En mi libro intitulado Ilocanadas [104] escribo:
«Son así los ilocanos: los ricos no suelen tomarse la molestia de
cortejar á sus adoradas, lo cual es por cierto muy penoso muchas veces,
porque en Ilocos no se permite hablar con las jóvenes; y saludarlas,
á veces lo toman por cinismo y nos insultan sólo por ésto; en cambio
hay malos correos tan malos como todos los de Filipinas. Por tal motivo
los ricos se limitan á comunicar á sus padres sus deseos de casarse con
tal señorita, á fin de que ellos, los trasmitan á la familia de ésta,
la cual, estimulada con la riqueza del pretendiente, suele aceptarlos,
aún sin consentimiento de la jóven, que no siempre lo aprueba, por
tener ya otro novio de su cuenta y riesgo.»
Esto mismo ocurrió á dos jóvenes que se amaban con delirio y cuando
menos lo pensaban, la señorita se vió obligada por sus propios
padres á casarse con otro, y ahora, ¿qué diría el amante burlado á su
amada? El pobre no pudo manifestar su odio y dolor, y hubo de suplicar
á Florentino se hiciese eco de lo que sentía, y esta señora escribió
la siguiente poesía. Admira que una mujer haya podido interpretar
fielmente lo que debía sentir un hombre y no una mujer. ¡Lastima que
los lectores europeos no comprendan el idioma ilocano, y sobre todo
las especialidades del gusto literario de estos malayos, porque es
imposible traducir dicha composición con la debida fidelidad, para
que no se mermen sus bellezas.
Em-emac comá iti saquit
toy pusoc nga sumasaibbec,
tapno diac coma ni mananám ti pait
ti pannacaisinam á saquitec.
Maipapilit ta diac niel, maibturan
ti di agladingit quen agleddaang.
ta incat itay suminan
itoy nabiit unay á quinadindinnam.
. . . . . . . . . . . . . .
¡Ay gasat ayauaayen ayá
ti banag ni ayat quen tuagpalna!
ta lacsidem man toy si-inanama
cadaguita ragsacmo quen liolioa.
Gapuna adi agsarday ti panagsangsangit,
toy pusoc agnanayon á sisasaibbec,
gapu amin quen ayat á naidadnés
á nangted ti nacaro unay á ladingit.
Tacunaynayem cad ti siririgat
nga liday toy pusoc á sipapasag
ta cas as-asuguen detoy ricuac
ti naldaang unay quenca á pannacaisinac.
Asiacpayen á maicaoa
amangan ta naclaat á naisina
ta daguidi dungngo á inruamna
nó itayen quet pusayenna.
Ruam cad pay ita ni dungngó
saanen ta panangiculbó
ta diac impapan quen impato
nga ayatco piman ti mairubo.
Cas gamut nga nabalanatan
pusoc quen ricnac ti cas maaoan
alá P..., ison, isunan,
isun ta gulibmo ta innac capnecan.
Conac ata dica met gaoidan
ta aniacad toy aoan inna caicarian,
ta uray liolioa coma á innac pagragsacan
antá patayco quet nga pacauluyan.
Imbilangco á laoag nga naiddep
oenno ananayco á naidegdeg,
guibusam laeng ta turdec
ni patay tangay sicat mangted.
Ubbuguempay ti naut-ut-ut
quen nangnangrona á caro ni tuuc
tangay sioaoacnit toy pusoc
quet siraragsacac met á omaracup.
Itan ta simminaca
maulilanto metten daguitoy matá
¿sadin ti yanmon?--inhoranhorasto á innac concona
--¡¡ay aoanen di naidumat ragsacna!!
Iti laguipmo dicanto idian
ditoy ili á nacayanacam
nupay ragsacto laeng ti calac-amam
dinto coma ipalubus ta gasatmo á didiay ti pacabatiam
Luluac met ita ti ibuyogco
nga gapu ti leddaang toy puso
quet sapay coma dayta tacnengmo
dinto racraquen ni limdó.
Agdiosac met ti cumuyog quenca
iti ipapanmo diay Abra
iti laguipmo dicanto comá isina
cadaguiti silaladingit á mamalubos quenca.