Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
file was produced from images generously made available
by The Internet Archive/Canadian Libraries)
Transcriber's note: A few typographical errors have been corrected: they
are listed at the end of the text.
* * * * *
DISSERTATIUNCULAE QUAEDAM
CRITICO-THEOLOGICAE
AUCTORE
JOANNE H. NEWMAN
ANGLO
[Illustration]
[Illustration]
TYPIS S. CONGREGATIONIS DE PROPAGANDA FIDE
------
MDCCCXLVII.
* * * * *
REVERENDO PATRI
ANTONIO BRESCIANI
E SOCIETATE IESV
COLLEGII VRBANI RECTORI
VIRO LECTISSIMO
NOBIS HOSPITIBVS SVIS ET LINGVA PAENE BARBARIS
ACCEPTISSIMO
HOC SERENISSIMORVM DIERVM
SVB EIVS TVTELA ACTORVM
QVALECVNQVE MONVMENTVM
COMMENDATVM DICATVMQUE
VELIMVS
* * * * *
MONITUM
* * * * *
Opuscula haec qualiacunque, ex nupera Oxoniensi Bibliotheca Patrum maxima
ex parte desumpta, Latine autem liberius reddita, criticis prudentioribus
commendo; id aegre ferens, quod, notulis quibusdam meis domi relictis,
minus prodeunt accurata, quam pro ratione studiorum meorum a benevolis
sperari potuisset.
In Fest. S. Anselm.
1847.
* * * * *
DISSERT. 1. De quarta Oratione S. Athanasii contra Arianos pag. 1
2. De Ecthesi Ephesina contra Paulum Samosatenum 24
3. De vocibus [Greek: prin gennethenai ouk en]
Anathematismi Nicaeni 41
4. De vocibus [Greek: ex heteras hupostaseos e ousias]
Anathematismi Nicaeni 58
* * * * *
{1}
[Illustration]
DISSERTATIO I.
DE QUARTA ORATIONE S. ATHANASII CONTRA ARIANOS.
[Illustration]
Quatuor illas, quas vulgo vocant, Athanasii Orationes contra Arianos partes
esse unius operis, recentioribus criticis persuasissimum est; post ipsum,
ut videtur, Photium, qui codice CXL ad [Greek: pentabiblon] Athanasii
provocat. Profecto Montefalconius, ut in re minime dubia, omni probatione
praeter ipsam librorum structuram supersedendum judicat. "Nihil opus est
longiore disputatione, cum clarum sit ex hisce ipsis quatuor Orationibus,
nihil eas commune cum ullo alio opere habere; sed ita inter se cohaerere,
ut unum ipsae opus simul conficiant, quarum prima sit principium, quarta
autem omnium sit finis, quam sane ob causam sola haec ultima solita
terminatur conclusione." Athan. _Opp._ t. I. pp. 403, 4. Haec ille; qui
tamen paullo submissius loquitur, cum in _Praefat._ sua p. XXXV, et in
_Vit. Athan._ p. LXXII, concedit eas non esse exaratas certo aliquo
consilio prius inito, sed, decursu controversiae, alteram ex altera, quo
res majorem haberet lucem, fuisse productas; id quod praecipue cernitur in
secunda et tertia incipientibus, ubi sanctus Doctor, more suo,
disputationem jam forte longiorem, propter haereticorum tamen pervicaciam,
continuandam judicat.
Nec minus liquida res est Tillemontio, scribenti: "Les quatre oraisons sont
toutes liees ensemble, et en un meme corps, comme il parait principalement,
parce-qu'il n'y a que la derniere qui finisse par la glorification
ordinaire." {2} _Mem. Eccl._ t. 8. p. 701. Et alibi: "Il est certain que
ces quatre discours ... semblent ... ne faire qu'une seule piece, qu'on
aura partagee tantot en quatre, tantot en cinq." p. 191.
Tillemontii vestigia sequitur, tanquam pedissequus, Ceillerius, _Aut.
Eccl._ t. 5. pp. 217, 218. qui cum Montefalconio consentit posteriores
libros, vice quemque sua, anteriorum partes suscipere.
Jam prius Petavio, Incarnationem V. D. tractanti, idem excidit judicium; eo
gravius, quod obiter doctissimo theologo elapsum est. Dum enim Epistolam
Athanasii _ad Ep. Aeg. et Lib._ contendit non esse revera partem Orationum
contra Arianos, (ut tum temporis ab Athanasii Editoribus habebatur,) quia
scilicet illa Epistola non spectat, nisi in parte quadam, ad doctrinam
Arianorum, haec monet: "Non est ejusdem cum sequentibus argumenti, nam _in
istis_ adversus _Arianam_ haeresim disputat etc. ... prima autem, (i. e.
_Epist. ad Ep. Aeg. et Lib._) nihil horum facit." _de Incarn. v._ 15. s. 9.
Auctoribus tamen tam gravibus atque inter se consentientibus hic contra
eundum est; cum plane comprobari possit, ut puto, et sine magno conatu,
quartam illam contra Arianos Orationem non esse contra istos haereticos ab
Athanasio scriptam, neque prorsus esse orationem, ne disputationem quidem
continuam, sed esse conglutinationem quandam fragmentorum theologicorum,
vel annotationum seriem, variae et longitudinis et materiae, praecipue de
haeresi Marcelli et Photini, aliqua ex parte de Sabellianismo et
Samosatenismo, vix aut ne vix quidem contra Arianos. Quam sententiam his
argumentis fultam velim.
s. I. DE STRUCTURA LIBRI.
1. Jam hoc praemittendum est;--nusquam, ut credo, ab antiquis ad Orationem
hanc quartam provocari, tanquam ad partem operis Athanasii "_contra
Arianos_," vel "_de Trinitate_;" cum secunda contra et tertia laudantur a
Theodoreto, {3} Justiniano, Cyrillo Alexandrino, Facundo, Concilio
Lateranensi sub Martino I. habito, Agathone Pontifice, et aliis, idque illo
ipso numerandi ordine qui etiamnum servatur in editione Maurina.[1] Quamvis
autem Photii, de toto opere ut quinquepartito loquentis, interpretes esse
quodammodo videantur, et Concilium Oecumenicum Septimum, et Epistola
Agathonis in Sexto, cum tertiam Maurinam pro quarta habent, inde tamen non
concludi potest quartam Maurinam, de qua hic quaestio est, comprehensam
fuisse ut quintam partem [Greek: pentabiblou] Photii. Quoniam enim in uno
codice haec Maurinorum quarta vocatur sexta Oratio, alia quaedam ibi
reperienda est quinta; quae quidem, Montefalconio judice, est opusculum
illud quod vulgo appellatur "_de Incarnatione contra Arianos_," quod re
ipsa in aliquibus codd. quintae nomen gerit. Sunt porro codices qui
Epistolam _ad Ep. Aeg. et Lib._ quae in codd. solebat esse prima, quartam
nominant; alius autem est Montefalconii, ex quo quarta illa Maurinorum
plane excidit. Accedit quod in codice quodam Bodleiano (Roe 29. an. 1410.)
opusculum _de Incarnatione contra Arianos_ tres priores subsequitur
orationes, quartae vice. Aliis autem codd. quarta Maurinorum quinta est;
aliis Epistola _ad Ep. Aeg. et Lib._ est "tertia contra Arianos," Epistola
_de Sent. Dion._ in duas partes divisa, pro prima et secunda, ut videtur,
habita. Quare, cum adeo varietur in codicibus, nulla praescriptio est ex
usu editionum, cur quarta haec oratio adsciscatur in numerum earum, quae
cum Arianis bellum gerunt.
