Do shuidheas ar shliabh, fó ghrian ro-ghléineach,
Bhí lóithne giar aniar ag séideadh,
An fraoch bhí úr ó dhrúcht na spéire,
Do líon go dlúth gach cuas dá bhraonaibh;
I gcian im’ chluais bhí fuaim gan faoiseamh;
Ó sgata uan go buan ag béicigh,
Ó shluaightibh bán-mhionnán ag pléireacht
Ar feadh mo radhairc i n-adharc a chéile;
Bhí glór ba bhinn lem’ chroidhe ag éanaibh,
Do bhainfeadh a sgíos do’n inntinn chéasda.
Guth na bfiadh go dian ag léir-sgread,
Is céad macalla dá bhfreagairt gan aon tsost.
Do chuala i n’fhochair sin fothram céad sruth
Gá stealladh go tuínn tar dhruim gach sléibhe,
Go neartmhar phreab gach eas i n-éinfheacht,
Ag sgaipeadh fras i bhfad ’s ag spréachadh;
Chím im’ thimcheall míle maol-chnoc,
Ag sáthadh a gceann go teann ’san spéir ghlain;
I gcian uaim thíos bhí coillte aerigh,
Stothadh ar a gcinn síorraidhe le gaothaibh;
A gcroinn ’s a gcochaill ag cogar le chéile,
A nduilleabhar borb gan fochall i n-aonchor.
Do leath mo shúil anonn tar Léan-loch
Do bhí neamh-chiúin i gclúid an tsléibhe,
A thonna ar mire go crithneach ag taosgadh,
Mar a bheith coire ar theinidh ag sgéitheadh amach,
Ag fiuchadh ’s ag bruighin ag rinnceadh is léimrigh
Ar bhruach gach inse míne géar-ghlais’.
Do luigh ’na bhrollach neamh-shocair go néamhrach,
Mar chodlóchadh leinbh go miochair fó éadach;
Ba mhinic na ndáil tig sgáil na néalta,
Ag fás ’s ag feachadh ’s ag sgaipeadh gan traochadh.
Ba gheal le solas an mothar ar thaobh Thuirc
Ar chaisleán Rosa bhí lonnradh na gréine,
Do las an talamh le taitneamh gan éislinn;
Ní raibh ceó ná brón ar aon rud,
Ó Mhuc-ros úr go Com na gcraobh gcas.
Do gheit do rith an chith ó néalaibh,
Bhí fothram tóirneach foirneart éachtach,
Do chrith an talamh, do lasadar spéartha,
Do rith an lasair thré shleasabh na sléibhte,
Do thuit an fhearthainn ’na freasaibh ar Léan-loch,
Do luigheadar sgamaill ’na srathaibh ar thaobh Tuirc,
Do cheil i bpian an ghrian a héadan,
Bhí coimheasgar catha le hanaithe ag éanaibh,
Do leath an ceó dubhrónach daol-dubh
Ar tuinn ar talamh ’s ar leacain na maol-chnoc.
Do bhíodhgas suas óm’ shuan gan faoiseamh
Le doilbh-chroidhe brúighte, múchta i ndéaraibh;
A bhfeaca im’ shuan ba thuar ar Éirinn
Is ar a milleadh ’sa sgriosadh le faolchoin.
Tar éis coicthighise tháinig sé chuige féin, is ar dul i bhfeabhas dó
tháinig cainnt is greann chuige. Bhíodh muinntear an tighe ag aithris dó
éachta an chogaidh, is an t-éirleach do rinneadh le neart faobhair is
teineadh ar thighthibh is ar ghortaibh arbhair. D’éist sé go fonnmhar
leis na sgéalaibh sin. Ar dtúis d’fhair sé air féin, thug sé iarracht ar
bheith deiscréideach ar eagla go ndéarfadh sé aon ní do sgéithfeadh air,
mar ní fheadair sé fós go cinnte ciaca taobh lér bhain muinntear an
tighe sin. Acht nuair aithristí dhó bruighne, coimheasgair, tóir,
réabadh, briseadh, gníomhartha faobhair is feill, do thagadh
baill-chrith neamh chuibheasach air, i gcás gur dhóigh leat go raibh sé
i lár an chogaidh is muinntear na Bainríoghna ’na dtreasaibh ós a
chomhair i ngiorracht iarrachta dhó. Tar éis foillsighthe mar sin dó an
taoibhe do thógfadh sé ’san gcogadh ní raibh amhras feasda ag muinntir
an tighe air, is cheapadar ó shoin amach gan sgáth a bheith roimhe aca,
acht fá mar a bhaineadh sé le n-a gcomplacht féin.
