quarterio frumenti fiant, quos panetarius à pistore per numerum recipere
tenetur. Item, quot panes, quotque fercula simplici familiæ diebus
communibus conveniant.
_Ss. 20._ Item, habere debet unum folium taliæ tripartitæ de blado &
braseo, pistori deliberato per præpositum.
_Ss. 21._ Omnes autem servientes Senescalo conjunctim & divisim de
Officiis suis respondere tenentur; ipseque de eorum factis tenetur
testimonium perhibere.
Livre 2, chapitre 73.
_DE OFFICIO BALLIVI._
_Ss. 1._ Ballivus autem cujuscunque manerii esse debet in verbo verax, &
in opere diligens ac fidelis, ac pro discreto appruatore cognitus,
plegiatus & electus, qui de communioribus legibus pro tanto Officio
sufficienter se cognoscat, & quòd sit ita justus, quòd ob vindictam vel
cupiditatem non quærat versus tenentes Domini, vel aliquos sibi
subditos, occasiones injustas, per quas destrui debeant, seu graviter
amerciari. Caveat autem sibi à vitio pigritiæ redargui; surgat ergo
mane, nè tepidus videatur, vel remissus, & carucas inprimis jungi
faciat, deinde campos, boscos, prata, pasturasque ambiat & aspiciat, ne
indè dampna fiant in auroris.
_Ss. 2._ Facto siquidem suo circuitu carucas Dominicas adeat,
custumarias, & adjutrices, prospiciens quod antequam _dietam_[A] suam
plenè paraverint, minimè disjungentur, alioquin cadit in compoto. In
initio igitur temporis seminandi, & _trebinandi_[B], conjunctim sint cum
carucis Ballivus, præpositus, & messor per totam dietam, donec arraras
suas legitimè compleverint, quantum videlicet ad unum diem pertinebit, &
quòd omnes se intromittant, quòd carucarii diligenter & bene suas
faciant operationes, & qualiter eo die expediverint, statim disjunctis
carucis videant per mensuram: & nisi ipsi carucarii rationabiles
[Marge A: Visite du jour,
_hodiernum iter_.]
[Marge B: _Trebinare_,
donner le dernier labour.]
prætenderint excusationes de aruris suis, secundum aruram illius dietæ,
tenentur reddere rationem. Et nihilominus facta eorum & defectus sæpe ac
sæpius expedit supervidere, & videre per messorem, ne hujusmodi defectus
remaneant non correcti & impuniti. Et notandum, quod caruca boum, cum
duobus equis tantum expediet, quantum tota cum equis, præterquam in
terra litorea & petrosa, quæ pedibus boum gravis est & impediosa, tum
quia equus plus sumit & expendit; tum quia carucarii & fugatores extra
passum ire consuetum, secundùm usum boum grave videtur, tum quia caruca
boum in terra gravi præcedet, ubi equina remanebit.
_Ss. 3._ Qualiter verò equus magis quàm bos est sumptuosus, videndum est
& sciendum, quòd omnis bos vel vacca ad laborem carucæ deputata, à festo
Sancti Lucæ, usque ad Festum Inventionis Sanctæ Crucis per xxviij
septimanas, ex communi consuetudine ad præsepe custoditur. Equus autem
si in statu laborandi debeat observari, de sexta parte busselli avenæ de
pretio oboli singulis noctibus oportebit ipsum præbendari, & ex xij
denariorum herbagii ad minus æstivali tempore refocillari, & quolibet
mense denariatus sibi compete ferramenti, quorum summa est xj sol' vj
den' præter estoveria foragii, & eschaetarum bladi. Bos verò de tribus &
dimidia mensura avenæ, de quibus x faciunt bussel, sufficienter poterit
quâlibet septimanâ sustentari, unde summa ij sol' vj den' in toto. Equus
etiam cum senectute vel labore convincatur, de pelle tantum
correspondet, sed de bove secus erit; nam cum decem denariatis herbagii
salvari poterit Dominus indempnis, vel ferè, ut, si pro labore non
sufficiat, interfici poterit, & per venditionem carnis carnificibus, &
pellis, & hujusmodi, per particulas poterunt primi custus, vel ferè
Domino restitui, & sic poterit Dominus indempnis vel quasi observari.
_Ss. 4._ Item supervidere debet Ballivus falcatores, messores,
cariatores, operarios, & Ministros manerii universos, quod quilibet quod
suum fuerit justè debiteque prosequatur; vel legalius, subtiliusve ad
commodum Domini, quàm per competentes minas, quotiescunque transgressi
fuerint, poterunt castigari, monitionibus tractabilibus
intervenientibus.
_Ss. 5._ Faciant igitur circumspectè terras Dominicas marlari,
compastari, de ovili faldari, appruari, & emendari, ut sensuum suorum
abundantia per effectum operis liquere valeat universis.
_Ss. 6._ Nec permittat equos, vel affros carucarum, vel carectarum, ab
aliquo majore vel minore, per crebras & indebitas equitaturas impunè
vexari, sed quòd ipsi simul cum aliis pecoribus bene custodiantur, nè
per negligentiam vel pigritiem de debitis puturis & præbendis suis
quicquam amittant, vel subcontrahatur ab eisdem.
_Ss. 7._ Nec liceat Ballivo pro villenagiis proximis hæredibus, aut
aliis liberandis, vel pro releviis, seu maritagiis fines capere, vel
placitum tenere de aliquo quod tangat liberum tenementum, feodum, vel
libertatem, nec etiam furniandi sibi liceat, vel braciandi in manerio,
nisi Dominus præsens extiterit.
_Ss. 8._ Item, nec sit Ballivus ad mensam Domini, sed sub certis vadiis
quotidianis victus sibi constituatur.
_Ss. 9._ Sæpe videat Ballivus trituratores in grangiis, qui si purè
granum à paleâ non separaverint, illum iterum puriùs faciat triturari,
nè grana in paleâ remanentia in fimo agris disperso germinent, in
tegmineve domorum: foragium autem tassari faciat & cooperiri, cujus
eschaetæ, prout collectæ fuerint, in luto plateis, & itineribus
projiciantur ad fimum nutriendum, quod multo magis ad commodum Domini
sic deveniet, quàm si ad venditionem devolveretur: stubula verò in terra
requiescat, nec plus inde tollatur, nisi quod pro reparatione domorum
curiæ fuerit necessarium, & residuum per carucam subvertatur.
_Ss. 10._ Mense autem apprilli, tempore videlicet quo omnia aperiuntur,
warectandi erit tempus idoneum & amoenum, cum terra fregerit post
carucam; rebinnandi verò post festum Nativitatis Sancti
Johannis-Baptistæ, cum terra pullulaverit post carucam.
_Ss. 11._ Ad seminandum autem cum terra fuerit assessa, & non concava:
sed omnis colonus temporis congruitatem singulis minimè poterit vicibus
expectare.
_Ss. 12._ Videat etiam Ballivus, nè ad expeditionem carucariorum per
minus amplos radios depereat cultura, vel alio quovismodo durante
exarando. Et cum bona terra arari debeat pro warecto caveant sibi
carucarii, ne malam terram perversè arando attingant; sed per radium
quadratum terram bonam advertant, dùm tamen profundam, ita quòd terra
recens cooperta vel disco-operta non remaneat. Et cum tempus affuerit
rebinandi, nè profundo arent, carucariis inhibeatur; sed levis sit
carucæ cursus saltem ad herbarum & radicum destructionem: nam si tempus
pluviosum supervenerit, & per profundam aruram fiat terra mollis &
aquatica, & tempus venerit seminandi, caruca tunc ad aliquam terram
certam attingere non valebit, sed erit caruca tanquam lutosa: faciant
ergo radios suos leves in rebinando, ut profundiùs per duorum digitorum
largitatem attingere valeant in seminando, per quod caruca à luto
deliberari valeat, & mundari, & pulchram bonamque faciat aruram.
_Ss. 13._ Cum autem tempus advenerit seminandi, non permittat Ballivus
largos, sed spissos minutos, beneque conjunctos radios arari, per quod
semen æquiùs cadere valeat in eisdem: nam radiis largè aratis, & semine
projecto, herciaque superveniente, statim sit discensus seminis inter
duos radios per herciæ tractum, & summitas terræ inter ipsos radios
habita, detecta, & tanquam sterilis remanebit, quod tempore segetum ab
uno capite in aliud respiciendo ad oculum manifestiùs apparebit.
_Ss. 14._ Si quid autem bladi remanserit post seminationem agrorum, id
prudenter granario retornetur, vel granatarius in compoto de facili
poterit titubare.
_Ss. 15._ Si autem terra deorsum seminari debeat, terram exaltari &
minimè arari oportebit & terra per carucam aliquantulum elevata, sub
pede carucarii sinistro ultimum radium arando subvertatur &
prosternatur, ut ultimus radius perinde districtior habeatur.
_Ss. 16._ Item videat Ballivus, quod maturè incipiat seminare, ut ante
adventum magni algoris, magnique gelu, & yemis gramina suas expanderint
radices.
_Ss. 17._ Nam si tardè secare fecerit, & effusio pluviæ infrà octo dies
sequentes discenderit, & illico supervenerit gelu durabile,
quantumcunque aqua terræ concavitatem fuerit ingressa, gelu penetrabit,
per cujus si perseveraverit per triduum vel ampliùs, possibile est
hujusmodi grana tenera & aquosa germinata & pullulata omnino deperire.