2. Deinde notandum est, librum hunc ipsa fronte sua prodere se non esse
orationem similem illarum quae ei praeierunt. Nam, cum secunda illa et
tertia prooemium utraque suum habeat, in quo mentio fit gravissimi illius
argumenti, quod ab illis est continuandum, nihil contra aut scopo definitum
aut ratione ordinatum in quarta incipiente reperitur. In argumentum suum,
quicquid sit illud, nullum enim {4} profitetur, praeceps ingreditur,
propositionem prae se ferens categoricam quandam ex Evangelista desumptam,
"Ex Deo Deus est Verbum, nam Deus erat Verbum;" plane omisso verborum illo
apparatu et verecunda dicendi pompa, qua in limatioribus suis operibus, res
divinas tractaturus, utitur sanctissimus Praesul.
Nec aequabilius aut liquidius fluit postea orationis cursus, sed turbatus
semper, incertus, mutabilis. Nam saepius materies subito profertur nova, ut
in sectionibus 6, 9, et 25 editionis Maurinae; id quod amanuensibus tam
plane constitit, ut in quinque codd. interpolatum testentur inter sectiones
12 et 13 opusculum _de Sabbatis et Circumcisione_, Athanasio dubie a
Maurinis (t. II. p. 54.) inscriptum. Plane diversum est ab hoc genere
disserendi aequabile illud et bene continuatum sancti oratoris eloquium,
qui tam soleat priorem materiem suam producere et tanquam abdere in proxime
sequentem, et rem cum re tam callida junctura colligare, ut editori
difficillimum sit disputationis cursum ad certa quaedam capita revocare.
Accedit quod tres illae quae praecedunt Orationes commercium inter se ultro
citroque habent, et ad se mutuo respiciunt, et complent definita quaedam
docendi vestigia, quae terminantur prope exeunte tertia. Integra quaedam
disputatio, in Scripturis contra Arianos explicandis tota, continuatur a s.
37. primae ad s. 59. tertiae; ante tertiam in locis Propheticis et
Apostolicis, per tertiam in Evangelicis versata. Incipit autem, procedit,
et terminatur scopo ecclesiastico, seu canone fidei, proponendo, ut
divinorum oraculorum justo interprete[2]. At in hac accurata rerum
dispositione nullam plane sedem sibi potest vindicare quartus ille liber
seu Oratio Maurinorum.
Quid quod in verborum quoque usu sui similis est quartus liber, aut saltem
dissimilis trium Orationum. Nam {5} in illo, coeteris licet breviore,
vocula celeberrima [Greek: homoousion] ter reperitur, vid. ss. 10, 12. at
eandem in tribus illis omnino non occurrere dicendum est, cum solitarius
iste locus, _Orat._ I. 9. qui eam continet, symboli quandam fert speciem,
ut ex ipso loco intelligitur, neque in propriam Athanasii disputationem
cadit. Contra, verbum illud omittitur aliquando in Orationibus tribus, ubi
jure posset quaeri[3]. Deinde in _Orat._ II, 78, 79, 80. ut in _Gent._ 40
et 46. _Incarn._ V. D. 20. _ad Serap._ IV, 20. verbum [Greek: autosophia]
reperitur; at in quarta reprobatur idem, Petavio judice, (_de Trin._ VI,
11.) ut Sabellianum. Tum hoc quoque e minutioribus rebus ad rem nostram
facit, quod tres illae, in Sanctissima Trinitate praedicanda, illustratione
uti solent ex luce et ejus irradiatione desumpta; quarta vero, modo ignem
non lucem, modo ignem et lucem inducit. Depravato denique textu haec
graviter laborat; illae non laborant.
3. Profecto, ut antea dictum est, etiam hoc in quaestionem venit, an forte
portiones saltem aliquae hujus libri fragmenta sint tantummodo cujusdam
operis, vel plurium operum; vel notulae rudiores subita manu scriptis
mandatae, prout menti occurrerent; vel capita controversiarum; quae casus
rerum temere in unum cumulum congesserit. Peregrinum omnino opusculum,
forte non Athanasii, illud _de Sabb. et Circumc._ nonnunquam in medium hunc
librum intrusum jam diximus; praeterea, (quod praecipue ad rem nostram
facit) idem opusculum re ipsa consociatur cum fragmento quodam Epistolae
_de Decr._ et Tractatu _In illud omnia_, quasi totum quid, quamquam nihil
cum illis habet commune, in codd. omnibus, excepto uno, quos memorant
Maurini. Alterum exemplum cernitur in Sermone Majore _de Fide_, qui in
Montefalconii _Nova Collectione_ editus est, qui autem vix aliud {6} est
quam series quaedam portiuncularum ex variis Athanasii operibus in unum
comparatarum. Praeterea, quod attinet ad librum nostrum, in codd. quibusdam
singulis partibus singuli praeponuntur tituli; ut [Greek: tous
sabellizontas, k. t. l.] in sect. 9; in sect. autem 11, [Greek: pros tous
legontas hoti, k. t. l.] Porro "illi" et "ille" stant aliquando, nullo
antecedente. Sed et infractum illud et inordinatum in orationis filo,
indicium aliud est multiplicis et disparis materiae. Quid quod s. 25. in
duas partes temere secat quod alioqui continuum haberet cursum a 15 ad 36;
s. 11. autem mentionem ultro objicit alicujus rei quam in praecedentibus
frustra quaesiveris. Tum ss. 6 et 7, quae solae pertinent ad Arianos,
jacent inter argumentorum locos Arianis plane alienos, stylum autem sapiunt
dilucidum illum et liberum Orationum trium; qui quidem stylus aliqua ex
parte in ss. 14, 17, 27, 28, et 34. reperitur.
Notatu etiam dignum est, a Montefalconio in Monito suo Epistolae Encyclicae
praefixo esse observatum, phrasim illam [Greek: hoi peri Eusebion] non
adhibitam esse ab Athanasio post Eusebii mortem; "Neque enim sequaces
Eusebii jam defuncti usquam apud Athanasium [Greek: hoi peri Eusebion]
vocantur, sed [Greek: koinonoi ton peri Eusebion] vel [Greek: kleronomoi
tes asebeias tou Eusebiou]." t. I, p. 110. Jam hanc ipsam phrasin legimus
in sectione 8. hujus Orationis quartae; unde sequitur, cum Eusebius
discesserit e vivis an. 341, Oratio autem prima scripta fuerit circ. an.