Do stiúruigheadh isteach ’na ’sheomra, lá, fear aosda, duine
muinnteardha d’fhear an tighe adubhradh leis, lér bh’áil é d’fheicsint
is caidreamh do bheith aige air. Do sheas sé go hárd. Níor mhórán do lúb
na bliadhanta é; bhí a chuid féasóige liath go leór, is bathas a chinn
nochtuighthe ar fad. Bhí ughdarthás is mandacht ’na ghnúis. Níor bhain
aois ná buaidhirt ná anró a lán-sholas lonnrach dá ríogh-rosgaibh. Do
lasadar tré ghruadhnaibh fuirighthe, feóidhte, liath, mar réilteanna tré
sgamallaibh na hoidhche. Bhí a chuid éadaigh go neamh-fhuinte,
neamh-fháisgighthe air; is ní raibh comhartha lasmuigh ar a mbrathfaidhe
go raibh caidreamh aige ar threasaibh na n-arm. Ba bhlasda, binn,
milis-bhriathrach a úrlabhra.
Do bheannuigh sé go céileamhail do’n óglách; do shuidh go muinnteardha
le n-a ais, is do luigh sé ar sheanchaidheacht leis go lán-chneasda. Ar
dtúis do thrácht sé ar an dtír i gcoitcheann, is ’na dhiaidh sin do
tharraingeadar chuca dála an chogaidh. D’innis an seanduine sgéal an
choimheasgair do bhí go déidheanach ann leis an oiread soin feidhme gur
las súile an ógánaigh le díoghrais, is go ndubhairt: “Agus an bhfeacais
féin na bearta soin?” “Do chonnac, go deimhin,” ar an seanduine. “Agus
cionnus d’fhéadfá iad d’fheicsint gan bheith i dtreasaibh na n-arm tú
féin?” “Acht bhíos féin ann.” “Ní dóigh go raibh fear chomh haosda
leat-sa i ndálaibh bruighne.” “Is iomdha bliadhain damh-sa anois ag
deargadh mo lámh i mbruighin.”
Do rinne dian-mhachtnamh chomh géar-chúiseach soin Cormac ná raibh a
thuilleadh uaidh agus is tapa d’fhiosruigh: “An tu Iarla na
Deas-mhumhan?” Gan moill d’fhreagair an seanduine, “Is mé an tIarla.”
Ba dheacair le foillsiughadh na smuainte do rith tré mheabhair an
óglaigh ar chloisint an t-admhughadh soin dó. Do bhí anois ós a chomhair
an té le n-a raibh súil aige chum ceasnaimh a dhúthchais do réidhteach.
Do bhí os a chomhair polla do’n phríomh-fhuil ó’n nGréig, fear calma
cródha, fear do rug ar a chuid airm go neartmhar fad do bhí na
bliadhanta ag fuaradh a chuid fola, is do sheas i n-aghaidh a námhad i
gach muing is sliabh i g-Cúigeadh Mumhan, fear do lean do’n chogadh tar
éis chealgtha a bhráthar is a mhilleadh le beartaibh feill, fear nár
chlódhadh riamh fós is b’fhéidir ná clódhfaidhe. Is fuar
neamh-bhríoghmhar shamhluigheann na focail seo anois dá sgríobhadh. Acht
caidé mar ar theitheadar na smuainte chialluigheann siad croidhe
Chormaic an uair sin. Ba uair bhuaidhe é--uair bhuaidhe i measg
buaidheartha dá mbeith fios aige--acht uair bhuaidhe mar an gcéadna. An
grádh tíre is creidimh do rinne teampall dó féin ins an gcorp chríonna
chaithte onórach úd, b’fhéidir go gcuirfidhe fá chois é ar feadh
tamaill, acht ní fuláir dó éirghe.
Is deimhin nár aithin Chormac an tan soin an treó bhí ar an
tsean-ghaisgidheach soin, acht thuig sé mar thuigfeadh fáidh cúis na
tíre ar fad. Mar caidé an bhrígh saoghal nó dó i mbeathaidh tíre?
Gheóbhaidh an curadh soin bás agus curadh eile ’na dhiaidh, acht luath
nó mall éireóchaid meanma na ndaoine chum neamh-spleádhachais is chum
saoirse. D’aithriseadh do Chormac go minic cheana conntabhairt is
cródhacht an Iarla agus an rath do lean é i gcoimheasgair; acht anois ba
mhian leis tuilleadh eólais d’fhagháil ó n-a bhéal féin; is dá réir sin
d’fhiafruigh de go cneasda caidé an sgéal ag a bhuidhin é? an rabhadar
cruinnighthe le chéile aige? an raibh an námhaid i ngiorracht dó? an
raibh coinne aige le congnamh ó’n Spáinn? ar dhóigh leis go mbuaidhfeadh
sé fa dheireadh? Do chuir sé na ceisteanna so leis an oiread soin
dúthrachta go raibh iongnadh ar an Iarla. Ar dtúis thug sé iarracht ar
dhul uatha, is do labhair ar an mbruighin i gcoitcheann, acht níor
shásuigh sin an t-óglách. Do theasduigh uaidh eólas cinnte d’fhagháil ar
an dtreó ’na raibh a chuid airm is gárda. Do b’áil leis fios do bheith
aige an raibh aon súil ag an seanduine go saorfaidhe Éire ó dhubh-smacht
na n-eachtrann. Do ghéill fá dheireadh dá athchuirt an seanóir is
dubhairt:
“Má chaithfear an fhírinne do rádh admhuighim go bhfuil ar gcúis caillte
is go bhfuil ar dtír ag dul fá smacht is an-bhruid níos déine, níos
géire, ná raibh riamh i nImpireacht na Rómha. Atá éadáil mór tarraingthe
ar mo cheann-sa. Do thréig mo bhuidhean mé acht uathadh beag gan bhrígh.
