritus
sancti, AMEN.
Explicit itinerarium à terra Angliæ, in partes Hierosolimitanas, et in
vlteriores transmarinas, editum primò in lingua Gallicana, à Domino
Ioanne Mandeuille milite, suo authore, Anno incarnationis Domini 1355. in
Ciuitate Leodiensi: Et Paulò post in eadem ciuitate, translatum in dictam
formam Latinam.
The English Version.
There ben manye other dyverse contrees and manye other marveyles bezonde,
that I have not seen: wherfore of hem I can not speke propurly, to telle
zou the manere of hem. And also in the contrees where I have ben, ben many
dyversitees of manye wondir fulle thinges, mo thanne I make mencioun of.
For it were to longe thing to devyse zou the manere. And therfore that that
I have devised zou of certeyn contrees, that I have spoken of before, I
beseche zoure worthi and excellent noblesse, that it suffise to zou at this
tyme. For zif that I devysed zou alle that is bezonde the see, another man
peraunter, that wolde peynen him and travaylle his body for to go in to tho
marches, for to encerche tho contrees, myghten ben blamed be my wordes, in
rehercynge many straunge thynges. For he myghten not seye no thing of newe,
in the whiche the hereres myghten haven outher solace or desport or lust or
lykynge in the herynge. For men seyn alle weys, that newe thynges and newe
tydynges ben plesant to here. Wherfore I wole holde me stille, with outen
ony more rehercyng of dyversiteez or of marvaylles, that ben bezonde, to
that entent and ende, that who so wil gon in to the contrees, he schalle
fynde y nowe to speke of, that I have not touched of in no wyse.
And zee schulle undirstonde, zif it lyke zou, that at myn hom comynge, I
cam to Rome, and schewed my lif to oure holy fadir the Pope, and was
assoylled of alle that lay in my conscience, of many a dyverse grevous
poynt: as men mosten nedes, that ben in company, dwellyng amonges so many a
dyverse folk of dyverse secte and of beleeve, as I have ben. And amonges
alle, I schewed hym this tretys, that I had made aftre informacioun of men,
that knewen of thinges, that I had not seen my self; and also of marveyles
and customes, that I hadde seen my self; as fer as God wolde zeve me grace:
and besoughte his holy fadirhode, that my boke myghten be examyned and
corrected be avys of his wyse and discreet conscille. And oure holy fadir,
of his special grace, remytted my boke to ben examyned and preved be the
avys of his seyd conscille. Be the whiche, my boke was preeved for trewe;
in so moche that thei schewed me a boke, that my boke was examynde by, that
comprehended fulle moche more, ben an hundred part; be the whiche, the
_Mappa Mundi_ was made after. And so my boke (alle be it that many men ne
list not to zeve credence to no thing, but to that that thei seen with hire
eye, ne be the auctour ne the persone never so trewe) is affermed and
preved be oure holy fadir, in maner and forme as I have seyd.
And I John Maundevylle knyghte aboveseyd, (alle thoughe I ben unworthi)
that departed from oure contrees and passed the see, the zeer of grace
1322, that have passed many londes and manye yles and contrees, and cerched
manye fulle straunge places, and have ben in manye a fulle gode honourable
comyanye, and at many a faire dede of armes, (alle be it that I dide none
my self, for myn unable insuffisance) now I am comen hom (mawgree my self)
to reste: for gowtes, artetykes, that me distreynen, tho diffynen the ende
of my labour, azenst my wille (God knowethe). And thus takynge solace in my
wrecched reste, recordynge the tyme passed, I have fulfilled theise thinges
and putte hem wryten in this boke, as it wolde come in to my mynde, the
zeer of grace 1356 in the 34 zeer that I departede from oure contrees.
Wherfore I preye to alle the rederes and hereres of this boke, zif it plese
hem, that thei wolde preyen to God for me: and I schalle preye for hem. And
alle tho that seyn for me a _Pater nostre_, with an _Ave Maria_, that God
forzeve me my synnes, I make hem parteneres, and graunte hem part of alle
the gode pilgrymages and of alle the gode dedes, that I have don, zif ony
be to his plesance: and noghte only of tho, but of alle that evere I
schalle do unto my lyfes ende. And I beseche Almighty God, fro whom alle
godenesse and grace comethe fro, that he vouchesaf, of his excellent mercy
and habundant grace, to fulle fylle hire soules with inspiracioun of the
Holy Gost, in makynge defence of alle hire gostly enemyes here in erthe, to
hire salvacioun, bothe of body and soule; to worschipe and thankynge of
Him, that is three and on, with outen begynnynge and withouten endynge;
that is, with outen qualitee, good, and with outen quantytee, gret; that in
alle places is present, and alle thinges conteynynge; the whiche that no
goodnesse may amende, ne non evelle empeyre; that in perfeyte Trynytee
lyvethe and regnethe God, be alle worldes and be alle tymes. Amen, Amen,
Amen.