_Ss. 18._ Et sciendum quod duæ sunt terræ, quæ maturè debent seminari ad
semen præcipuè quadragesimale, terra, viz. marlosa, & terra lapidea, nè
fortè per fervidum marcium dampnum contingat, & impedimentum per minimam
duritiam, vel nimiam concavitatem; & ideo tempestivè debent hujusmodi
terræ seminari, ut per sappum & virtutem yemis naturale recipiant
nutrimentum: terras autem molles & sabulonosas non est necesse maturè
seminare, eo quod hujusmodi terræ temporibus pluviosis ex consuetudine
subvertuntur per aruras; sed terras aquosas, & de marisco necessarium
est optimè fodere & radiare, & radios aptè purgare, ne semen humi
projectum, per impetum aquæ submergatur. Terras verò steriles, & quasi
derelictas semine genecti vehementer expedit seminare.
_Ss. 19._ Et notandum, quod semen hyemale in eadem terrâ à qua venit
projectum, sicuti aliud faceret de partibus remotis quæsitum nullatenus
abundabit: faciat igitur quivis discretus semen sibi emi hyemale, ut
copiosior eveniet ususfructus. De semine verò proprio quadragesimali
seminentur terræ Domini, nisi propter fori facilitatem hoc fuerit
omissum. Nulli Ballivo sit vile, si de rebus Domini Dominum possit
appruare, ut de suis ordeis braseum, de lanis pannum, de linis telas, &
hujusmodi fieri; vel si equum, pullum, vel palefretum de furfure,
fabisque educi, faciatque nutriri, vel alia quæ commoditatis Domini
respiciant incrementum.
_Ss. 20._ Item, vivaria, stagna, lacus, servoria, & hujusmodi, piscarias
suas quisque discretus bresmys & perchiis faciat instaurari; sed non de
lupis aquaticis, tenchiis, vel anguillis, qui effusionem piscium
nituntur devorare.
_Ss. 21._ Item, potestas habere posternas in omni curia totaliter
inhibeatur, sed unicus sit ingressus. Et in omnibus instauro equarum,
emissariorum, cignorum, & apium, quisque studeat instaurare.
_Ss. 22._ Et in fine de omnibus Officiis sibi subditis intromittere se
debet diligenter, ne per dissimulationem, & negligentiam suam, &
impudentiam ministrorum in poenam compoti merite debeat condempnari.
Livre 2, chapitre 74.
_DE MARESCALLO._
_Ss. 1._ Officium autem Marescalli est præbendam contra præpositum
talliare, & numerum equorum Senescallo hospitii in compoto diei qualibet
nocte computare, ut ipse in rotulo suo numerum equorum possit inserere,
specificando nomina supervenientium de eorum adventu, & morâ.
_Ss. 2._ Item, furfur à præposito per talliam recipere, cum inde necesse
habuerit, & inde Senescalo compotum reddere, ut fiat de furfure, sicut
de avena.
_Ss. 3._ Item, contra præpositum de ferris & clavis ab eo receptis
talliam recipere, tam de numero ferrorum, quam de eorum custubus, & ubi
ea allocaverit Senescalo demonstrare; nec sine sua licentia alienos
equos inde licebit ferrare. Item, fænum & literam equis deliberare.
Chapitre 75.
_DE COQUO._
Officium coqui est, de singulis ferculis ratiocinium reddere Senescalo
singulis diebus.
Chapitre 67.
_DE PRÆPOSITO._
_Ss. 1._ Præpositus autem tanquam appruator & cultor optimus per
villatam electus ad præposituram Domino, vel ejus Senescalo palam debet
præsentari, cui injungatur Officium illud indilate. Non ergo sit piger
vel somnolentus, sed efficaciter & continuè commodum Domini adipisci
nitatur, & exarare, carucasque intrinsecas & extrinsecas mane conjungi,
terrasque conjunctim & purè arari, putoque semine, nec minus sparsè
dispergi faciat & seminari, fimum etiam nutriri & co-adunari, ad
sterculinium cum terra fimumque mixtum faciat exaltari.
_Ss. 2._ Aream etiam cariæ cum marla, seu fossatorum mundatione, vel
saltem terra bona quâlibet faciat quindenâ marlari, desuperque
straminari. Et cum de residuo straminis bestiis non necessarii, &
plateis luto projecti fimus superfuerit, illum ante martii siccitatem
colligi faciat, & nutriri, qui cum cariari debeat ad rura, cum
cariatoribus præsens existat præpositus totâ die, ut sine fictitia
dietam finiant & laborent, & secundùm laborem illius dietæ debet futurus
labor expediri, allocari, alioquin etiam in compoto cadent; & quod de
istis dicitur, dici poterit de cariatoribus universis.
_Ss. 3._ Terra autem sabulonosa fimo puro non fimoretur, sed cum terra
optimè permisceatur; hujusmodi enim terra respectivè quodammodo calida
est, fimusque purus calidus, & tempus æstivale fervidum: mixtis ergo
caliditatibus, ordea per consequens possibile est marcisci: expedit
igitur fimum hujusmodi terrâ misceri.
_Ss. 4._ Ex rore namque ex naturali frigiditate hujusmodi terræ mixtæ
horis vespertinis generata procreatur segetibus nutrimentum; fimus verò
purus in rure dispersus, ultra duos vel tres annos secundùm quod terra
fuerit frigida vel calida, minimè durabit. Mixtus autem in duplo licet
tantam non habeat substantiam, vel virtutem; marla autem durabilior est,
eo quod fimi descendendo, & marla ascendendo consumitur. Et hæc est
causa quare terras fimo dispersas profundè non expedit exarare, adjecta
itaque terra fimo rariùs descendet, & per consequens tardiùs consumetur;
qui cum superarentur, immissâ carucâ subvertantur, quia roris
stillicidia multum juvant ad mixturam. Nec in warrectum debent mitti
fimi, quia per rebinnuram fere subverterentur; & sic ante tempus seminis
multùm consumerentur: sed ante tempus seminandi immediatè distribuantur,
& maximè, si fuerint de ovili; quanto enim fimus ovilis semini sit
propinquior, tanto commodior & utilior: tempore autem augusti bidentes
alienos admittere expedit ad ovile, eo quod tunc temporis fimum
abundantiùs emittunt.
_Ss. 5._ Item, præpositus per consensum & visum Ballivi & Senescalli,
inter festa Pentecostes & Paschæ instaurationem pecorum, videlicet à
debilibus fortia, & ægrotis sana eligi faciat, & separari; debilia
namque magis consumunt, eo quod sæpiùs & meliùs oportebit hujusmodi
destinare tamen ad operationes, & laborem constituta præbendare, &
eisdem debilioribus frequentiùs parcere & deportare, & quanto in
laborando parcatum fuerit eisdem, tanto erit onus graviùs, pejorque
conditio robustis.
_Ss. 6._ Si autem priusquam senectutem nimiam attigerint, vel per
decrepitatem, mahemiam, vel laborem nimium declinaverint, sic fuerint
electa, ex mediocribus custubus poterint emendari, & per venditionem,
vel alio quovismodo poterunt per substituta de levi, quasi revivisci;
dum tamen prudenter vendantur, & de eis emantur fortiora, necessarium
est igitur hujusmodi pecora sapienter abolire: & post festum Sancti
Johannis-Baptistæ expedit, quod boves debiles, & malè intentati,
veteresque vaccæ, ac steriles, juveniliaque averia parum emendantia,
singulis annis in bonam mittantur pasturam, in quam pingues valeant
devenire, ut tunc quod Domino fuerit utilius, sagaciter inde disponatur.
_Ss. 7._ Sufficiensque pastura tribuatur pecoribus laborantibus, ne per
defectum declinent ad miseriam, per quod dampnum consequatur duplicatum,
eo quod sumptus erant graviores, rarioresque labores.
_Ss. 8._ De die claro faciat præpositus in præsentia sui vel messoris
affros & equos quotidiè præbendari: ita quod præbenda coram bobus
conferenda stramine avenæ misceatur, vel frumenti; arestæ enim straminis
ordeacei rugitus eorum impediret. De die dico, nè præbenda noctanter per
custodes furetur eisdem; cum stramine dico, eo quod occasione præbendæ
magis comedant foragium & per consequens magis bibent, & pinguescent,
tum tamen hujusmodi foragia per modicas paululum quantitates eis
liberentur; quod si per magnam, minus comedent, magisque devastabunt.
Præterea, si per magnam quantitatem eis fuerit liberatum ac ipsis
postmodum rugientibus cum fuerint satiati, residuum straminis
conculcabunt, naribusque inflabunt, & per consequens odio habebunt, &
sic sordescent.
_Ss. 9._ Affros autem quandoque lavare, desiccatos striliare non est
inutile; prodest etiam boves de die bis stergere cum vispilione, eò quod
affectiùs se lambebunt.
_Ss. 10._ Item, vaccis matricibus competens provideatur pastura, nè
lactis patiantur detrimentum, & cum vitulus taurinus vituletur, primo
mense non ablectetur; à quo deinceps de septimana in septimanam unicus
lactis tractus debeatur, qui ultra duos menses minimè lactari
permittatur; vitulus autem femellus integre suum lac obtineat per tres
septimanas, à quâ postea veluti de masculo tractus uberum vicissim
tollantur: & tempore separationis aquam habeant abundanter infra domum
videlicet & extra, ne per defectum aquæ, sicut frequenter contingit, ex
ægritudine pulmonis moriantur.
[Marge A: Mesure qui pesoit
huit livres, _Assis. Reg.
David. Apud Sleneum_.]
[Marge B: Cette mesure
pesoit douze livres d'eau,
_videlicet quatuor libras de
aquâ marinâ, & quatuor
libras de lacu vel stagno &
4 de aqua currente & clara.
Lagena debet esse in
profunditate, sex polices
cum dimidio pollicis, in
latitudine inferiore debet
esse octo pollicum cum
dimidio policis & cum
spissitudine ligni utriusque
partis. Et in rotunditate
partis superioris debet esse
viginti septem pollicum, &
in rotunditate, inferiore
debet esse viginti trium
pollicum, Ibid._]
_Ss. 11._ Cum autem calidum tempus accesserit & serenum, multum expendit
juvenculas & vaccas, instaurumque bestiarum in falda bene straminata
noctanter custodiri, ut perinde meliorentur Dominicæ culturæ.