358, quartam hanc, qua Orationum seriem concludi creditur, scriptam esse
ante primam, qua series orditur; sin minus, saltem portionem eam quartae,
quae phrasin [Greek: hoi peri Eusebion] continet, primae esse priorem, vel
(quod idem valet) quartam ex pluribus disputationibus esse conflatam.
Plura adhuc sunt quae in hac re possint offerri; nam sectiones 1-5, 9, 10,
versantur in argumento plane suo, quod in reliquo libro nusquam attingitur.
De [Greek: monarchiai] tractant; verbo autem [Greek: arche] utuntur pro
_origine_, ut in prioribus Orationibus moris est; cum idem usurpetur pro
_initio_, {7} sectionibus hujus libri 8, 25, 26, 27. Porro in disputatione
ss. 30-36 singularis usus est epitheti [Greek: theios] ad Christum
adhibiti; vox quoque [Greek: noein] ejusdem loci propria est.
Quod porro singulare est in hoc libro, ut stylo signum imprimat, argumentum
autem idem non leve quod de serie quadam annotationum polemicarum nunc
agimus, non de justo et simplici opere, frequentia illa est vocabulorum
hujusmodi, [Greek: peusteon] 2, e. [Greek: eroteteon] 3, f. 4, a. [Greek:
lekteon] 4, init. 6, d. 10, a. [Greek: elenkteon] 3, a. 4, e. [Greek:
eresthai dikaion, kalon] etc. 11, d. 14, a. 23. b. Cujus generis sunt illa
quoque, [Greek: akolouthesei ta en tois emprosthen atopa eiremena], e. g.
2, e. 4, e. 4 fin. 15 init. 26, b. 26 init. quibuscum conferamus
elegantiorem periodi cursum, _Orat._ II, 24, b. [Greek: kalon autous
eresthai kai touto, hin' eti mallon ho elenchos, k. t. l.] ejusmodi sunt
etiam [Greek: to d' auto de kai peri dunameos], s. 3; quae omnia
Aristotelem sapiunt, non Athanasium. Videsis etiam locos Scripturae sacrae
subito propositos ut materiem disputandi, ut in ss. 1, 5, 9, et 31.
Aristotelem etiam agit in hoc libro sanctissimus Doctor in effatis suis
theologicis proferendis; e. g. [Greek: ei agonos kai anenergetos ho Theos],
4 fin. [Greek: to ek tinos huparchon huios estin ekeinou], 15, c. [Greek:
houden hen pros ton patera, ei me to ex autou]. 17, d. [Greek: on ouk estin
eis tas kardias ho huios, touton oude pater ho Theos], 22, b. [Greek: ei me
huios, oude logos; ei me logos, oude huios.] 24 fin.
4. Ulterius nunc progrediendum est; liquet enim Athanasium hoc in libro non
raro innuere se non doctrinam solum haereticorum percellere, sed haereticos
ipsos; tamen de nominibus tacet; quod contra fit in Ariana sua
controversia, ubi liberrime loquitur de Ario, de Eusebio, de Asterio, et
aliis ejusdem sectae. Hic contra, licet occurrant certe [Greek: hoi apo tou
Samosateos], et [Greek: kata Sabellion], adversarii plerumque anonymi, unus
aut plures, in campum descendunt, vel potius illabuntur; ut colligi potest
ex [Greek: phate] 9 init. [Greek: piptousi] 11 init. [Greek: hupelabe] 13
init. [Greek: auton toiauta legonta] 14, a. [Greek: hoi touto legontes] 15
init. [Greek: kat' autous] 21 init. [Greek: kat' ekeinous] 22, c. Vid.
etiam 8, c. 13, c. 20 init. 23, c. 24, a. 25, b. 28 init. Jam si acer ille
accusatorius stylus huic libro abest, in hac {8} re saltem, si non in alia,
a praecedentibus tribus differt, in quibus illa oratoris vis et fervor
animi praecipue cernitur; at audacius quiddam nunc dicendum est, scilicet
necessitudinem fortasse aliquam fuisse Athanasio cum quibusdam istarum
factionum hominibus, quibus sagax et benevolus praesul, licet
congrediendum, tamen aliquatenus parcendum duxerit.
Deinde observandum est haeresim, de qua per totum paene librum agitur,
licet Sabellianae proximam, non fuisse Sabellianam; nam comparatur cum ea,
e.g. [Greek: Sabelliou to epitedeuma], 9, et [Greek: hosa alla epi
Sabelliou atopa apantai], 25. Quinimo, cum haeresis haeresi opponitur in
fine s. 3. de Arianis aperta mentio est, ut mos est Athanasii, de
Sabellianis autem non est mentio, sed de iis qui "Sabellizant," quibuscum
scilicet res erat sancto Doctori. Praeterea haeresim, quae agebatur, esse
temporis illius, non praeteritorum saeculorum, certum est tum ex loquendi
modo, quo utitur Athanasius, tum quia caeterae, quibuscum dimicat in
scriptis suis, sunt sui aequales. Namque etiam, cum Pauli Samosateni
haeresim aggreditur, non priscam istam saeculi anterioris in arenam
immittit, sed immutatam et novam, qualem ipse eam conspexerat in populo
christiano. Neque hoc sane facile fidem facit, in medio illo tot
tantorumque errorum certamine, quod Athanasio contigit, prudentissimum
virum ad obsoleta quaedam, ut [Greek: graikon kai scholastikon],
confugisse[4].
Quae omnia suspicionem movent, haeresim, quae materies est hujus libri,
illam esse Marcelli Ancyrani, qui cum Athanasio commilitaverat contra
Arianos, et sectatorum ejus; cum omnibus notum sit, simillimo illo
Apollinaris exemplo, Athanasium id ipsum facere in disputationibus suis,
haeresiarchae parcere nomini, haeresim severissime impetere. Quid quod
similiter a nominibus abstinet Eusebius in Arianis suis reprobandis
(_Eccles. Theol._ I, 9, 10.) silet porro Vincentius Lirinensis, si revera
in Commonitorio {9} suo Augustinum petit. Idem quoque in Platone fecit
Aristoteles; sed in hac re testes supervacanei sunt.
Quod nobis rem perstringentibus nunc commendatum est, mox, collatis inter
se dogmatibus, hic Marcellinorum seu Photinianorum, illic eorum quibuscum
in hoc libro agitur, plenissimam habebit confirmationem;--eo scilicet modo,
quo Orationes tres haeresim tractant Arianam, disputationem hanc quartam,
divulsam licet et incompositam, in Marcelli vel Photini, necnon Sabellii et
Samosateni erroribus refutandis versari. Quod cum dicimus, prudentes
praeterimus sectiones 6 et 7, ad Arianismum procul dubio spectantes, sed in
summa operis importunas.
His nostris jam in formam redactis, perjucunda fuit nobis fortuita lectio
libelli, inscripti, "In Eusebii contra Marcellum libros Selectae
Observationes, auctore R. S. C. Lipsiae 1787." Laudato Athanasii "quinto
libro," ut illum vocat, "contra Arianos," pergit auctor anonymus dicere,
"ibi, ut in libro _de Aet. subst. Fil. et Sp. S._ sententiam Marcelli,
suppresso tamen nomine, refellit. Quod an aliis sit observatum, ignoro." p.
