CARTA WILLELMI.

_W. Gratia Dei, Rex Angliæ, Comitibus, Vice-Comitibus & omnibus

Francigenis & Anglis qui in Episcopatu Remegii Episcopi terras habent,

salutem: Sciatis vos omnes & cæteri mei fideles, qui in Anglia manent,

quod Episcopales leges quæ non bene nec_ _secundum sanctorum Canonum

præcepta usque ad mea tempora ni regno Anglorum fuerunt communi concilio

& consilio Archiepiscoporum meorum, & cæterorum Episcoporum & Abbatum, &

omnium principum Regni mei emendandas judicavi. Propterea mando & regia

auctoritate præcipio, ut nullus Episcopus vel Archidiaconus, de legibus

Episcopalibus amplius in hundret placita teneant, nec causam quæ ad

regimen animarum pertinet, ad judicium secularium hominum adducant. Sed

quicunque secundum Episcopales leges de quacumque causa vel culpa

interpellatus fuerit, ad locum quem ad hoc Episcopus elegerit vel

nominaverit, veniat, ibique de causa sua respondeat, & non secundum

hundret, sed secundum Canones & Episcopales leges, rectum Deo & Episcopo

suo faciat. Si vero aliquis per superbiam elatus ad justitiam

Episcopalem venire noluerit, vocetur semel, secundo & tertio; quod si

nec sic ad emendationem venerit, excommunicetur, & si opus fuerit ad hoc

vindicandum fortitudo & justitia Regis sive Vice-Comitis adhibeatur.

Ille autem qui vocatus ad justitiam Episcopi venire noluerit, pro

unaquaque vocatione legem Episcopalem emendabit. Hoc etiam defendo & mea

auctoritate interdico, ne ullus Vice-Comes aut præpositus aut minister

Regis nec aliquis laicus homo alium hominem sine justitia Episcopi ad

judicium adducat. Judicium vero in nullo loco portetur, nisi in

Episcopali sede, aut in illo loco quem ad hoc Episcopus constituerit._

De honestate & castitate dictorum Canonicorum.

_In qua videlicet Matre Ecclesia canonici Deo servientes caste &

catholice vivant, nullaque inter eos præbenda ematur, vel vendatur,

depulsa omni hæresi symoniaca. Si quis autem, quod absit, aliter

voluerit vivere, & canonicis præceptis obedire noluerit, fraterno amore

prima & secunda vice usque ad tertiam à Decano & fratribus cæteris

corrigatur. Si autem adhuc rebellis permanserit, ad notitiam Episcopi

perveniat, qui Episcopus una cum Decano & fratribus cæteris adjunctis

etiam orationum meditationibus fratrem infirmum sanare & corrigere

studeat. Si vero ipse taliter castigari noluerit, & proprio reatui

pertinaciter indulgere voluerit, omnibus rebus Ecclesiæ vacuus, ut

accessit, foras mittatur, & alter morum & scientiæ merito dignus, absque

omni munere, ut dictum est, locum ejus terram occupantis obtineat. His

omnibus incommutabiliter ita dispositis veto & regali auctoritate

prohibeo, ut quislibet cujusque ordinis sacratissimis locis supradictis

violentiam aliquam faciat, vel de rebus eorundem aliquid minuat. Quod si

Episcopus vel aliquis alius in futuro suadente diabolo hoc vetitum

facere temptaverit, deprimat & compescat ejus nequitiam Rex, qui tunc

temporis in hac patria regnaverit, ut regnum & gloriam obtinere valeat

in secula seculorum. Amen._

_REMARQUES SUR CETTE CHARTE._

Dans ma Remarque sur la Section 137 de Littleton, j'ai observé, à

l'égard du Concile tenu à Lislebonne par ordre de Guillaume le

Conquérant, en 1080[52], que lorsque les Ecclésiastiques avoient exercé

anciennement en France quelque portion de la Justice civile, ce n'avoit

été que par exception au droit commun; & en effet, leur Jurisdiction a

tellement été bornée de tout temps aux matieres purement spirituelles,

que par l'article 3 du Concile ci-dessus cité, la compétence dont le

Conquérant prive les Evêques n'est relative qu'aux épreuves; ils

n'avoient donc encore usurpé alors que cette compétence sur les Juges

Laics. Cette opinion est très-opposée à celle de M. de Montesquieu sur

les _Justices territoriales des Eglises_[53], & trop conforme aux

maximes de la Charte que _Wilkins_ nous offre ici, pour que je néglige

l'occasion que cette Charte me procure de développer l'équité des usages

sur lesquels elle étoit fondée. Mais pour se mettre bien au fait de la

nature des justices que les Eglises avoient eues jusqu'au temps du

Conquérant en France & en Normandie sur les hommes dépendans de leurs

Bénéfices, il est indispensable de discuter le systême de l'Auteur de

l'Esprit des Loix sur l'antiquité des Hautes-Justices des Seigneurs

laïcs: car c'est de ce systême qu'il tire les principales preuves sur

lesquelles il appuye l'antiquité de celles qu'il attribue aux Eglises

dès les temps les plus reculés de la Monarchie Françoise.

[Note 52: _Norman. Sinod. Provincial. Dom. Bessin. pag.

67._]

[Note 53: Esprit des Loix, tom. 4, L. 30.]

Selon l'illustre Magistrat[54] «_c'étoit un principe fondamental de la

Monarchie, que ceux qui étoient sous la puissance militaire de

quelqu'un, étoient aussi sous la Jurisdiction civile._»

[Note 54: Esprit des Loix, L. 30, c. 18.]

Arrêtons-nous d'abord à fonder les appuis que l'Auteur donne à cette

assertion. Il cite, en premier lieu.

Un Capitulaire de Louis le Débonnaire, en 815. En mettant sous les yeux

du Lecteur le texte de ce Capitulaire, il lui sera facile d'apprécier

sans recherches les conséquences que M. de Montesquieu en a tirées.

_In nomine Domini, &c..... Ludovicus... Imperator Augustus omnibus

fidelibus, &c._

_Sicut nullius vestrum notitiam effugisse putamus qualiter aliqui

homines.... relictis propriis habitationibus & facultatibus quæ ad eos

hereditario jure pertinebant de partibus Hispaniæ ad nos confugerunt....

& à Sarracenorum potestate se subtrahentes nostro Dominio libera &

prompta voluntate se subdiderunt, ita ad omnium vestrum notitiam

pervenire volumus quod eosdem homines sub protectione & defensione

nostra receptos in libertate conservare decrevimus._

Anciennes loix des François conservées dans les coutumes angloises recueillies par Littleton, Vol. II · 第 163 / 290 题