_Ss. 12._ Cum autem tempore pasturæ bonas vaccas lactrices ab aliis
separaverit, bonaque de marico salsa pasci fecerit extunc debet lac
duarum hujusmodi vacarum de una _waga_[A] casei in xxiiij septimanis ex
communi consuetudine respondere, nec non & qualibet hebdomada de dimidia
_lagena_[B] butyri. Si autem de pastura bosci, vel prati post
falcationem, seu stibulæ post tempus messium, sic erit tanta proficui
responsio de tribus vaccis, quemadmodum prædictum est de duabus. Et nisi
de tanto responderit, cujus intererit, ipsum tenebit compoti catena, eo
quod miserrima trium de uno caseo de pretio unius oboli in duobus diebus
respondebit, & de denariato butyri per septimanam. Et quod dicitur de
trium vaccarum responsione, dici poterit de viginiti bidentibus
matricibus sanè custoditis.
_Ss. 13._ Nec sustineatur, quod aliqua vacca ultra festum Sancti
Michaëlis lactetur, eò quod hujusmodi lactare eas debilitat vehementer &
enervat, ac tardiùs minusque lactis præbebunt in anno futuro, vitulusque
exilior erit atque minor.
Chapitre 77.
_DE CULTORIBUS._
Cultores autem sint cogniti, & tales qui tempora congrue discretè
sciant expectare, culturasque, prout tempus & terra poposcerint,
seminare, carucasque ac hercias, cum necesse fuerit; debitè reparare.
Chapitre 78.
_DE FUGATORIBUS CARUCARUM._
_Ss. 1._ Fugatorum autem ars est, ut boves æquè sciant conjunctos
fugate, ipsos non percutiendo, pungendo seu gravando.
_Ss. 2._ Non enim este debent malancholici, vel iracundi, sed gavisi,
cantantes, & lætabundi, ut per melodias & cantica boves in suis
laboribus quodammodo delectentur, ipsisque foragium & præbendam deferre,
ipsosque debent amare, & noctanter cubitare cum eisdem, ipsosque
prurire, striliare, torcare, bene in omnibus custodire, prospiciendo nè
foragium eorum furetur, vel præbenda; nec pro duabus noctibus simul vel
tribus fiat liberatio, fæni vel _literæ_[A], sed paulatim de die in
diem, prout fuerit necessarium, liberetur eisdem: nec quòd candelam
habeant, prout dictum est, sustineatur.
[Marge A: Litiere.]
_Ss. 3._ Debent aliena pecora in pastura carucariorum inventa imparcare.
Ipsi etiam & cultores, cum tempus culturæ cessaverit, fossare,
triturare, fodere, includere, cursus aquarum in agris emundare, ac alia
hujusmodi minuta opera & commoda facere tenentur.
Chapitre 79.
_DE PASTORIBUS._
_Ss. 1._ Pastores autem expedit habere discretos, & vigiles, & benignos,
ne oves per suas iras torqueantur; sed ut pacificè in lætitia suas
depascant pasturas: signum autem benignitatis Pastoris, est quòd greges
non diffugerit, sed pascentes suos _circina_[B] pastores.
[Marge B: Je crois qu'il
faut _circinat_, il s'écarte
des autres Pasteurs, &c.]
_Ss. 2._ Inveniat igitur securitatem quilibet quòd in iis quæ officium
suum contingunt, laudabiliter se habebit.
_Ss. 3._ Provideat igitur sibi quisque de bono cane latrabili,
singulisque noctibus cum grege cubitare. Præsepia ac sua ovilia bonis
glagis calidè furratis palisque grossis præparari faciat atque muniri, &
talem curam adhibeat, nè bidentes sibi commissi furentur, vel mutentur,
nec etiam locis aquosis, mariscis, _plassetis_[A], vel profunditatibus,
& pasturis insanis depasci non permittantur, ne ob defectum bonæ
custodiæ putrefiant & pereant, alioquin in poena compoti tenebitur.
[Marge A: Brossailles.]
_Ss. 4._ Ad oves autem multones, & eorum sequelas, tria fiant ovilia;
unum videlicet pro multonibus & castoribus, aliud pro matricibus
bidentibus, tertium pro hogastris annatis & juvenibus, si grex ad hoc
sufficiat, quibus tres deputentur custodes.
_Ss. 5._ Omnes autem oves uno signo consignentur, nec ultra festum
Nativitatis beatæ Mariæ matrices tractari per ubera, seu lactari non
permittantur: hæ quidem, quas retinere non expedit, postquam inter
festum Paschæ & Pentecostæ fuerint electæ, maturiùs tondeantur, ab
aliisque consignentur, & statim bosco committentur, in quo claudantur,
vel in alia pastura, in qua citiùs pinguesci poterunt, & emendari, quæ
quidem in festo Nativitatis Sancti Johannis-Baptistæ vendantur.
_Ss. 6._ Cognosci autem poterunt ægrotæ per casum dentium per signaque
senectutis; lana etiam talium per se vendatur cum pellibus, morinâ
mortuarum, & inde tot releventur cum sagacitate: quidam enim
circumspectè agentes carnes ovium morinâ mortuarum per tantum tempus, ut
inter horam novam & vespertinam, faciunt in aquam mitti, posteaque
suspendi, donec aqua decurratur; quâ carne postea salsatâ & desicattâ,
ipsam faciant appreciari, & inter operarios, familiamque expendi, & ne
cadant in compoto, hujusmodi carnes expeditas secundùm pretium appositum
faciunt in expensis quotidianis allocari.
_Ss. 7._ Inter festa autem Sancti Martini & Paschæ, infra domum oves
expedit noctanter custodire, nisi terra sicca fuerit ovileque bene
reparatum, tempusque serenum. Et quo casu multones forte expedit in
ovile mitti, debilibus autem domi commorantibus foenum apponatur. Cum
autem multones pro tempestate fortè domi commoraverint per se
custodiantur, quibus grossius foenum cum stramine avenæ frumentive bene
triturato distribuatur. Nam si de nocte per tempestatem gravati
extiterint, similiter fortè in crastino, ita quod parum comederint, vel
nihil, posteaque ad præsepe esurientes accesserint foenumque purum
invenerint, illud non comedent, sed devorando transglutinabunt, cumque
eorum natura sit rugiendi, ac id quod non mandetur nullatenus venerit ad
rugitum, possibile est hujusmodi m tonibus per putrefactionem illius
foeni in stomachis remanentis deperire: bonum est igitur quod stramen
foeno adjiciatur, eo quod ob straminis straminis grossitiem foenum
potiùs manducabunt.
_Ss. 8._ Cum autem oves matrices agnos suos producere inceperint, lanam
deleat bercarius de matrum uberibus, ne hujusmodi agni, per tractus
uberum lanam annexam transglutinantes, pereant per hujusmodi lanam in
stomachis suis morantem, quod valdè contingens est.
_Ss. 9._ Post tempus autem tonsionis venire faciat Ballivus coram eo
omnes pelles ovium occisarum, nec non & morinâ mortuarum, ipsasque per
probos & fide dignos faciat apertè videri, an uno signo, vel diversis
fuerint consignatæ. Præterea, quot sint de una & eadem lana quâ vivæ, ne
forte fuerint emptæ, malicioseque mutatæ, ut hujusmodi visores in
compoto Ballivo, si necesse fuerit, testimonium perhibeant veritati; quæ
quidem pelles, simul cum lana annua, vendantur per saccos, vel per
vellera, aliovè quovis modo, prout meliùs fuerit faciendum.
_Ss. 10._ Saccus enim xxx petras debet contra ponderare, vel saltem
xxviij si per rectam petram, quæ xij libras & dimid. ponderat ex
consuetudine communi, ponderetur. Expedit quoque ut Ballivus sit præsens
singulis annis cum lanæ agni, agnorumque pelles, ne fortè decipiatur,
consignari debeant & decimari.
_Ss. 11._ In festo omnium Sanctorum de melioribus ovibus interficiantur
duæ, duæque de pejoribus, ac duæ de mediocribus quæ sinon sanæ
inveniantur, alienentur per venditionem, vel alio modo, usque ad
quidenam Paschæ quo tempore totidem releventur.
_Ss. 12._ Castores autem bonis velleribus communiti cum matricibus
bidentibus tempore veniente competenti custodiantur; matrices autem,
multones & hogastri ter eligantur per annum, & videantur, ne per parvam
imperitiam, vel negligentiam sani morbum capiant ab ægrotis; nec expedit
quod pecora, videlicet oves, boves, vaccæ, & hujusmodi, tempore pluviæ
infra domum admittantur.
_Ss. 13._ Nam si calefactura venti inter cutem & carnem ingrediatur, vel
inter pellem & lanam, citiùs poterint deperire: sed expedit singulis
annis per discretos ter per annum videantur oves, & calefactæ, ægrotæ, &
putrefactæ, quæ per lanam à pellibus recentem, per occulosque croceos,
nec non & per dentium debilitatem cognosci poterunt, cum tota lana
vendantur indilatè, simul cum veteribus & debilibus: juvenes autem in
bona mittantur pastura ante mensem augusti, ut pinguescant in eadem.
_Ss. 14._ Et cum meliores emendentur, & pinguedinem receperint, vicissim
palamque vendantur carnificibus; hujusmodi verò carnes meliores sunt
ante augustum, & quod remanserit post festum Sancti Martini venditioni
divolvatur. Et caveant sibi Ballivus & Præpositus, nè aliquod instaurum
extra manerium vendatur, quin priùs per tenentes Domini, secundùm verum
valorem apprecietur; cujus sit publicus emptor, qui plus inde dare
voluerit, eo quod hujusmodiaveria non sunt catalla defuncti, seu de
parco Regis, vel præda.