28.
s. II. DE MATERIE LIBRI.
Quo melius huic rei satisfiat, triplex hic sumendum est argumentum: primum
enim necessitudo illa inter Athanasium et Marcellum in historia istorum
temporum, quae et qualis fuerit, definienda est; deinde enucleanda doctrina
Marcelli, Photini, et istiusmodi haereticorum; tum illa Photiniana haeresis
conferenda est cum ea quae in hoc libro ab Athanasio oppugnatur.
1. Cum Athanasius adhuc junior esset in Episcopatu suo, Marcellus Ancyrae
in Galatia Episcopus responsum illud edidit Ariano sophistae Asterio, ex
quo et originem suam et subjectam materiem coeperunt Eusebii _contra
Marcellum_, et _de Ecclesiastica Theologia_ libri, nobis hodie {10}
principales testes opinionum Marcelli. Neque Eusebius solum, sed aliquot
Concilia Arianorum condemnarunt hominem, qui, Romam petens, ibi Athanasio
occurrit circa an. 341; cum uterque praesul a Pontifice Concilio habito de
Arianorum criminationibus purgatus est.
Purgatus est iterum uterque Concilio Sardicensi an. 347; ab eo tamen ipso
tempore, nisi, ut Montefalconio videtur, ab an. 336-8 (_Nov. Coll._ p. LII)
postulationes eae, quae hactenus ab Arianorum factione urgebantur in
Marcellum, inter catholicos etiam circumferuntur. Cyrillus Hierosolymitanus
in Catechesibus suis an. 347. mentionem facit haereseos nuperae Galatarum,
quae Christi sempiternum regnum negaret; ubi Marcellum indicari a sancto
oratore, et regio et dogma quae nominantur, liquido demonstrant. Cyrillum
excipit Paulinus in Concilio Arelatensi; Paulinum Hilarius; sed Athanasius,
cautus homo et clemens, siquis alius, Marcello patrocinatur usque ad circ.
an. 360. Idem tamen, confessus tandem Marcellum non longe abesse ab
haeresi, a communione, ut traditum est ab Hilario et Sulpicio, hominem
suspendit. Narrat insuper Hilarius (_Fragm._ II, 21) inductum esse
Athanasium ut hoc faceret, non propter opus Marcelli contra Asterium, sed
ob ejus scripta quaedam posteriora Concilio Sardicensi. Id autem fecit
Athanasius, cum Photinus, Episcopus Sirmiensis, qui haeresim fere illam
Marcelli, magistri sui, ante an. 345 ediderat, jam aliquot annos,
Catholicis et Arianis consentientibus, a sede sua depositus esset.
Marcellus, per totum decennium a sanctissimo praesule repudiatus, quocum
tot tantaque ab Arianis pertulisset, tandem ab eodem, morti jam proximo
(an. 371.) leniore judicio excipitur, ob rem hujusmodi: Basilio Caesariensi
cum Athanasio agenti, ut ne Galatis benignius usus, rei Catholicae noxam
inferret, occurrunt Galatae, missis ad Alexandriam, qui orarent causam
suam, quid autem revera senserint de Christo, sine ambagibus expedirent.
Eugenius, Diaconus Ecclesiae Ancyranae, confessionem catholicam in suorum
nomine ibi {11} subscripsit, quam confirmavit manu sua clerus Alexandrinus,
necnon, ut videtur, Athanasius ipse, quamquam inter nomina subscripta ille
non apparet hodie. Confessio haec, cui Montefalconius lucem dedit, scripta
est in nomine "clericorum et caeterorum qui Ancyrae in Galatia sunt, una
cum patre nostro Marcello, congregati."
Quo negotio ad finem perducto, et Ancyranus hic, et Alexandrinus ille
praesul morti protinus succubuerunt, bellatores ambo in summo Ecclesiae
discrimine, diversa fortuna; plusquam septuagenarius Athanasius, Marcellus
autem nonaginta saltem annorum cumulo oppressus,--feliciter grandaevus, si
reservabatur in hoc, ut errores suos illo extremo halitu vere efflaret.
Nihilominus, qui in re historica, non biographia versantur, his, ut mos est
in Ecclesia, Marcellus apparet, non ut privatus quispiam, in sua ipsius
persona et poenitentia sua, sed in secta quam genuit et in maturitate
postrema earum opinionum, quae in ipso semina tantummodo fuerant et
elementa pravitatis.
Caeterum, utrum in hominem ipsum an tantummodo in sectatores ejus
Athanasius in quarta sua, quam vocant, Oratione invehatur, concludi non
potest in alterutram partem, ex illa, seriore utique, confessione ab
Eugenio subscripta. Neque Hilarius, Athanasium testatus Marcelli operi
contra Asterium pepercisse, nos moveat, ne illo opere utamur in Marcelli
placitis eruendis; nam neque in aliis rebus tam fidus in narrando reperitur
sanctissimus Praesul, (ut cum de Liberio loquitur,) ut ex iis quae plane
haeresim sapiunt, ipsius causa pios sensus extorqueamus. Ea autem sunt
hujusmodi.
2. Eusebio teste, placuit Marcello, (1) unam tantummodo in Deitate esse
personam; a Sabellio tamen in hoc dissentienti, quod teneret (2) non Patrem
continuo esse Filium, Filium Patrem, (id quod [Greek: huiopatorian] vocant)
sed (3) Patrem et Filium esse nomina mera et nudos titulos; (4) neque
exprimere relationes aliquas essentiales in natura {12} divina, sed ex eo
originem caepisse (5) quod Verbum Dei sempiternum, seu [Greek: logos
endiathetos], quod Divina quaedam est Ratio, sese manifestaverit in carne,
in hypostasi scilicet Jesu Christi, Filii Mariae, (6) hunc itaque unum
Deum, seu [Greek: monada], quodammodo se aperire solere vel dilatare
([Greek: platunesthai]) ut nos salvos faciat; (7 et 8) quam dilatationem
esse actionem quandam, seu [Greek: energeian], Verbi, qua fit [Greek: logos
prophorikos], seu Vox Dei, cum alioqui sit Ratio interior; (9) harum autem
dilatationum singulare esse specimen Incarnationem Verbi, scilicet
dilatationem in carne hominis Jesu, (10) quam susceperit ineunte
dispensatione Evangelica, quam exeunte relicturum sit (11). Sequi inde,
Verbum non esse Filium, (12) nec Dei Imaginem, Christum, Primogenitum,
Regem, sed Jesum esse haec omnia: quod si ea praedicantur de Verbo in
Scripturis V. T. propheticum illud est propter futuram suam in carne
manifestationem, (13) neque dispensatione absoluta tribui poterunt eadem
Verbo, carnem tunc relicturo, regno se abdicaturo, ad Deum redituro, Verbo
mero ut antea futuro.