* * * * *
Richardi Hakluyti breuis admonitio ad Lectorem.
Ioannem Mandeuillum nostratem, eruditum et insignem Authorem (Balaeo,
Mercatore, Ortelio, et alijs, testibus) ab innumeris Scribarum et
Typographorum mendis repurgando, ex multorum, eorumque optimorum
exemplarium collatione, quid praestiterim, virorum doctorum, et eorum
praecipuè, qui Geographiæ et Antiquitatis periti sunt, esto iudicium. Quæ
autem habet de monstriferis hominum formis itinerarij sui praecedentis
capitibus trigessimo, trigessimo primo, trigessimo tertio, et sparsim in
sequentibus, quanquam non negem ab illo fortasse quædam eorum alicubi visa
fuisse, maiori tamen ex parte ex Caio Plinio secundo hausta videntur, vt
facile patebit ca cum his Plinianis, hic ideo a me appositis, collaturo,
quæ idem Plinius, singulis suis authoribus singula refert, in eorum
plærisque fidem suam minimè obstringens. Vale, atque aut meliora dato, aut
his vtere mecum.
* * * * *
Ex libro sexto Naturalis historiæ C. Plinij secundi. Cap. 30.
Vniuersa verò gens Ætheria appellata est, deinde Atlantia, mox à Vulcani
filio Æthiope Æthiopia. Animalium hominumque effigies monstriferas circa
extremitates eius gigni minimè mirum, artifici ad formanda corpora
effigiésque caelandas mobilitate ignea. Ferunt certè ab Orientis parte
intimatgentes esse sine naribus. æquali totius oris planitie. Alias
superiore labro orbas, alias sine linguis. Pars etiam ore concreto et
naribus carens, vno tantùm foramine spirat, potùmque calamis auenæ trahit,
et grana eiusdem auenæ, sponte prouenientis ad vescendum; Quibusdam pro
sermone nutus motùsque membrorum est, &c.
* * * * *
Ex libro eiusdem Plinij septimo. Cap. 2. cui titulus est, De Scythis, et
aliarum diversitate gentium.
Esse Scytharum genera, et quidem plura, quæ corporibus humanis vescerentur,
indicauimus. Idipsum incredibile fortasse, ni cogitimus in medio orbe
terrarum, ac Sicilia et Italia fuisse, gentes huius monstri, Cyclopas et
Laestrigonas, et nuperrimè trans Alpes hominem immolari gentium carum more
solitum: quod paulum à mandendo abest. Sed et iuxta eos, qui sunt ad
Septentrionem versi, haud procul ab ipso Aquilonis exortu, specuque eius
dicto, quem locum Gesclitron appellant, produntur Arimaspi, duos diximus,
vno oculo in fronte media insignes: quibus assiduè bellum esse circa
metalla cum gryphis, ferarum volucri genere, quale vulgò traditur, eruente
ex cuniculis aurum, mira cupiditate et feris custodientibus, et Arimaspis
rapientibus, multi, sed maximè illustres Herodotus, et Aristeas
Proconnesius scribunt. Super alios autem Anthropophagos Scythas, in quadam
conualle magna Imai montis, regio est, quæ vocatur Abarimon, in qua
syluestres viuunt homines, auersis post crura plantis, eximiæ velocitatis,
passim cum feris vagantes. Hos in alio non spirare coelo, ideoque ad
finitimos reges non pertrahi, neque ad Alexandrum magnum pertractos, Beton
itinerum eius mensor prodidit. Priores Anthropophagos, quos ad
Septentrionem esse diximus decem dierum itinere supra Borysthenem amnem,
ossibus humanorum capitum bibere, cutibusque cum capillo pro mantelibus
ante pectora vti, Isigonus Nicænsis. Idem in Albania gigni quosdam glauca
oculorum acie, à pueritia statim canos, qui noctu plusquàm interdiu
cernant. Idem itinere dierum x. supra Borysthenem, Sauromatas tertio die
cibum capere semper. Crates Pergamenus in Hellesponto circa Parium, genus
hominum fuisse tradit, quos Ophiogenes vocat serpentum ictus contactu
leuare solitos, et manu imposita venena extrahere corpori. Varro etiam nunc
esse paucos ibi, quorum saliuæ contra ictus serpentum medeantur. Similis et
in Africa gens Psyllorum fuit, vt Agatharchides scribit, à Psyllo rege
dicta, cuius sepulchrum in parte Syrtium maiorum est. Horum corpori
ingenitum fuit virus exitiale serpentibus, vt cuius odore sopirent eas. Mos
verò, liberos genitos protinus obijciendi saeuissimis earum, eòque genere
pudicitiam coniugum experiendi, non profugientibus adulterino sanguine
natos serpentibus. Haec gens ipsa quidem prope internicione sublata est à
Nasamonibus, qui nunc eas tenent sedes: genus tamen hominum ex his qui
profugerant, aut cùm pugnatum est, abfuerant, hodièque remanent in paucis.