_Ss. 15._ Item, diligenter eligantur bidentes in festo Sancti Michaëlis:
nam esto quod ad Pascham ad festumque Nativitatis Sancti Johannis, & in
principio mensis augusti sanæ permanserint; inter duo tamen festa beatæ
Mariæ in augusti septembrisque mensibus, ob malam custodiam in pastura
corruptibili, ac per commestum cujusdam nubis escaetæ, quæ tunc temporis
cadere contingit, vel per commestum albarum testudinum corrumpi poterunt
& infirmari. Et cum hoc fortè contigerit, statim à sanis separentur; de
quibus commodum Domini protinus ordinetur.
_Ss. 16._ Cum aliquis pro mortua fuerit præsentata, & visa fuerit quòd
mortua sit per morinam, infirmitatem, vel ex casu inopinato, tunc refert
utrum ante tempus tonsionis, vel post.
[Marge A: Terme qui désigne
toutes les parties charnues
de l'animal.]
_Ss. 17._ Si autem ante, tune pellis cum vellere æquivalebit; & si post,
bercarius de uno agno, uno vellere, uno _carcosio_[A] bonæ carnis, & unâ
pelle debet respondere, alioquin poenam compoti non evadet Ballivus.
Chapitre 80.
_DE CUSTODIA PORCORUM._
_Ss. 1._ Quilibet autem discretus Ballivus semel saltem in anno porcos
suos potentes à debilibus elegi faciat & separari, insanique deleantur &
vendantur. Apros vel sues non teneat quis, nisi fuerit occasione
bonitatis suæ progeniei, sed suas faciat sues quodamodo castrari, ut
steriles efficiantur; bacones namque talium baconibus masculorum
æquivalebunt.
_Ss. 2._ Matrices, si quæ prægnantes remanserint, non permittat quivis
in hyeme perire, ne per asperitatem algoris sibi anticipentur suorum
tempora productionis porcellorum: ipse verò in tribus mensibus præcipuè
auxilio indiget, februario videlicet, martio & aprili, quæ ter in anno
debent porcellare, nisi mala custodia eas excuset, quibus etiam ac
porcis omnibus optimum est jacere in loco sicco longas matutinas. Si
autem glande, nucibus aut pessona valeant sustentari, bonum est porcorum
instaurum, dum inde boscus, mariscus, vel communia in foresta manerio
pertineat, ex quibus sumere poterint nutrimentum cum aliquo adjutorio
grangiarum. Et quo casu fiat porcheria in marisco vel bosco, in qua,
superveniente fortè gelu poterunt hospitari.
_Ss. 3._ Debiliores tamen & sues cum porcellaverint ad manerium
fugantur, & de exitibus grangiarum, durante hyemis asperitate,
nutriantur; qui cum fragilitatis compunctio transierit, statim
retornentur ad alios. Si autem boscus, mariscus, foresta, vel vastitas
manerio non pertineant, nec sit de quo sustentari poterunt, præterquam
de exitibus grangiarum, tunc porcos non expediet custodire, nisi tot
tantum quot ex stubula tempore autumnali cum aliquibus minutis
grangiarum exitibus poterunt confoveri. Et quo casu nullus teneatur
custos eorundem, sed quàm citiùs fuerint incrassati, habito warranto,
discretè vendantur.
Chapitre 81.
_DE TEMPORE AUTUMNALI._
_Ss. 1._ Non sufficit quòd semen magis projiciatur, nisi segetes cum
diligentia colligantur. Prospiciant igitur sibi Ballivus & Præpositus,
quòd ante tempus metendi mundentur segetes, quòdque cardines, parellæ, &
hujusmodi herbæ dampnosæ penitùs abolentur; hoc tamen fiat post festum
Nativitatis Sancti Johannis: nam si ante idem festum quis faceret hoc,
de uno stipite duæ pullulationes vel tres provenirent, & essent sic
dampnum duplicatum: faciant etiam ante dictum festum, si tempus
arriserit, prata falcari, dispargi, desiccari, co-adunari, & salvò
custodiri, priusquam subjungeretur imbribus pluviosis.
_Ss. 2._ Tempore autem metendi non sint servientes pigritiæ dediti, sed
manè faciat messor suos congregari messores, quos falces messi immittere
festinet, ac seriatim & continuè absque cursus velocitate ipsas meti
faciat, perspiciens nè subtus primum manipulum segetes prosternentur, ac
per invidiosam expeditionem omittantur insecatæ; imo quia vel purè
metientur, gavellæque seriatim supponentur, ut sic citiùs desiccentur,
ac commodè in minutis garbis æquèque colligantur; minuta namque garba
habilior est quàm magna ad carcandum, tassandum, & triturandum & congruo
tempore expectato in grangiis salvò cariantur & reponantur.
Chapitre 82.
_DE EXITIBUS GRANGIARUM._
_Ss. 1._ Priusquam hujusmodi blada tassentur lij garba ab omni genere
bladi in hostio grangiæ extrahatur, & obtenta sic de toto usufructu
manerii lij parte, per consequens scire poterit dequanto debet custos
residui respondere. Nec sustineatur, quod præpositus sit granatarius &
grangiarius simul; sed sit grangiarius Ballivus, vel ejus Substitutus,
qui bladum præposito liberet per mensuram rasam & non cumulatam; nec
sint diversæ mensuræ, sed una tantùm quæ sub sigillo Senescali sit bene
signata. Rasa dico, quia fraus citiùs fieri poterit in cumulata, eo quod
quatuor cumulatæ quintam ferè vel ampliùs continent de rasis, si mensura
lata fuerit; si minus lata in quinque continebuntur sex, ut si minus
lata in sex continentur septem: fiant ergo rasæ ut pote prædictum est.
_Ss. 2._ Si autem grangiarum exitus non nisi de semine triplicato
responderit Domino, inde nihil est lucraturus, nisi per bladi charam
venditionem: nam una acra pro frumento trinam exigit aruram præceptis
terris singulis annis seminatis, & valet arura xviij denarios.
Herciatura, j denarius, duo busselli frumenti pro semine xij denarios,
mundatura segetum ob messura v denarios & cariagium j denarium receptis
si quidem sex bussellis, ut tantum trina habeatur restitutio de exitibus
inde provenientibus de pretio trium solidorum, sed magis inde non
provenientibus, & misis deductis, tres obolos erit Dominus sic
amissurus. Abjectio verò bladi, ut crappæ hujusmodi quæ in anno
remanserint, recolligatur, ac potiùs trituretur & vendetur, purumque
puro re-admittatur. Insidianturque trituratores ac ventrices, ne
quicquam bladi furentur in suis _sotularibus_[A], cirotecis,
_alloveriis_[B], bursis, seu pontoneriis, vel sacculis, juxta grangiam
occultatis. Nullus Præpositus ultra unum annum remaneat irremotus, nisi
pro fideli ac optimo appruatore, sed cum in præpositura remanserit,
diligenter defectus videat in curia subortos, ut pote de domibus
detectis, muris fractis, fossatis obstructis, sepibus dirutis, carucis
ruptis, carectis disjunctis & fractis, ovilibus derelictis, & hujusmodi,
quibus cum celeritate manus adjutrices apponat, ne negligentia ejus
Domino sit dampnosa: quod enim hodiè posset de uno denario corrigi, in
fine fortè anni de xij denariis non poterit emendari. Ideòque melius
est in tempore occurrere, quàm post causam vulneratum causæ remedium
adhibere; prospiciat sibi tamen de warranto inde habendo, alioquin
voluntaria erit allocatio prædictorum, eo quod hujusmodi missas esse
falsas supponunt auditores compotorum; nec fient sepes de pomariis,
piris, cerisariis, vel prunariis, sed de salicibus & alba spina
construantur.
[Marge A: Souliers ou
bottes.]
[Marge B: Ceinture.]
_Ss. 3._ Et caveat sibi Præpositus ne alicui extraneo, vel Domini
familiari supervenienti quicquam inveniat sine warranto vel mandato: nec
etiam permittat, quod aliquis vel aliqua ad caseatricem accedat,
quicquam casei, lactis, butyri, vel hujusmodi importet quod cedere
posset parvæ familiæ in commodum, seu casei, butyri, vel daeriæ in
incrementum. Nec etiam sustineat, quòd aliquis alicui Officio deputatur,
de nocte vel de die ferias, mercatos, disseisinas, vigilias, luctas
adeat, vel tabernas, sed quòd omnes constanter suis intendant Officiis;
nec licentia hac vel illac cuiquam vocandi concedatur, priusquam
substitutum, pro quo voluerit respondere, suo duxerit Officio collocare.
Si custos namque ovium, vel porcorum, vel hujusmodi vacaret nullo sibi
substituto, possibile, esset hujusmodi pecora per loca diversa deviare,
& dispergi, & dampnum facere Domino, vel vicinis, pluràque alia inde
possent dampna evenire. Et quâlibet septimanâ debet Præpositus cum
Ballivo computare consuetudines hebdomadis, operationesque talliare, ut
de arreragiis operationum perinde certiorentur, quæ si in denariis
convertentur, poterit sic redditus augmentari. Item, nec permittatur,
quod ignis deferatur in stabulum, vel boveriam, seu lumen candelæ, nisi
ob necessitudinem, nec tunc per minus quam per duos homines portare
sustineatur.
_Ss. 4._ Item, Præpositi scire est, quoties carectæ per diem cariagia
sua commodè facta valeant ad foenum, turbam, maheremium, boscum, fimum,
marlam, & hujusmodi, ut si cariatores de cæteris diebus secundùm illius
diei laborem non responderint, poenam compoti se voluerint incursuros.