Haec ille: neque est cur fidem denegemus Eusebio, Ariano homini, vel
Arianorum certe fautori, qui, tum contrariarum partium studio tum propter
contrariam suam perfidiam, iniquius laturus esset judicium de opinionibus
Marcelli. Nam ipsissima verba Marcelli citat scriptor ille; ab aliorum
autem testimonio confirmatur. Praeterea si Athanasius in libro hoc quarto
haeresim quandam describit simillimam illius quae Marcello ab Eusebio
tribuitur, duplex hoc testimonium Eusebium corroborat, Athanasium
interpretatur. Photiniana porro doctrina, a Marcelli auditorio profecta, in
iis autem placitis sita quae ante illam ortam Eusebius assignavit Marcello,
argumentum est validum, eruditissimum hunc, licet lubricum, theologum
Marcelli animum et consilium recte divinasse.
Nunc singula haereseos capita, quae supra percurrimus, testimoniis allatis
illustremus.
(1) Unam tantummodo in Deitate esse personam: {13} Scripturae adductis
verbis [Greek: kurios ho Theos] in Exod. III, 5. quo Apostoli [Greek: heis
kurios, heis Theos] in Ephes. IV, 5, 6. expediat, prosequitur Marcellus:
[Greek: horas hopos hen epideiknus hemin enteutha prosopon, to auto kurion
kai Theon prosagoreuei]; Euseb. p. 132. a. Iterum: [Greek: to gar ego,
henos prosopou deiktikon estin]; p. 133. a. Tum pergit definire [Greek:
prosopon] quasi sit idem atque [Greek: he tes theotetos monas]. Vid. iterum
[Greek: henos prosopou], ibid. b. Atque iterum: [Greek: ananke gar ei duo
diairoumena, hos Asterios ephe, prosopa eie, e to pneuma, k. t. l.] p. 168.
c.
(2) Id proprium esse Sabellio, non Marcello, quod [Greek: huiopatora]
doceret; Patrem scilicet esse Filium, Filium autem Patrem. [Greek:
Sabellios, eis auton plemmelon ton patera, hon huion legein etolma], Euseb.
p. 76. a. Et Eugenius quoque, in Apologia sua apud Athanasium,
anathematizat Sabellium et eos qui cum eo dicerent [Greek: auton ton patera
einai huion, kai hote men ginetai huios, me einai tote auton patera, hote
de ginetai pater, me einai tote huion]. _Nov. Coll._ t. 2. p. 2. Et
Basilius: [Greek: ho Sabellios eipon, ton auton Theon, hena toi
hupokeimenoi onta, pros tas hekastote parapiptousas chreias
metamorphoumenon, nun men hos patera, nun de hos huion, nun de hos pneuma
hagion dialegesthai.] _Ep._ 210, 5 fin.
(3) Patrem et Filium Marcello videri titulos quosdam, in tempore adhibitos
sempiterno Deo et Verbo ejus, tunc scilicet, cum [Greek: endiathetos] ille
[Greek: logos], in Deo inhaerens, fieret [Greek: prophorikos] in hypostasi
Jesu Christi.
[Greek: Markellos kainoteran exeure tei planei mechanen, Theon kai ton en
autoi logon hena men einai horizomenos, duo d' autoi patros kai huiou
charizomenos epegorias]. Euseb. p. 76, a. vid. etiam p. 63, c. Itaque, quo
melius exprimeret figurata solum locutione Patrem esse Deum, illum
appellavit "Patrem Verbi," [Greek: en toi [ton Christon] phaskein [ton
Theon], mede tou heautou logou kurion einai, alla kai toutou ton patera,
aphaireisthai ton patera ta idia tou paidos deiknusin]. ibid. p. 38.
Cui suffragatur haereticus ille qui reperitur in _contr. Sabell. Gregal._
s. 5. quem R. S. C. p. 28. putat esse {14} Marcellum. [Greek: Kago, phesin,
homologo gennesin. gennatai gar ho logos, hote kai laleitai kai
ginosketai].
Alibi testatur Eusebius a Marcello proponi [Greek: auton [Theon] einai tou
en autoi logou patera], ibid. p. 167. c. Quod quidem, licet vel purum
catholicismum sapit, Eusebii ipsius saepius fortiter arianizantis doctrinae
comparatum, tamen eo nomine in observationem venit, quod Nestorius apud
Mercatorem sic distinguit a Sabello Photinum, "Sabellius [Greek:
huiopatora] dicit ipsum Filium, quem Patrem, et ipsum Patrem quem Filium,
Photinus vero [Greek: logopatora] [Verbum-patrem]" Mercat. t. 2. p. 87.
(4) Verbum esse revera Verbum, [Greek: alethos logos], neque nisi improprie
Filius: [Greek: logon gar einai dous ton en toi Theoi, en te kai tauton
onta autoi touton horisamenos, patera toutou chrematizein auton ephe. ton
te logon huion einai autoi, ouk alethos onta huion en ousias hupostasei,
kurios de kai alethos onta logon. episemainetai goun hoti me katachrestikos
logon, alla kurios kai alethos onta logon, kai meden heteron e logon. ei de
meden heteron, delon hoti oude huios en kurios kai alethos, mechri de
phones kai onomatos katachrestikos onomasmenos]. Euseb. p. 61. a. b.
(5) Verbum esse ab aeternitate in Deo, seu [Greek: endiathetos], ut
attributum quoddam:
[Greek: Plen Theou], disputat Marcellus, [Greek: ouden heteron en. eichen
oun ten oikeian doxan ho logos on en toi patri]. Euseb. p. 39. c. Ubi
notandum est, phrasin illam [Greek: en toi Theoi], teste Montefalconio
(_Coll. Nov._ tom. 2. p. LVII.) in suspicionem venisse multis Patribus,
utpote suppositam pro Evangelica illa [Greek: pros ton Theon] [Joan. I, 1.]
[Greek: ouk eipon], observat Eusebius, p. 121, b. [Greek: en toi Theoi,
hina me katabalei epi ten anthropinen homoioteta, hos en hupokeimenoi
sumbebekos].
Haud aliter Basilius, [Greek: ouk eipen, en toi Theoi en ho logos, alla
pros ton Theon, k. t. l.] _Hom._ XVI, 4. p. 137.
(6) Unitatem in Trinitatem esse productam seu dilatatam, rursus autem
Trinitatem in Unitatem esse collapsuram.
Dicit Marcellus, [Greek: ei toinun ho logos phainoito ex autou tou patros
exelthon, ... to de pneuma to hagion para tou patros ekporeueti ... ou
saphos kai phaneros entautha aporrhetoi logoi he monas phainetai
platunomene men eis triada, diaireisthai de medamos hupomenousa]; {15}
Euseb. p. 168. a. b. Etiam pp. 108, b. c. 114, b.