Simile et in Italia Marsorum gentis durat, quos à Circes filio ortos
seruant, et ideo inesse ijs vim naturalem eam. Et tamen omnibus hominibus
contra serpentes inest venenum: ferùntque ictas saliua, vt feruentis aquæ
contactum fugere. Quòd si in fauces penetrauerit, etiam mori: idque maximè
humani ieiuni oris. Supra Nasamonis confinésque illis Machlyas, Androginos
esse vtriusque naturæ, inter se vicibus coeuntes, Calliphanes tradit.
Aristoteles adijcit, dextram mamman ijs virilem, lacuam muliebrem esse. In
eadem Africa familias quasdam effascinantium, Isigonus et Nymphodorus
tradunt quarum laudatione intereant probata, arescant arbores, emoriantur
infantes. Esse eiusdem generis in Triballis et Illyrijs, adijcit Isigonus,
qui visu quoque effascinent, interimantque quos diutius intueantur. Iratis
praecipuè oculis: quod eorum malum faciliùs sentire puberes. Notabilius
esse quòd pupillas binas in oculis singulis habeant. Huius generis et
foeminas in Scythia, quæ vocantur Bithyæ, prodit Apollonides. Philarchus et
in Ponto Thibiorum genus, multosque alios eiusdem naturæ: quorum notas
tradit in altero oculo geminam pupillam, in altero equi effigiem. Eosdem
praetereà non posse mergi, ne veste quidem degrauatos. Haud dissimile ijs
genus Pharnacum in Æthiopia prodidit Damon, quorum sudor tabem contactis
corporibus afferat. Foeminas quidem omnes vbique visu nocere, quæ duplices
pupillas habeant, Cicero quoque apud nos autor est. Adeò naturæ, cùm
ferarum morem vescendi humanis visceribus in homine genuisset, gignere
etiam in toto corpore et in quorundam oculis quoque venena placuit: ne quid
vsquam mali esset, quod in homine non esset. Haud procul vrbe Roma in
Faliscorum agro familiæ sum paucæ, quæ vocantur Hirpiæ: quæ sacrificio
annuo, quod fit ad montem Soractem Apollini, super ambustam ligni struem
ambulantes non aduruntur. Et ob id perpetuo senatusconsulto militiæ
omniumque aliorum numerum vacationem habent. Quorundam corpore partes
nascuntur ad aliqua mirabiles sicut Pyrrho regi pollex in dextero pede:
cuius tactu lienosis medebatur. Hunc cremari cum reliquo corpore non
potuisse tradunt, conditumque loculo in templo. Praecipuè India Æthiopumque
tractus, miraculis scatent. Maxima in India gignuntur animalia, Indicio
sunt canes grandioris caeteris. Arbores quidem tantæ proceritatis
traduntur, vt sagittis superari nequeant. Haec facit vbertas soli,
temperies coeli, aquarum abundantia (si libeat credere) vt sub vna ficu
turmæ condantur equitum. Arundines verò tantæ proceritatis, vt singula
internodia alueo nauigabili ternos interdum homines ferant. Multos ibi
quina cubita constat longitudine excedere: non expuere: non capitis, aut
dentium, aut oculorum vllo dolore affici, rarò aliarum corporis partium:
tam moderato Solis vapore durari. Philosophos eorum quos Gymnosophystas
vocant, ab exortu ad Occasum praestare, contuentes Solem immobilibus
oculis: feruentibus harenis toto die alternis pedibus insistere. In monte
cui nomen est Milo, homines esse auersis plantis, octonos digitos in
singulis pedibus habentes, autor est Megasthenes. In multis autem montibus
genus hominum capitibus caninis, ferarum pellibus velari, pro voce latratum
edere, vnguibus armatum venatu et aucupio vesci. Horum supra centum viginti
millia fuisse prodente se, Ctesias scribit: et in quadam gente Indiæ,
foeminas semel in vita parere, genitosque confestim canescere. Item hominum
genus, qui Monosceli vocarentur, singulis cruribus, miræ pernicitatis ad
saltum: eosdemque Sciopodas vocari, quòd in maiori æstu humi iacentes
resupini, vmbra se pedum protegant, non longè eos à Troglodytis abesse.