_Ss. 5._ Item, Officium Præpositi de toto exitu grangiarum se cariare,
nec non & de omnibus receptis, & de omnibus emptionibus, & venditionibus
intrinsecis & forinsecis, tam bladi quàm instauri. Item, bladum ad
furnandum & brasium ad braciandum per tallias pistori deliberari, &
exitum eorundem, videlicet, furfur à pistore recipere, ac draschiam per
visum Ballivi custodi carucarum per talliam & mensuram liberare, ac
furfur etiam pistori vel Mariscallo ad panem garcionum & familiæ, & ad
pastum canum similiter per talliam & mensuram debet liberare.
Chapitre 83.
_DE OFFICIO PISTORIS._
_Ss. 1._ Officium autem Pistoris est, tam bladum ad furnandum quam
braseum ad braciandum per talliam recipere de personis prænominatis,
omnem exitum eorundem per diversas tallias distribuere. Nec licebit
pistori aliquas expensas de furfure facere, ut ad pastum canum, vel ad
panem garcionum, vel pauperum vel alicubi miscere, priusquam Præpositus
illud receperit ab eodem, & iterum per talliam liberarit eidem.
Chapitre 84.
_DE MESSORE._
_Ss. 1._ Messor autem fortitudinis, valetudinis, asperitatis,
fidelitatisque debet virtutibus communiri: manè ergo seròque boscos,
curiam, prata, rura, aliàque manerio pertinentia circuire debet &
insidiari, pecora etiam in dampnis Domini inventa imparcare, ac in
querelis emersis præstitâ securitate de querela prosequenda,
summonitiones attachiamentàque facere, diemque partibus ad proximam
curiam præfigere, & quod inde fecerit, palam in curia præsentare. Item
semen recipere tenetur per mensuram, & terris inde perseminatis de
residuo tenetur granatario reddere rationem. Carucas quoque ac hercias
in utroque seminis tempore ejus, interest supervidere, ut defectus (si
qui fuerint) debitè suppleantur. Carucas etiam custumarias atque rogatas
suis locis debet collocare, contra quem de semine recepto, seminato, ac
restituto, operationibusque tam consuetudinariis, quàm inquisitis per
totum annum debet Præpositus talliare: de arreragiis autem quæ fuerint
Præposito vel granatorio respondeat, Præpositus autem Ballivo; qui si
sufficienter responderit, ulterius non tenetur computare.
Chapitre 85.
_DE CARECTARIO._
_Ss. 1._ Carectarius autem constans esse debet, atque peritus, modestus,
non iracundus, in arte summandi, carcandi, & cariandi doctus & expertus,
equos diligat, & non superoneret, sed in potestate teneat, ne pro
nimietate depereant oneris seu laboris. Item, ejus est scire phalera,
_attilamenta_[A], & harnesa minuta carectis appendentia præparare &
emendare; quilibet autem carectarius simul cum _affris_[B] jaceat suæ
carectæ. Et quod de carectariis dicitur, de bovariis cum suis bobus
intelligatur, ne occasionem inveniant, quò minùs bestias sibi commissas,
& per malam custodiam extinctas, restituant.
[Marge A: On dit encore
_attranquillement_ en
Normandie.]
[Marge B: Chevaux propres au
labour.]
Chapitre 86.
_DE VACCARIO._
_Ss. 1._ Vaccarius autem sit homo notus, qui vaccas sciat bene custodire
vitulosque, prout decet, producere & nutrire, donec tempus sanum
evenerit & amoenum. Inspiciat itaque quòd sua averia brumali tempore
magnæque frigiditatis, calidè benèque custodiantur & foragentur, in
faldisque bene straminatis noctanter imponantur temporibus opportunis,
cum quibus sibi provideat cubitare.
Chapitre 87.
_DE CASEATRICE._
[Marge C: Propre.]
_Ss. 1._ Androchia autem pudica esse debet & honesta, fidelis &
laboriosa in officio daeriæ, sapiens & experta, _salvans_[C] & non
sumptuosa: non enim permittat quod aliquis, vel aliqua in androchiarium
sibi ingrediatur aliquid ablaturus, quòd in decrementum suæ cedere
posset responsioni: ejus autem officium est, vasa officio suo
competentia per scriptum à Præposito recipere indentatum, & ea
restituere per eundem, cum fuerit recessura. In quo quidem scripto
primus dies sui operis contineatur. Item, ejus est, lac per talliam
recipere, & per numerum lagenarum, caseum, facerèque butyrum, curamque
de poletria obtinere, ac de exitibus inde provenientibus frequenter
Ballivo & Præposito compotum reddere & respondere; nec volunt nonnulli
auditores compotorum minorem responsionem quàm de anca xij denarios & de
gallina iv denarios per annum allocare.
_Ss. 2._ Ipsius etiam interest ventare, vannare, vel ballare, ignem
tegere & hujusmodi minuta opera facere, cum ad hæc sanè poterit vacare.
Chapitre 88.
_DE AUDITORIBUS COMPOTORUM._
_Ss. 1._ Auditores verò compotorum sint circumspecti artem allocandi,
onerandique perfectè scientes, bonæ fidei, & non occasionantes.
_Ss. 2._ Et imprimis visum compoti faciant cum Præposito & Ballivo, ut
de Statu manerii per hujusmodi visum melius sint certiorati; & quod
transcurrendo inceperint, in fine anni conentur perfinire. Et quod de
uno Ballivo dicitur, de cæteris obligationibus intelligatur id idem: ità
quod singulis annis fiat semel visus compoti, & ad annum revolutum
ejusdem fiat compoti complementum. Nec expedit hujusmodi compotorum
debitores omnes simul convocare, sed sint ipsi auditores de manerio in
manerium accessuri, ut super suis dubitationibus, convocatis testibus
fide dignis, faciliùs poterunt reddi certiores.
_Ss. 3._ Item, nec expedit quòd pecunia Domini in manus hujusmodi
Ballivorum seu Præpositorum aliquandiu omittatur: Senescallus autem
hujusmodi compoto interesse debet, ut cum vocatus fuerit ad warrantum,
sua præcepta advocet vel dedicat.
_Ss. 4._ Item, ut idem Ballivus & Præpositus de finibus, amerciamentis,
& aliis denariis levatis, per controrotulum Senescali onerentur;
verùmque Ballivus, cui honores & exennia facta extiterint, tanquàm
capitali Ministro Domini compotis præpositi, aliorùmque ministrorum sibi
subjectorum pluries jam ceperit, vel saltem capere potuisset: ideo
remaneat Ballivus in custodia carcerali irreplegiabilis, donec Domino de
arreragiis, si quæ emerserint, plenariè fuerit satisfactum, nisi
Præpositus, vel alius per recognitionem suam meritò debeat onerari.
Je crois que les amateurs de l'économie rurale me sçauront gré de leur
avoir offert ces Textes de Flete sans traduction; s'il est le seul
Auteur qui nous ait conservé ces monumens précieux de l'attention
particuliere que les anciens Normands avoient toujours eu pour le
progrès de l'agriculture, il est aussi le seul Auteur de la basse
Latinité qui ait sçu rendre intéressans des détails qui, rendus en notre
Langue, paroîtroient peut-être aujourd'hui bas & minutieux.
Que l'on ne s'imagine pas que Flete ait entré dans ces détails par
l'impuissance où il étoit de s'occuper d'objets d'un ordre plus relevé.
Il n'y a rien de si énergique que ce qu'il dit sur le choix que les Rois
doivent faire des Magistrats destinés à rendre en leur nom la Justice au
peuple, & sur les devoirs des Juges. Rien de plus exact que sa doctrine
sur les sermens; rien d'aussi clair, d'aussi méthodique que les regles
qu'il prescrit pour s'assurer de la vérité ou de la fausseté des
témoignages.
Livre 1, Chapitre 17.
_DE JUSTICIARIIS SUBSTITUENDIS._
_Ss. 14._ Ad hæc autem creatus est Rex & Electus, ut Justitiam faciat
universis, & ut in ea Dominus sedeat, & per ipsum sua judicia discernat,
judicia enim non sunt hominis sed Dei, & tenetur justa judicia defendere
& sustinere, ne pax per negligentiam suam possit exterminari: & cum sit
Dei Vicarius, jus ab injuria, & æquum ab iniquo tenetur separare, ut sui
subditi honestè vivant, ne nullus alium lædat, & quod unicuique quod
suum fuerit debita contributione reddatur.
_Ss. 15._ Et caveat sibi ne in sede judicandi, quæ est quasi thronus
Dei, quemquam loco suo substituat insipientem & indoctum, corruptibilem
vel severum, ne pro luce ponat tenebras, & manu indocta modo furioso
gladio feriat innocentes, culpabilesque prece vel precio vitetur
illegitimè reddere quietos ne per malitiam, vel ejusdem substituti
imperitiam, simul cum ipso æterni luctus moestitiam sibi comparet.
_Ss. 16._ Cum igitur non sit possibile quod solus ad omnia terminanda
sufficeret, per Justiciarios & Comites & alios Ministros, viros
sapientes, Deùmque timentes, in quibus consistit veritas eloquiorum, ut
partito onere levior sit eis labor, quibus plenam exhibeat
Jurisdictionem, de necessitate oportebit eum subveniri, quibus
quæstiones super dubiis quærimoniæque super injuriis terminaturæ
referantur, qui cum ad hoc fuerint deputati imprimis jurent, quòd fidele
Concilium Regi præstabunt quotiens viderint profuturum.
_Ss. 17._ Item, quod Concilium Regium nemini revelabunt, cui non fuerit
revelandum, & praecipuè cum credant damnum posse evenire. Item, quod
nihil consentient alienari de hiis quæ pertinent ad antiquum Dominicum
coronæ Regis: item, quod procurabunt quod justitia fiat omnibus tam
divitibus quam pauperibus, magnatibus pariter & parvis secundùm rectas
consuetudines & leges in regno usitatas: item, quod liberè permittant de
seipsis consanguineis & amicis suis justitiam fieri cuicunque petenti,
nec per eos impediri justitiam prece vel precio, favore vel odio, sed
bona fide procurabunt, & quòd magnus judicetur sicut parvus secundùm
regni consuetudinem, nec sustentabunt vel defendent injuriantes in
injuriis suis opere vel servitio.