Apud Theodoretum quoque Marcellum tenuisse legimus: [Greek: Ektasin tina
tes tou patros theotetos ... meta de ten sumpasan oikonomian palin
anaspasthenai kai sustalenai pros ton Theon, ex houper exetathe. to de
panagion pneuma parektasin tes ektaseos, kai tauten tois apostolois
paraschethenai]. _Haer._ II, 10. Nestorius quoque Photinum citat dicentem:
"Vides quia Deum Verbum aliquando Deum, aliquando Verbum appellat, tanquam
extensum atque collectum." Mercat. t. 2. p. 87.
(7) Dilatationem hanc sive [Greek: platusmon] consistere in actione sive
[Greek: energeiai tou monados].
Verbum docet Marcellus, [Greek: energeiai monei, dia ten sarka,
kechoresthai tou patros]. Euseb. p. 51. a.
Quapropter argumentatur Eusebius, [Greek: ton monada, [os] phesi Markellos,
energeiai platunesthai, epi men somaton choran echei, epi de tes asomatou
ousias ouk eti. oude gar en toi energein platunetai, oud' en toi me
energein sustelletai]. p. 108. b. c.
Adeatur quoque ad sextum et septimum anathema Concilii Sirmiensis primi, in
quibus Marcellum et Photinum feriri ex quinto Macrostichi facillime
concluditur.
(8) Tum primum Verbum fuisse in [Greek: energeiai], cum mundum crearet:
[Greek: Oudenos ontos proteron], docet Marcellus, [Greek: e Theou monou,
panton de dia tou logou gignesthai mellonton, proelthen ho logos drastikei
energeiai]. Euseb. p. 41. d. Et continuo, [Greek: pro tou ton kosmon einai
en ho logos en toi patri. hote de ho Theos pantokrator panta ta en ouranois
kai epi ges proutheto poiesai, energeias e tou kosmou genesis edeito
drastikes, kai dia touto ... ho logos proelthon egineto tou kosmon
poietes.] _ibid._
(9) Consistere Incarnationem Verbi in dilatatione [[Greek: platusmoi]]
Monados, vel actione [[Greek: energeiai]] Verbi in carne, seu homine Jesu
Christo:
[Greek: Ei men he tou pneumatos exetasis], inquit Marcellus, [Greek:
gignoito mone, hen kai tauton eikotos einai toi Theoi phainoito. ei de he
kata sarka prostheke epi tou Soteros exetazoito, energeiai he theotes mone
platunesthai dokei]. {16} Euseb. p. 36, a.
Neque aliter apud Theodoretum: [Greek: ektasin tina tes tou patros
theotetos ephesen eis ton Christon eleluthenai]. _Haer._ II, 10.
(10) Cum Verbum esset in actione, [Greek: en energeiai], seu fieret [Greek:
prophorikos], seu procederet, ut opus quoddam navaret, hoc absoluto
rediturum esse in illum in quo prius esset statum: [Greek: Ton en toi Theoi
logon], narrat Eusebius, [Greek: pote men endon einai en toi Theoi ephaske,
pote de proienai tou Theou, kai allote palin anadrameisthai eis ton Theon,
kai esesthai en autoi hos kai proteron en]. p. 112, c. Vel ut ipsis
Marcelli verbis utar, [Greek: heis Theos, kai ho toutou logos Theos
proelthe men tou patros, hina panta di' autou genetai. meta de ton kairon
tes kriseos kai ten ton hapanton diorthosin kai ton aphanismon tes
antikeimenes hapases energeias, tote autos hupotagesetai toi hupotaxanti
autoi ta panta Theoi kai patri, hina houtos ei en Theoi ho logos, hosper
kai proteron en pro tou ton kosmon einai]. Euseb. p. 41. c. d.
Quod corroborat Basilius quoque in epistola sua ad Athanasium missa, cum
Marcellum testificatur docuisse, [Greek: logon eiresthai ton monogene, kata
chreian kai epi kairou proselthonta, palin de eis ton hothen exelthen
epanastrepsanta, oute pro tes exodou einai, oute meta ten epanodon
huphestanai]. _Ep._ 52.
(11) Non Verbum sed Jesum esse Dei Filium. Quod quidem, involutum licet in
iis quae jam citata sunt, tamen, cum tam amplum impleat spatium in quarta
contra Arianos, Marcello autem et Photino a variis scriptoribus attributum,
hic in pleniore lumine debet collocari.
[Greek: Hieros apostolos te kai mathetes tou Kuriou Ioannes], dicit
Marcellus apud Eusebium, [Greek: tes aidiotetos autou mnemoneuon, alethes
egigneto tou logou martus, En archei ein ho logos, legon, kai.... ouden
genneseos entautha mnemoneuon tou logou]. Euseb. p. 37. b. vid. etiam p. 27
_fin._ Atque iterum, [Greek: ouk huion Theou heauton onomazei, all' hina
dia tes toiautes homologias] [f. [Greek: onomasias] R. S. C.] [Greek:
thesei ton anthropon, dia ten pros auton koinonian, huion Theou genesthai
paraskeuasei], [i. e. [Greek: Thesei huion theou]] {17} p. 42. a. Iterum
[Greek: houtos estin ho agapetos, ho toi logoi henotheis anthropos]. p. 49,
a.
Apud Epiphanium autem Photinus, [Greek: ho logos en toi patri, phesin, en,
all' ouk en huios.] _Haer._ p. 830, b. vid. etiam p. 831.
Eugenius porro, in expurgatione sua, [Greek: ou gar allon ton huion kai
allon ton logon phronoumen, hos tines hemas diebalon]. Anathematizat autem
insaniam Photini et sectatorum ejus, [Greek: hoti me phronousi ton huion
tou Theou auton einai ton logon, alla diairousin alogos kai archen toi
huioi didousin apo tes ek Marias kata sarka geneseos]. _Coll. Nov._ t. 2.
p. 3, d.
Nestorius quoque: "Cogitur Photinus Verbum dicere, non autem Verbum hoc
Filium confitetur." Mercat. t. 2. p. 87. Vid. etiam Garner Mercat. t. 2. p.
314 init.
Accedit quod Marcellus ipse, in apologia sua coram Julio Summo Pontifice
habita, praecipue insistit in eo fidei articulo confitendo, qui in his
locis periclitatur: e. c. [Greek: monogenes huios logos], "cujus regni, ut
testatur Apostolus, non erit finis, Verbum"; de quo Lucas testatur, "sicut
tradiderunt nobis [Greek: hoi aparches apoptai kai huperetai genomenoi tou
logou; ton huion, toutesti ton logon tou pantokratoros Theou. he dunamis
patros ho huios.]" Epiph. _Haer._ pp. 835, 6.
(12) Non Verbum, sed Jesum, esse Christum, Primogenitum, Dei Imaginem,
Regem.
[Greek: Eitis ton huion], dicit Eusebius, [Greek: hoi panta paredoken ho
pater, logon horizoito monon, homoion toi en anthropois, eita sarka phesin
aneilephenai, kai tote huion Theou gegonenai, kai Iesoun Christon
chrematisai, basilea te anagoreuesthai, eikona te tou Theou tou aoratou,
kai prototokon pases ktiseos, me onta proteron, tote apodedeichthai, tis an
leipoito toutoi dussebeias huperbole]; p. 6, b. d. Locus hic, quem, omissis
quibusdam, coarctavimus, omnia illa quae Marcello assignantur enumerat.