Ní fada uaim-se an uaigh is ní’l aon’ne dom’ chinéal ullamh chum m’ionad
do thógbháil. Ní bhrathaim go bhfuil aon chongnamh le faghbháil tar
lear. Tá an Deas-mhumha go léir creachta millte. Ní’l fear as fiche ná
fuil curtha chum báis le gorta nó le faobhar, is ní’l brígh ná meanma
’n-a bhfuil beó aca. Ní árd-taoiseach sluaigh mise feasda acht méirleach
i n-aghaidh Bhainríoghna na Sagsan. Seanduine is eadh mé gan sluagh, gan
buidhin, gan muinntir, gan caisleán, gan tigh, gan treabh. Ní’l agam
chum mé do chosnamh ó náimhdibh acht Dia amháin, ⁊ an lámh dheas
chríonda fuirighthe fann so. Acht in gach cruadhtain i n-a bhfuilim is é
neartuigheann m’aigneadh go ndearnas mo dhícheall. Bhuaileas buille do
chúis Dé is mo thíre fad do bhí lúth im’ bhallaibh. Do rinneas ar
fhéadas chum síothcána do chongbháil acht ní síth do bhí ó na
Sagsanaibh. Ba mhian leó mo chuid talmhan is mo chaisleáin do
bhradughadh, is níor bh’fhulair dom dul ’n-a n-aghaidh, is dá
chríondacht mé tar éis glacadh claidhimh dam níor sguir sé riamh lem’
ghlaic is ní sgarfaidh fad a bheidh neart im’ ghéagaibh.”
Amhail adubhramar bhí inntleacht géarchúiseach ag Cormac. Do thuig sé
cúis le mire fáidhe. Is deimhin go raibh buaidhirt air i dtaobh an treó
bhí ar an Iarla, acht ag éisteacht dó leis an sgéal dona deacrach úd ó
bhéal an té ar ar luigh an toirmeasg go daingean, do samhaluigheadh dó
go raibh alt do sheanchus a thíre ag críochnughadh i ndonas is i
ndorchadas. B’áil leis machtnamh ar an chríochnughadh mhí-ádhbhrach
soin, b’áil leis machtnamh ar an seanóir onórach soin os a chomhair ag
teicheadh mar mhac tíre na coille ó n-a námhaid, is tré gach cruadhtan
is anacra ag seasamh go dána d’fhírinne ⁊ do shaoirse.
Ag machtnamh mar sin dó--ní raibh ann acht obair nóimeint--do tháinig
tocht cathuighthe ar a chroidhe, is tím-chrith neamh-ghnáthach ’na
bhallaibh i gcuma nár fhéad sé labhairt ar feadh tamaill. Is maith do
thuig an tIarla cad do bhí ’n-a aigneadh, ⁊ is fonnmhar do rinne sé ar
bh’fhéidir chum a thabhartha chuige féin. ’Nuair do bhí a thocht curtha
de ag an óglách, dubhairt an tIarla: “Caithfead-sa an áit seo d’fhágáil
tar éis tuitme na hoidhche. Tá buidhean do mhuinntir na Bainríoghna ar
mo lorg. Is dóigh liom go gcuardóchaid an teach so. Ní fuláir dom
imtheacht. Tá roinnt fear liom i bhfad as so. Raghad ag triall ortha, is
leanfad a gcomhairle. Beannacht leat, a pholla do’n fhíor-fhuil.”
Agá rádh soin dó bhí sé ar tí é phógadh, gur léim Cormac go luath-thapa
is i n-ionad léigin dó é do phógadh do chaith sé é féin ar an dtalamh ag
a chosaibh is d’athchuir air le tuilltibh deór nguirt é féin do thógáil
i n-éinfheacht leis. “Táim láidir neartmhar anois,” ar sé, “cabhróchad
leat ag dul trasna na sléibhte. Fanfad id’ fhochair, fairfead id’
fhochair, fulaingeóchad id’ fhochair, éagfad id’ fhochair.”
Do labhair sé na focail seo chomh dian, chomh dúthrachtach soin ná fuair
an tIarla ann féin é d’eiteach. Socruigheadh eatortha ar an láthair sin
go ngluaisfidís ar aon chum siubhail i dtosach na hoidhche trasna na
sléibhte chum muinntire an Iarla.
------------------------------------------------------------------------
AN NAOMHADH hALT.