_Ss. 18._ Item, quod à nullo quem sciverint habere aliquod negotium in
curia expediendum, aliquod donum vel servitium recipiant, per se vel per
alium quocunque modo vel qualitercunque arte, occasione hujusmodi,
exceptis esculentis & poculentis pro uno die & non ultra.
_Ss. 19._ Item, si alicui pro certo innotuerit, vel à fide digno
audierit, aliquem alium conciliarium donum aliquod recepisse illicitum,
hoc deferetur in publicam notitiam totius concilii: & si quis inde
convictus fuerit, imperpetuum à Concilio Regis concludatur, terràsque,
res, redditus, & proventus bonorum suorum amittat per unum annum, qui si
hujusmodi proventus non habuerit, puniatur per discretionem, decretum
Regni & conciliariorum Regis.
_Ss. 20._ Illud etiam sacramentum quoad illum articulum jurabunt
Barones de scaccario, Justiciarii itinerantes, & omnes alii Ministri &
Ballivi Regis, exceptis Vice Comitibus quibus inferius dicetur.
_Ss. 21._ Et quod dicitur de munerum captoribus ab extraneis & ignotis,
intelligatur consimiliter de privatis, videlicet ut de eisdem
Conciliariis munera capientibus à Conciliario negotiante.
_Ss. 22._ Item, jurabunt quod malos Officiales vel Milites Ballivos in
Officiis vel Ballivis Regiis poni non procurabunt; & si tales positi
fuerint, per Regem, amoveantur sine mora, & alii boni & fideles
substituantur.
_Ss. 23._ Jurabunt etiam quod nullam personam de illegatione suspectam
in familiam Regis admitti procurabunt.
_Ss. 24._ Item, quod nullum de concilio vel cum Rege existentem
procurare versus Regem rogabunt quod sibi det quod ipsi possunt sibi
retinere, quod ad coronam retinuerunt; quod si Rex ex propria
concesserit lenitare, lenitatem sic receptam restituant, & in centum
libras nihilominus amercientur, à concilio vel hospitio Regis penitus
excludantur, & si delictum aliam poenam exigerit, graviùs puniantur.
_Ss. 25._ Item, quod nullum Breve, libertates, privilegia seu quæcunque
alia continens, per quæ injuria vel præjudicium oriri possit
consuetudinibus Angliæ, sigillari consentiant sine assensu Regio &
præsentia majorum de Concilio Regi.
_Ss. 26._ Jurabunt enim Vice-Comites sic quod non accipient munera ab
aliquo pro injuria alicui facienda, vel Justitiam deferendo, vel pro
jure Regis vel alterius permittendo vel impediendo.
_Ss. 27._ Item, quod non quærent occasiones illicitas, vel injuriosas
pro aliquo gravando.
_Ss. 28._ Item, quod non amercient aliquem nisi secundùm formam cartæ
libertatum.
_Ss. 29._ Item, quod nihil dabunt alicui de curialibus vel Ministris
Regis pro eis defendendis vel manutenendis contra alios, nec aliquid
dabunt pro negotiis suis promovendis nisi Domino Regi, vel ad opus
ipsius Regis, & hoc palàm & non in occulto.
_Ss. 30._ Et caveant sibi incauti ne volare præsumant antequam pennas
habeant; quod si fecerint, ex alto se noverint corruituros.
_Ss. 31._ Nec ad exemplum talibus exhibere judiciandi potestatem quam in
manu ponere gladium furiosi, quorum Jurisdictio per mortem delegantis
vel delegati, vel cum delegans Jurisdictionem revocaverit, vel lata
Sententia aliter quam finem capit & revocatur: nullus autem Subdelegatus
alium potest sibi subdelegare ut recordum possit præsentare.
Livre 5, Chapitre 22.
_DE CONVICTIONIBUS, VIDELICET JURAMENTIS._
_Ss. 1._ Juramentum est affirmatio vel negatio de aliquo, attestatione
sacræ rei firmata. Causa institutionis duplex est, scilicet propter
incredulitatem hominum, & propter idolatriam vitandam. Juramentum autem
meritorium est quia per illud subvenitur proximo & magis licitum est per
ipsum creatorem jurare quam per creaturas. Inhibetur tamen ne quis per
membra Dei ipsum blasphemando juret. Ad rectum juramentum exiguntur
tria, veritas & conscientia, judicium ut etiam verum non juret nisi
propter necessitatem, & justitia ut juramentum sit licitum & honestum.
_Ss. 2._ Juramentum aliud assertorium ut de præterito vel præsenti, &
aliud promissorum ut de futuro.
_Ss. 3._ Perjurium autem est mendacium cum juramento firmatum; & tribus
modis committitur. Primò, cum quis scit vel putat aliquid falsum esse
falsum, & illud jurat esse verum. Secundò, quum quis fallitur & credit
verum esse quod est falsum, & temerè & indiscretè jurat. Tertiò, cum
quis credat falsum esse & jurat verum quod verum est.
_Ss. 4._ Juramenti promissorii tres sunt modi: Primus cum quis jurat se
facturum & dicturum aliquid illicitum vel inhonestum. Secundus cum
licitum, & hoc cum solemnitate sed indiscretè & absque necessitate.
Tertius, cum sine solemnitate in cursu verborum ex quadam levitate &
consuetudine mala, ut sic, per Deum cras ibo ad Ecclesiam vel jejunabo
vel comedam carnes, inspectis tamen circumstantiis de re tamen licita;
de juramento autem promissorio non fit convictio sed de assertorio cum
juramentum vi vel metu justo viro extortum secundùm quosdam non
obligat, quia quod vi metuve gestum est ratum non habetur. Et alii
dicunt quod juramento promissorio excusat metus, & non assertorio; &
alii dicunt & melius, quod quamvis fuerit metus semper obligatur si
possit illud servare sine intentu salutis æternæ.
_Ss. 5._ Si servus cogatur scienter à Domino perjurus uterque est
perjurium; qui autem provocat eum ad jurandum quem scit falsum jurare
vel exigit vel recipit juramentum, vel vincit homicidam; quia homicida
solum corpus occidit, iste verò animam suam & alterius; & peccat qui
alium audit falsum jurare, scit, & tacet, nec intelligitur perjurare qui
ex licita causa deserit juramentum, ut si fidem juraverimus invicem si
mihi fregisti non teneor tibi hosti cum servanda est fides promissa cum
fidem servaverit hostis: sed furioso non est gladius reddendus propter
juramentum donec sanetur nec etiam tenenda sunt juramenta in illicitis
neque in inhonestis vel in portalibus vel ubi adhibetur ars vel dolus.
_Ss. 6._ Mendacium est falsa significatio vocis cum intentione fallendi.
Mendaciorum octo sunt genera: primum, est in doctrina religionis vel
fidei, ut Christum non natum esse de virgine, vel simile contra
articulos fidei. Secundum, quod nulli prodest & obest alicui vel
mendacium falsi testis vel detractoris. Tertium, quod ita prodest alicui
quod non obest alteri, ut mendacium testis in causa pecuniaria. Quartum,
quod fit sola mentiendi fallendique libidine. Quintum, quod fit placendi
cupiditate adulationis. Sextum, quod nulli obest, prodest tamen alicui
ad evitandum periculum pecuniæ. Septimum, quod fit ad evitandum
periculum personæ scilicet mortem. Octavum, ad evitandum periculum
corporis & animæ, ut pro continentia. Mendaciorum aliud perniciosum sive
malignitatis, aliud officiosum sive pietatis, aliud jocosum. Nullus
autem perfectus mentiri debet pro vita alterius redimenda, unde
Augustinus ad sempiternam salutem nullus est deducendus opitulante
mendacio. Cum autem contigerit quod juratores falsum fecerint
sacramentum ad querelam ejus qui per assisam amiserit convinci poterunt
de perjurio multis modis.
_Ss. 7._ Quandoque enim per sacramentum 24 legalium hominum, quandoque
ex ore proprio per examinationem judicis, & quandoque ex propria
voluntate & poenitentia, in quibus cæsibus non est par poena infligenda.
_Ss. 8._ Cum autem juratores fuerint convincendi videndum erit quot
juratores fuerint in assisa vel inquisitione ut quilibet duos habeat
convictores, & si plures habeat, non nocet, ita quod omnes sunt ejusdem
conditionis vel melioris cujus sunt 12 juratores. Et cum de convictione
agatur potest esse in causa tam justiciarius quam juratores standum
tamen non erit soli recordo justiciarii donec per convictionem mutetur;
ante omnia igitur & antequam juratores summoneantur videndum erit
recordum & examinandum ut si justiciarius fuerit in culpa, hoc
juratoribus non imputetur, nec è converso. Audito igitur recordo statim
perpendi poterit & non prius utrum assisa capta fuerit in modum Assisæ
processum fuerit, tunc procedatur ad convictionem, & non aliter nisi in
quadam inquisitione liberum tenementum tangente, de qua statutum est
quod convictiones fiant ex gratia tamen principis; constitutio verò
talis est. Cum autem plures in fide minus timeant falso jurare quam
debent per quod plures frequentes exhæredationem patiuntur, unde si
poena adhibetur magna sibi fortè præcaverent, provisum est quod ad
inquisitiones & juratas liberum tenementum jura, libertates, aut eorum
pertinentias tangentes concedit Rex convictiones quotiescunque sibi
videbitur expedire.