Vid. quoque etiam pp. 49, 50. vel, ut ipsis Marcelli verbis utamur de
Primogenito, [Greek: ou toinun houtos ho hagiotatos logos, pro tes
enanthropeseos prototokos hapases ktiseos onomasto, pos gar dunaton ton aei
onta prototokon einai tinos; alla ton proton kainon anthropon, eis hon ta
panta anakephalaiosasthai eboulethe ho Theos, touton hai theiai graphai
prototokon onomazousi]. {18} Euseb. p. 44, b. c. De Imagine autem, [Greek:
pos oun eikona tou aoraton Theou ton tou Theou logon Asterios einai
gegraphe? hai gar eikones touton, hon eisin eikones, kai aponton, deiktikai
eisin. pos eikon tou aoratou Theou ho logos, kai autos aoratos on? ...
delon, hopenika ten kat' eikona tou Theou genomenen aneilephe sarka, eikon
alethos, tou aoratou theou gegone] p. 47, a-d Vid. etiam p. 142, b.
Idem fert testimonium Epiphanius de Photino: [Greek: phaskei houtos ap'
arches ton Christon me einai, apo de Marias] p. 829.
(13) Verbum, in fine saeculi, ad Deum rediens, carnem seu humanitatem esse
relicturum, regno valedicturum.
Quo in loco, hujus haereseos summa fere et capite, ut in suo symbolo
indicarunt Patres Constantinopolitani, multus est Marcellus. Cum "caro non
prodest quidquam," quomodo potest habere sempiternam cum Verbo societatem?
pp. 42, 3. Quid quod Dominus jam dixerat, "Si videritis Filium hominis
ascendentem ubi erat prius?" id quod videtur innuere Verbi separationem
illam a carne sua p. 51, c. A Propheta porro diserte dictum est: "Sede a
dextris meis _donec_ ponam etc." et a Paulo: "Oportet illum regnare _donec_
ponat etc." p. 51, d. et a Petro: "Quem oportet coelum suscipere _usque ad_
tempora restitutionis omnium etc." p. 52, a. Porro in id universa oeconomia
dirigitur, non ut a Verbo, sed ut ab homine, hostis hominis possit subjici,
coelum aperiri. p. 49, c. d. [Greek: oude gar autos kath' heauton ho logos
archen basileias eilephen, all' ho apatetheis hupo tou diabolou anthropos,
dia tes tou logou dunameos, basileus gegonen, hina basileus genomenos ton
proteron apatesanta nikesei diabolon]. Euseb, p. 52, a. Praeterea, si
initium habuerit regnum illud 400 ante annos, non mirum est si habeat finem
p. 50, d. [Greek: hosper archen houto kai telos hexein]. p. 52, c. Quod si
rogaverit quispiam; Quid tum fiet de carne illa immortali, quondam propria
Verbi? respondit Marcellus, [Greek: dogmatizein peri hon me akribos [ek]
ton theion memathekamen graphon, ouk asphales]. Euseb. p. 53, a. [Greek: me
mou punthanou peri hon saphos para tes theias graphes me mematheka. dia
touto toinun oude peri tes theias ekeines, tes toi theioi logoi
koinonesases sarkos, saphos eipein dunesomai]. {19} ibid. b. c.
3. Jam vero, cum haec fuerit doctrina Marcelli, Photini, et factionis
istorum hominum, vix quicquam occurrit in singulis ejus articulis, sic ex
ordine collocatis, quod non sit tum expressum tum confutatum in quarta
illa, quam vocant, Oratione Athanasii. Cujus rei vis eo major esse debet,
quod in historia temporum illorum Athanasius tam alienus est ab Eusebio,
tam familiariter agit cum Eugenio et Basilio. Cum enim dissimilium
ingeniorum, diversarum partium viri, ut Athanasius et Eusebius, ejusdem
erroris sunt testes, ut reipsa hic aut illic existentis, errorem illum
verisimile est et revera existere, et existere in illo loco, cui Eusebius
eum assignat, Athanasius saltem non abjudicat. Deinde Basilius, Athanasius,
Eugenius, unam rem agunt in historia hujus quaestionis; accusator Basilius,
Marcellus et Eugenius rei, Athanasius judex, crimen haeresis cujusdam
societas; quare cum Athanasium eundem de eadem haeresi jam antea scripsisse
constet, facilis est conjectura, sanctum Doctorem, cum scriberet, versari
in illis ipsis hominibus impetendis, quos postea notat Basilius, horret
Eugenius. Verum ad ipsam locorum collationem veniamus, expositis hinc
sectae istius placitis, illinc opinionibus ab Athanasio damnatis.
(1) E sectionibus triginta sex libri quarti, saltem una et viginta id agunt
ut refellant eos qui dicerent Verbum non esse Filium: esto septem ex iis
respexerint Paulianistas, nihilominus reliquis quatuordecim aliquis
inveniendus est scopus, cui plene et unice responsurus est comitatus
Marcelli.
(2) Increpat Athanasius commentum dicentium, Verbum Dei, similem verbi
humani, non habere substantiam; [Greek: ou dialelumenos, e haplos phone
semantike, alla ousiodes logos. eigar me, estai ho Theos lalon eis aera ...
epeide de ouk estin anthropos, ouk an eie oude ho logos autou, kata ten ton
anthropon astheneian]. s. 1. Vid. quoque _Contr. Sabell. Greg._ s. 5. e.
{20} Hoc vero idem illud est, conceptis verbis, cujus Eusebius insimulat
Marcellum, e. g. [Greek: epi de tou logou, semantikon auton didosi, kai
homoion toi anthropinoi]. p. 118. Vid. quoque p. 128.
(3) Reprobat Athanasius illud in haereticis suis, quod dicerent in Natura
Divina prius fuisse silentium, tum actionem quandam; [Greek: ton Theon,
sioponta men anenergeton, lalounta de ischuein auton boulontai]. s. 11.
vid. etiam s. 12. At Eusebius Marcellum postulat de eodem; [Greek: ho logos
endon menon en hesuchazonti toi patri, energon de en toi ten ktisin
demourgein, homoios toi hemeteroi, en sioposi men hesuchazonti, en de
phthengomenois energounti]. p. 4, d. Alibi innuit Eusebius posse fieri, ut
artifices etiam humani et in silentio sint et in actione simul, interna
quadam mentis operatione, p. 167, b; idem innuit Athanasius s. 11, d.
(4) Non pauca superius dicta sunt de [Greek: platusmoi] illo [Greek:
monados] in carne, idque [Greek: energeiai] quadam; jam in hac materie tota
est una pars libri seu Orationis quartae, viz. ss. 13, 14, 25. [Greek:
phesi gar], dicit Athanasius, [Greek: ho pater platunetai eis huion kai
pneuma] s. 25. [Greek: tis he energeia tou toioutou platusmou? phanesetai
ho pater kai gegonos sarx, eige autos monas on en toi anthropoi eplatunthe]
s. 14.