Rursusque ab his Occidentem versus quosdam sine ceruice, oculos in humeris
habentes. Sunt et Satyri subsolanis Indorum montibus (Cartadalorum dicitur
Regio) pernicissimum animal, tum quadrupedes, tum rectè currentes humana
effigie propter velocitatem, nisi senes aut ægri, non capiuntur.
Choromandarum gentem vocat Tauron siluestrem sine voce, stridoris horrendi,
hirtis corporibus, oculis glaucis, dentibus caninis. Eudoxus in meridianis
Indiæ viris plantas esse cubitales, foeminis adeò paruas, vt Struthopodes
appellentur. Megastenes gentem inter Nomadas Indos narium loco foramina
tantùm habentem, anguium modo loripedem, vocarit Syrictas. Ad extremos
fines Indiæ ab Oriente, circa fontem Gangis, Astomorum gentem sine ore,
corpore toto hirtam vestiri frondium lanugine, halitu tantùm viuentem et
odore quem naribus trahant: nullum illis cibum, nullumque potum: tantum
radicum florumque varios odores et syluestrium malorum, quæ secum portant
longiore itinere, ne desit olfactus, grauiore paulò odore haud difficulter
examinari. Supra hos extrema in parte montium Spithamaei Pygmaei narrantur,
ternas spithamas longitudine, hoc est, ternos dodrantos non excedentes,
salubri caelo, sempérque vernante, montibus ab Aquilone oppositis, quos à
gruibus infestari Homerus quoque prodidit: Fama est, insidentes arietum,
caprarumque dorsis, armatos sagittis, veris tempore, vniuerso agmine ad
mare descendere, et oua pullosque earum alitum consumere, ternis
expeditionem eam mensibus confici, aliter futuris gregibus non resisti.
Casas eorum luto, pennisque, et ouorum putaminibus construi. Aristotelis in
cauernis viuere Pygmaeos tradit. Caetera de his, vt reliqui. Cyrnos Indorum
genus Isigonus annis centenis quadragenis viuere. Item Aethiopas
Marcrobios, et Seras existimat, et qui Athon montem incolant: hos quidem
quia viperinis carnibus alantur, itaque nec capiti, nec vestibus eorum
noxia corpori inesse animalia. Onesicritus, quibus in locis Indiæ vmbræ non
sint, corpora hominum cubitorum quinum, et binorum palmorum existere, et
viuere annos centum triginta, nec senescere, sed vt medio æuo mori. Crates
Pergamenus Indos, qui centenos annos excedant Gymnætas appelat, non pauci
Macrobios. Ctesias gentem ex his, quæ appellatur Pandore, in conuallibus
sitam, annos ducenos viuere, in iuuenta candido capillo, qui in senectute
nigrescat. Contra alios quadragenos non excedere annos, iunctos Macrobijs,
quorum foeminæ semel pariant: idque et Agatharchides tradit, prætereà
locustis eos ali, et esse pernices. Mandrorum nomen ijs dedit Clitarchus et
Megastenes, trecentosque eorum vicos annumerat. Foeminas septimo ætatis
anno parere, senectam quadragesimo anno accedere. Artemidorus, in Taprobana
insula longissimam vitam sine vllo corporis languore traduci. Duris,
Indorum quosdam cum feris coire, mistosque et semiferos esse partus. In
Calingis eiusdem Indiæ gente quinquennes concipere foeminas, octauum vitæ
annum non excedere, et alibi cauda villosa homines nasci pernicitatis
eximiæ, alios auribus totos contegi. Oritas ab Indis Arbis fluuius
disterminat. Ii nullum alium cibum nouere, quàm piscium, quos vnguibus
dissectos sole torreant, atque ita panem ex his faciunt, vt refert
Clitarchus. Troglodytas super Aethiopiam velociores esse equis, Pergamenus
Crates. Item Aethiopas octona cubita longitudine excedere. Syrbotas vocari
gentem eam Nomadum Aethiopum, secundùm flumen Astapum ad Septentrionem
vregentium. [Marginal note: Vel vergentium.] Gens Menisminorum appellata,
abest ab oceana dierum itinere viginti, animalium que Cynocephalos vocamus,
lacte viuit, quorum armenta pacscit maribus interemptis, praeterquam
sobolis causa. In Africæ solitudinibus hominum species obuiæ subinde fiunt,
momentoque euanescunt. Haec atque talia, ex hominum genere ludibria sibi,
nobis miracula, ingeniosa fecit natura: et singula quidem, quæ facit
indies, ac propè horas, quis enumerare valeat? Ad detegendam eius
potentiam, satis sit inter prodigia posuisse gentes.