_Ss. 9._ Committit enim jurator perjurium quandoque propter falsum
sacramentum, ut si ex certa scientia aliter juraverit quam res in
veritate se habuerit. Secus enim propter fatuum quamvis falsum. Præterea
sunt quidam qui dicunt verum. Mentiri poterunt tamen si corpora mentes
gerint, & quidam qui fatuum faciunt sacramentum & falsum per
negligentiam vel per ignorantiam examinationis; & indè sequitur
pronunciatio judicii, & cum contra mentem judicaverint tunc falsum
reddit judicium quamvis dealbatum, & quo casu tenebitur ex malefacto
male pronunciando & justum judicium juratorum scienter pervertendo,
verumtamen si per imperitiam vel grossam ignorantiam possit excusari,
mitius agendum erit cum eo quo ad poenam, non tamen quod maleficium
remaneat impunitum.
_Ss. 10._ Si autem juratores minus bene examinati obscurè dixerint vel
ad interrogata non responderint, sed dubio vel justo errore ducti
veritatem non dixerint in parte vel in toto, tunc examinato recordo
locus erit potius certificationi quam convictioni ex tali causa ut
juratores de incerto faciant certum & de dubio verum, & de errore
revocentur ad veritatem; verumtamen si recordum sufficiens fuerit &
planum, non erit locus certificationi cum juratores recordum mutare non
valeant, quia sic præferretur eorum dictum recordo justiciarii, quod
esse non debet nisi querimonia fiat de judice tantum, & quo casu dictum
juratorum præferendum erit nec poterit judex per proprium recordum de
sua injuria subveniri; secùs vero esset si inter partes vocaretur
recordum ubi judex non fuerit pars in querela, & quo casu præferri debet
recordum. Juratores autem ante judicium dictum suum emendare poterunt,
post judicium verò non sine poena.
_Ss. 11._ Ut autem plenius sciatur quando locus sit convictioni &
quando non, videndum erit recordum utrum Assisa capta fuerit in modum
Assisæ vel in modum juratæ. Et utrum Assisa vel inquisitio capta fuerit
in præsentia tenementis, vel non. Si autem fuerit ibi exceptio
proposita, aut est peremptoria Brevis tantum & non actionis propter
errorem provenientem ex nomine vel loco, & non tangit Assisam, vel
peremptoria tam Assisæ quam Brevis. Si autem primo modo, non erit locus
convictioni licet juratores falsum dixerint vel erraverint, quia actio &
Assisa integrè manent quia non cadit nisi Breve tantum durante actione &
Assisa in suo statu, quia de hujusmodi veritate inquiritur quandoque cum
Sacramento & quandoque sine. Si autem secundo modo, ut si quis petat per
Assisam vel per aliud Breve tenementum, ubi petere debet redditum; si
juratores dicant pro petente locus erit convictioni propter errorem rei,
si Assisa capiatur in modum Assisæ. Secus enim si in modum juratæ. Si
autem Breve competens fuerit & cum querens vel petens intentionem suam
proposuerit & tenens excipiat contra articulos Brevis & contra
intentionem & illos in toto vel in parte negaverit, tunc oportebit
querentem vel tenentem intentionem suam probare per Assisam vel per
inquisitionem.
_Ss. 12._ Et quo casu si Juratores male juraverint locus erit
convictioni quia Assisa capiatur de articulis Brevis in modum Assisæ si
sit Assisa. Si autem talis sit exceptio quæ non tangit aliquem articulum
Brevis & ex toto concedatur intentio querentis, & querela justa
videatur; elidi tamen poterit per exceptionem, ut si incidat alia actio
opposita in modum exceptionis, ut si tenens dicat se esse in possessione
& justè per conventionem vel conditionem, & hoc probare paratus sit per
Assisam, sed eliditur actio & Assisa præcedens cum denegari non poterit;
oportet igitur probare conventionem quæ est alia actio & extra Assisam,
quæ & multas habet probationes. Probatur enim quandoque per instrumentum
& per testes, quandoque per Assisam pro defectu cartæ captam in modum
juratæ de consensu partium, & si proponens probare voluerit quod dicit
exceptio nulla erit & querens obtinebit.
_Ss. 13._ Si autem querens se ponere voluerit in juratam denegetur ei
actio, & quo casu non erit locus convictioni propter consensum. Et illud
idem erit si status opponatur in modum exceptionis & fiat Assisa si
querens personam habeat standi in judicio, & quod petere possit per
Assisam, oportet quod tenens probet illum esse talem quia intentio
querentis in toto conceditur si personam habeat stanti in judicio, quo
probato vel non probato terminabitur actio, sed per parentes non debet
probatio admitti cum præjudicaretur Domino si talem excipientem petere
vellet in servitutem si probatio faceret pro servo, sed de servo
existente sub potestate Domini admitti poterit probatio per parentes, &
quo casu terminabitur quæstio status unico judicio & Assisa. Si autem
servus clamaverit in libertatem & contra Dominum objicientem super
virtutem petierit judicium si ponere se debet in Assisam de statu ante
restitutionem terræ & bonorum, cessabit judicium & alia actione opus
erit Domino, eo quod servus ad aliam responsionem compelli non debet dum
tamen in statu fuerit libero nisi gratis hoc voluerit; probare enim
poterit tenens exceptionem suam multis modis, sicut per parentes
petentis si eos ad manum habuerit, & sinon, alium diem ipsos habere
sufficiet, & si nullos habuerit per instrumentum exceptionis vel in fine
per Assisam si aliam non habet probationem: contra quam petens replicare
poterit multipliciter. Dicere enim poterit quod liber sit & paratus se
liberum probare per parentes, vel per instrumentum manumissionis, vel
per privilegium. Si autem nihil replicando proposuerit petens, tunc in
fine per Assisam in modum juratæ captam judicabitur, nec ei
præjudicabitur imposterum quoad statum quamvis jurator contra eum
fecerit, nec erit locus convictioni cum non capiatur in modum Assisæ.
Servitus enim opposita nihil tangit Assisam magis quam conventio, sed
semper manet Assisa integra quamvis per exceptiones fuerit elisa. Si
autem capta fuerit Assisa in absentia tenentis, vel cum præsens fuerit
non exceperit sed statim se posuerit in Assisam sive juratores dicant
pro uno sive pro alio in articulis Brevis & falso cum dicant fortè
conventionem intervenisse, vel quod querens servus sit vel bastardus cum
non sit, vel aliud quid tale quod loco exceptionis proponatur à tenente,
locus erit convictioni quia Assisa capta est in modum Assisæ licet quasi
de consensu partium. Si autem cum tenens absens fuerit nil dicatur
contra Assisam ex providentia discreti Justiciarii tenentur juratores
reddere rationem de veredicto suo, & si postmodum de convictione agatur
per justam ignorantiam & per justum errorem poterunt juratores excusari.
In magna autem Assisa non jacet convictio eo quod tenens gratis & non de
necessitate ponit eum in magnam Assisam, cum in electione sit ejus vel
duellum.
_Ss. 14._ Item, est quoddam Sacramentum quod à parte parti defertur in
judicio in quo nulla sequitur convictio, & similiter à judice parti,
sufficiat enim Dominum ultorem expectare.
_Ss. 15._ Item, de dampnis nulla sequitur convictio sed potius
certificatio, ut si juratores nimis gravaverint disseisitorem in
dampnis.
_Ss. 16._ Item, in purgationibus nec in defensionibus per Legem contra
sectam productam, nec in inquisitionibus juratis generaliter locum
habebit convictio. Sunt tamen quædam juratæ speciales quæ quandoque
convictionem admittunt, ex gratia tamen Principis per constitutionem.
_Ss. 17._ Si autem in juramento vel judicio aliquando sit erratum
videndum erit si error sit excusabilis vel non, ab hoc quod mitigetur
poena.
_Ss. 18._ Si autem crassa sit ignorantia ut si factum de facili sciri
non possit nisi per præsumptionem, ut si conventio vel contractus
aliquis sit factus in occulto ita quod pauci præsentes exiterint, talis
error excusabilis est. Si autem in publico & palam, ita quod omnes de
patria vel quasi hoc sciverint & soli juratores hoc ignoraverint vel
dubitaverint, non excusantur à perjurio. Si autem factum narraverint
sicut veritas se habuit & Justiciarii secundùm narrationem suam
judicaverint, judicium potiùs erit fatuum quam falsum, cum credant tale
judicium tale sequi factum, falsum tamen erit judicium: necessaria est
igitur diligens examinatio Judicis in omni Assisa & errorem redigant in
veritatem, & cum obscurum sit judicium recurrendum erit ad majus
Consilium; de singulis enim dubitare non est inutile, & velox Consilium
sequitur p[oen]itentia.
_Ss. 19._ Non enim competit cuicunque petenti convictio, sed ipsi tantum
cui competit Assisa sicut ipsi qui in seisina fuerit nomine proprio &
non alieno. Nec ad eosdem Justiciarios pertinebit captio convictionis,
certificationis & Assisæ nisi recenter convictio petatur, in quo casu
capi poterit sine Brevi ex Officio judicis ex virtute sui waranti, quia
cum cui aliqua causa delegetur omnia videntur ei concessa sine quo causa
explicari non possit. Cum igitur convictio & certificatio ex Assisa
dependeant nec sine convictione vel certificatione plenè terminari
possit Assisa ad ipsum merito pertinebit capere convictionem &
certificationem cui competit plena jurisdictio capiendi Assisam. Post
tempus autem transibit judicium Assisæ in rem judicatam nec sine Brevi
deinceps capi non poterunt, & quamvis hujusmodi exceptiones,
convictiones vel certificationes extra comitatum capiantur, non tamen
præjudicabitur carta de libertatibus eo quod aliud privilegium habet
Assisa & aliud jurata.