(5) Dogma illud Verbi a Deo procedentis, ad Deum redeuntis, Marcello
tribuunt et Eusebius et Basilius; Athanasius autem illi quam impugnat
factioni, ipsis adhibitis vocibus [Greek: proelthon] et [Greek:
palindromon], [Greek: proodos] et [Greek: anadrome], [Greek: proeballeto]
et [Greek: anakaleitai], [Greek: gennesis] et [Greek: paula tes genneseos].
s. 12. s. 4, e.
(6) Marcellum de Verbo disserentem jam vidimus insistere in phrasi [Greek:
en toi Theoi]: idem fecerunt haeretici illi, de quibus loquitur Athanasius,
vid. s. 12. passim s. 2. init. etc. s. 4, e.
(7) Eosdem incusat Athanasius, nisi vellent esse meri Sabelliani, quod
necessario tenerent attributa Dei esse res quasdam per se subsistentes in
divina natura, quae proinde [Greek: sunthetos] est: at hoc ipsum deducit
Eusebius ex doctrina Marcelli. Athanasius: [Greek: kata touto he theia
monas sunthetos phanesetai, temnomene eis ousian kai sumbebekos.] {21} s.
2. Eusebius: [Greek: suntheton hosper eisegen ton Theon, ousian auton
hupotithemenos dicha logou, sumbebekos de tei ousiai ton logon]. p. 121.
vid. p. 149, d. Iterum Athanasius [Greek: ei touto, pater men hote sophos,
huios de hote sophia. alla me hos poiotes tis tauta en toi Theoi] s. 2.
Iterum Eusebius: [Greek: ei d' hen kai tauton en ho Theos kai he en tais
paroimiais sophia, hexis ousa sophe en autoi nooumene, katho sophos ho
Theos, ti ekoluen, k. t. l.] p. 150, b.
(8) Teste Eusebio, Marcellus, dogma suum insinuans, professus est sibi
praecipue cordi esse monarchiae dogma p. 109, b. quod quidem dogma
Athanasius contra, disputationis suae statim principio, confirmat illaesum
prorsus esse et securum in doctrina catholicorum.
(9) Celebre est Marcelli dogma illud de regno Christi ad tempus duraturo,
ab initiis quibusdam orto, finem tandem habituro: haereticorum autem, quos
urget Athanasius, haud absimile est illud s. 8., quod Filio et existendi et
regnandi initium videntur assignasse.
(10) Verbum esse Filium etc. in Veteri Testamento negat Marcellus apud
Eusebium p. 131, b. pp. 83-101. pp. 134-140; negant haeretici apud
Athanasium, ss. 23-29.
(11) Cum loca illa Veteris Testamenti objicerentur Marcello, profitebatur
eas anticipationes esse Novi; [Greek: ei de tis, kai pro tes neas
diathekes, tou Christou, huiou onoma toi logoi monoi deiknunai dunasthai
epangelloito, heuresei touto prophetikos eiremenon]. Euseb. p. 82, a. Quare
apud Apostolum ad Rom. I, 4. pro [Greek: horistheis] legebat [Greek:
prooristheis]. Euseb. contr. Marc. I, 2. Vid. Anathem. 5^{um} Concil.
Sirm.; vid. porro _Select. Observ._ R.S.C. p. 10. Quod idem de Photino
quoque narrat Epiphanius, autumasse scilicet eum Vetus Testamentum scriptum
esse [Greek: prokatangeltikos, prochrestikos], _Haer._ p. 830. At
Athanasius quoque de haereticis suis disputans, [Greek: alla nai, phasi,
keitai men, prophetikos de esto]. s. 24.
(12) Cum contra Marcellum urgeretur Psalmus 109, voluit "Luciferum" illum
esse stellam, quae Magorum dux fuit. Euseb. p. 48, b. Vid. Epiphan. _Haer._
p. 833, a. {22} Athanasius quoque pro parte sua, per duas sectiones totus
est in eodem Scripturae loco excutiendo.
(13) Accedit denique, quod notatu certe dignum est, idem propemodum sentire
Athanasium de natura dogmatis Sabelliani, quod Eusebium, Eugenium, Basilium
sensisse supra dictum est. [Greek: Sabelliou to epitedeuma, ton auton huion
kai patera legontos, kai hekateron anairountos, hote men huios, ton patera,
hote de pater, ton huion]. s. 9.
Profecto plura sunt quae conferri possint ad Athanasii librum quartum ex
Marcelli et Photini haeresi illustrandum; haec autem qualiacumque satis
sint quo demonstretur, illud sanctissimi doctoris opus, non adversus
Arianos, sed adversus Photinianorum dogma esse exaratum. Neque id multum in
hac re valet, quo motus, Montefalconius dubitat an opusculum _Contra
Sabellii gregales_ sit Athanasii; nullam scilicet esse memoriae proditam
Athanasii cum Sabellianorum familiis dimicationem. Nam si reipsa certum
est, hunc librum de Sabellianismo quodam disputare, esse autem genuinum,
(id quod nemo inficiatur,) quid ultra quaerendum est? aliorum silentium
explicatione eget, sed nihil probat. Opportunum autem est Sirmondi
responsum de Hieronymo similiter praetermittente Eusebii tractatus contra
Sabellium:--"de infinitis voluminibus quae ab Eusebio edita testatur,
pauca, certe non omnia, Hieronymum commemorasse." Sirmond. _Opp._ tom. I.
init.
Jam mihi disputandi tandem finem facturo, in mentem subit Ciceronianum
illud, "Utitur in re non dubia testibus non necessariis." At certe nulla
moles argumentorum illis nimia est, qui adversarios habent Montefalconium
Benedictinum, Jesuitam Petavium.
Restat ut subjiciatur operi nostro brevis quaedam analysis partium seu
fragmentorum eorum, ex quibus consistit hic liber.
1. Sectiones septem, 1-5, 9, 10, Monarchiam tractant, {23} et cognatam
materiam unitatis, simplicitatis, integritatis divinae, tum Filii
generationis; quarum una s. 4. et alterius pars s. 3. Arianos alloquitur;
reliquae familias Sabellianas.
2. Duo, 6 et 7, cum Arianis cominus pugnant, nihil autem commune habent
neque cum sectionibus quae praecedunt, neque cum iis quae subsequuntur.
3. Tres, 8, 11, et 12, comparationem ineunt inter contrarias sectas,
praecipue Sabellianam.
4. Tres aliae, 13, 14, 25, pertinent ad praecipuum quoddam dogma Sabellii
et Marcelli.
5. Universae 21. sectiones, quae reliquae sunt, cursum autem paene
continuum habent, 15-24, 26-29. unam rem agunt, Verbum scilicet idem esse
ac Filius, contra doctrinam Marcelli et Pauli Samosateni.
[Illustration] {24}
[Illustration]
DISSERTATIO II.
DE ECTHESI EPHESINA CONTRA PAULUM SAMOSATENUM.
[Illustration]