_Ss. 20._ Per hoc autem quod forma Brevis originalis inseri debet in
Brevi de convictione, videtur aptè quod convictio tantum locum habet de
articulis in Brevibus Assisæ contentis ubi ulla objicitur exceptio, sed
capitur in modum Assisæ & quod ubi excipitur de conventione vel
opponitur causa status vel hujusmodi locum non habet convictio, quia
vertitur Assisa in juratam ad inquirendum de exceptione si dedicatur,
vel si non fiat secundum conventionem eo quod necessitas juris partes ad
hoc compellit.
_Ss. 21._ Impetrato igitur Brevi ex parte summonitoris bene poterit
summonitus diem ad suum essoniari, & cum alio die præsentes fuerint
parte, & 24 non venerint, detur alius dies & 24 attachientur quod sint
ad illum diem, præsentibus itaque juratoribus & querente, si summonitus
non venerit, attachietur. Et si querens non venerit præsente illo de quo
queritur recedat jurata sine die, expectato tamen quarto die
summonitionis & plegii pro querente de prosequendo in misericordia.
_Ss. 22._ Cum autem partes in judicio comparuerint in præsentia 12. &
24. summonitus nihil exceperit contra juratores nec alio modo quare
convictio debet remanere ad tempus vel imperpetuum, tunc imprimis
audiatur recordum Assisæ secundum quod capta fuerit, & inquiratur à
querente in quo vel in quibus 12 juratores falsum fecerint sacramentum
in articulis brevis vel etiam in quæstionibus vel exceptionibus si
Assisa capta fuerit in modum Assisæ, & ubi nulla fuerit proposita
exceptio à tenente, sed dicta post sacramentum à juratoribus, & quo casu
locus erit convictioni si juratores male juraverint in exceptionibus
sicut in articulis principalibus in brevi comprehensis, & secundum quod
ita fuerint sicut querens dicit vel non procedat jurata per sacramentum
24.
_Ss. 22._ Jurare debent in modum juratæ, & non in modum assisæ, & cum
juraverint justiciarius ostendat eis formam querelæ & super quibus
dicere debeat veritatem, utrum videlicet ille qui queritur justè fuerit
disseisitus, vel non & rationem dicti querentis eis exprimat, & secundum
quod dixerint pro una parte vel pro alia sequitur absolutio vel
condemnatio. Et cum 24 pronuntiare veredictum suum sint parati,
diligenter in pronuntiatione sunt à justiciario examinandi, ut dictum
suum rationibus probabilibus vel saltem manifestis præsumptionibus
affirment.
_Ss. 24._ Decipi enim poterunt 24 sicut & decepti fuerunt primi
juratores, & quo sequeretur falsa pronuntiatio vel fatua. Si autem
discordes inveniantur 24 in veredicto suo associentur eis alii pro
afforciamento. Si autem nihil sciverint de veritate intercedentibus
interrogationibus & examinationibus, remanebit suo loco possessio, eo
quod querens nihil probat, & idem erit si dubitaverint. Si autem
concordes veredictum pronuntiaverint & idem dixerint quod & 12 vel
plures sic remanebit possessio cum tenente, quia 12 verum fecerint
sacramentum, & querens custodiatur in gravi prisona pecuniaria poena
redimendus. Si autem veredictum ultimum contrarium sit primo, per hoc
remanebunt primi de perjurio & falsitate convicti & considerandum erit
quod prædicti 12 malè & falsò pronuntiaverint, & quod querens recuperet
seisinam & tenens in misericordia, & quod juratores si præsentes fuerint
custodiantur, & si absentes tunc capiantur. Sed si 12 concordes non
fuerint in assisa capienda sic poterunt 24 quosdam liberare. Si autem 24
varia dixerint dum tamen in principali convenerint secundum quod pro una
parte dixerint vel pro alia validum erit veredictum eorum.
_Ss. 25._ Poena autem convictorum hæc est. In primis capiantur & in
gaolam detrudantur & omnes terræ & omnia catalla in manu Regis
capiantur, & extra manum suam redimantur cum perpetua infamia, per quam
lege libera deinceps non poterint congaudere, quorum sacramentis vel
dictis nunquam erit aliquatenus fides adhibenda. Excusantur tamen quoad
infamiam quamvis non ad poenam redemptionis illi qui sponte sine querela
læsas habentes conscientias de sacramento cum justo ducti fuerint errore
dictum suum corrigere petierint, & quo casu suspenditur sacramentum 24
dum tamen omnes primi juratores sic poenituerint & finem fecerint pro
redemptione, & tunc præcipietur Vice-Comiti quod faciat querenti
secundum formam judicii. Suspenditur autem sacramentum 24 per concordiam
partium, & quo casu fiat seisina, & præcipiatur Vice-Comiti secundum
formam concordiæ.
_Ss. 26._ Et sunt casus in quibus remedium sequitur convictionem, ut si
justiciarii noluerint exceptiones contra juratores vel alias
rationabiles causas allocare, & quo casu erit convictio omnino
revocanda; & eodem modo si defectus fuerit in justiciario magis quam in
juratoribus subveniendum est convictis & errorem suum corrigant, & etiam
sub specie certificationis adhiberi poterit remedium post convictionem,
cum juratores obscurè dixerint, dubiè vel variè.
_Ss. 27._ Impeditur quandoque convictio per exceptiones contra juratores
quandoque tamen judicium primum non exequatur in toto vel in parte, ut
si querens nondum habuerit seisinam rei judicatæ ejus dampna in toto vel
in parte, & quandoque cum ille qui de falso sacramento queritur
auctoritate propria & sine judicio se intruderit in rem in qua sit
contentio vel aliquam ejus partem.
_Ss. 28._ Item redisseisina quandoque; impedit convictionem, ut si ille
qui per Assisam amiserit iterum fecerit disseisinam versus eundem in
toto vel in parte, quia sine judicio jus suum sibi usurpavit & ante
convictionem, quare querelam suam de conveniendo merito ammittit.
_Ss. 29_ Assisa autem super Assisam capienda non est nec convictio super
convictionem dum tamen inter easdem personas & de eadem re cum
diversitas facti non intervenerit exceptione tamen unius assisæ
quandoque sequitur una convictio & quandoque dum, ut si juratores totum
dedisse debuerint vel abstulisse, non dederunt vel abstulerunt nisi
partem & quo casu per eosdem debent capi juratores ne una aliæ sit
contraria quamvis diversis temporibus capi debeant.
Observons encore que dans les chapitres où Flete semble n'avoir fait que
copier les Jurisconsultes qui l'avoient devancé & particuliérement
Bracton, on apperçoit souvent qu'il ne s'occupe du même objet qui les a
fixés, que dans le dessein de réparer l'omission qu'ils ont faite de
maximes avec lesquelles ces objets étoient essentiellement liés. C'est
ainsi que sous le titre _de constitutione dotis_ où l'on retrouve tout
ce que Bracton & Britton ont dit à cet égard: Flete donne la définition
du parafernal dont ils n'avoient point parlé: _est etiam quædam dos quæ
dicitur paraferna quæ est quod mulier habet post vel per dotem
undecunque & ante matrimonium & constante matrimonio, &c._ p. 341. Il
décide aussi, dans ce même chapitre, cette question fameuse en
Normandie, si les biens donnés à la femme en dot par son mari sont
sujets au relief: _Vir vero uxorem dotare de tenementis suis... quamvis
in prejudicium domini feodi... ... & sic facit domino damnum & non
injuriam & quo casu sufficiat domino solum relevium &c._ p. 341. En un
mot, si l'on ne peut s'assurer sans Littleton de l'état des tenures, &
sans le secours de Glanville de l'ordre de procéder suivi dans le 11e &
12e siecle, la jurisprudence Anglo-Normande sur toutes les autres
matiéres, telle qu'elle subsistoit dans les 13e & 14e siecles, ne peut
être bien connue que par Britton & par Flete.
Bracton qui avoit précédé ces deux Auteurs & avoit publié un traité fort
étendu, _de Legibus & Consuetudinibus Angliæ_, sous Henri III, leur a
été, il est vrai, d'un grand secours; ils en ont copié des chapitres
entiers que lui-même avoit tirés, ou du droit Romain ou des
commentateurs de ce droit, & sur-tout d'Azon qu'il cite souvent; mais
ils se sont moins écartés que lui des principes qui étoient particuliers
aux Coutumes de leur nation.
Dans Bracton ces principes se trouvent pour ainsi dire noyés dans les
définitions, les divisions, les subdivisions qu'il emprunte du Code
Justinien; il ne se borne point comme eux à n'employer les dispositions
du Code que pour éclaircir les usages de son pays, il paroît au
contraire uniquement occupé, à n'approuver ces usages qu'autant que le
droit civil en confirme les maximes. D'ailleurs il écrivoit peu après
que Jean Sans-terre effrayé de l'injuste excommunication lancée contre
ses états par Innocent III, avoit fait hommage de sa couronne à ce Pape,
& sa doctrine sur la jurisdiction spirituelle, se ressent beaucoup de
l'ignorance de son siecle qui fut le germe de cet étrange événement.
Telles sont les raisons qui me déterminent à conseiller par préférence
la lecture des deux Jurisconsultes qui l'ont suivi.
[Illustration.]
PIECES
JUSTIFICATIVES
DES REMARQUES
DU PREMIER VOLUME.
==========================================================================
CE SONT LES LEIS & les Coustumes _HÆ SUNT LEGES & consuetudines
que li Reis Villiam grantut a tut quas Willelmus Rex concessit
le Peuple de Engleterre, aprés le universo Populo Angliæ post
Conquest de la Terre. Ice les subactam Terram. Eædem sunt quas
meismesque les Reis Edward sun Edwardus Rex, cognatus ejus
Cosin tint devant lui[30]. observavit ante eum._
[Note 30: Ici commencent les Pieces justificatives de ce
que j'ai dit dans mon Discours Préliminaire.]