Ergo et legibus et institutis vacat aetas nostra muneribus eis quae non
possunt sine viribus sustineri. Itaque non modo quod non possumus, sed ne
quantum possumus quidem cogimur. 35 At multi ita sunt imbecilli senes, ut
nullum offici aut omnino vitae munus exsequi possint. At id quidem non
proprium senectutis vitium est, sed commune valetudinis. Quam fuit
imbecillus P. Africani filius, is qui te adoptavit, quam tenui aut nulla
potius valetudine! Quod ni ita fuisset, alterum illud exstitisset lumen
civitatis; ad paternam enim magnitudinem animi doctrina uberior accesserat.
Quid mirum igitur in senibus, si infirmi sunt aliquando, cum id ne
adulescentes quidem effugere possint? Resistendum, Laeli et Scipio,
senectuti est, eiusque vitia diligentia compensanda sunt, pugnandum tamquam
contra morbum sic contra senectutem, 36 habenda ratio valetudinis, utendum
exercitationibus modicis, tantum cibi et potionis adhibendum, ut
reficiantur vires, non opprimantur. Nec vero corpori solum subveniendum
est, sed menti atque animo multo magis. Nam haec quoque, nisi tamquam
lumini oleum instilles, exstinguuntur senectute. Et corpora quidem
exercitationum defetigatione ingravescunt, animi autem exercitando
levantur. Nam quos ait Caecilius 'comicos stultos senes,' hos significat
credulos obliviosos dissolutos, quae vitia sunt non senectutis, sed inertis
ignavae somniculosae senectutis. Ut petulantia, ut libido magis est
adulescentium quam senum, nec tamen omnium adulescentium, sed non proborum,
sic ista senilis stultitia, quae deliratio appellari solet, senum levium
est, non omnium. 37 Quattuor robustos filios, quinque filias, tantam domum,
tantas clientelas Appius regebat et caecus et senex; intentum enim animum
tamquam arcum habebat nec languescens succumbebat senectuti. Tenebat non
modo auctoritatem, sed etiam imperium in suos: metuebant servi, verebantur
liberi, carum omnes habebant; vigebat in illo animus patrius et disciplina.
38 Ita enim senectus honesta est, si se ipsa defendit, si ius suum retinet,
si nemini emancipata est, si usque ad ultimum spiritum dominatur in suos.
Ut enim adulescentem in quo est senile aliquid, sic senem in quo est
aliquid adulescentis probo, quod qui sequitur, corpore senex esse poterit,
animo numquam erit. Septimus mihi liber Originum est in manibus; ommia
antiquitatis monumenta colligo; causarum illustrium, quascunque defendi,
nunc cum maxime conficio orationes; ius augurium pontificium civile tracto;
multum etiam Graecis litteris utor, Pythagoriorumque more, exercendae
memoriae gratia, quid quoque die dixerim audierim egerim commemoro vesperi.
Hae sunt exercitationes ingeni, haec curricula mentis; in his desudans
atque elaborans corporis viris non magno opere desidero. Adsum amicis,
venio in senatum frequens ultroque affero res multum et diu cogitatas
easque tueor animi, non corporis viribus. Quas si exsequi nequirem, tamen
me lectulus meus oblectaret ea ipsa cogitantem, quae iam agere non possem;
sed ut possim facit acta vita. Semper enim in his studiis laboribusque
viventi non intellegitur quando obrepat senectus: ita sensim sine sensu
aetas senescit nec subito frangitur, sed diuturnitate exstinguitur.
XII. 39 Sequitur tertia vituperatio senectutis, quod eam carere dicunt
voluptatibus. O praeclarum munus aetatis, si quidem id aufert a nobis, quod
est in adulescentia vitiosissimum! Accipite enim, optimi adulescentes,
veterem orationem Archytae Tarentini, magni in primis et praeclari viri,
quae mihi tradita est cum essem adulescens Tarenti cum Q. Maximo. Nullam
capitaliorem pestem quam voluptatem corporis hominibus dicebat a natura
datam, cuius voluptatis avidae libidines temere et ecfrenate ad potiendum
incitarentur. Hinc patriae proditiones, 40 hinc rerum publicarum
eversiones, hinc cum hostibus clandestina colloquia nasci; nullum denique
scelus, nullum malum facinus esse ad quod suscipiendum non libido
voluptatis impelleret; stupra vero et adulteria et omne tale flagitium
nullis excitari aliis illecebris nisi voluptatis; cumque homini sive natura
sive quis deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac
dono nihil tam esse inimicum quam voluptatem. 41 Nec enim libidine
dominante temperantiae locum esse, neque omnino in voluptatis regno
virtutem posse consistere. Quod quo magis intellegi posset, fingere animo
iubebat tanta incitatum aliquem voluptate corporis, quanta percipi posset
maxima: nemini censebat fore dubium quin tam diu, dum ita gauderet, nihil
agitare mente, nihil ratione, nihil cogitatione consequi posset. Quocirca
nihil esse tam detestabile tamque pestiferum quam voluptatem, si quidem ea,
cum maior esset atque longior, omne animi lumen exstingueret. Haec cum C.
Pontio Samnite, patre eius, a quo Caudino proelio Sp. Postumius T. Veturius
consules superati sunt, locutum Archytam Nearchus Tarentinus hospes noster,
qui in amicitia populi Romani permanserat, se a maioribus natu accepisse
dicebat, cum quidem ei sermoni interfuisset Plato Atheniensis, quem
Tarentum venisse L. Camillo Ap. Claudio consulibus reperio. 42 Quorsus hoc?
Ut intellegeretis, si voluptatem aspernari ratione et sapientia non
possemus, magnam esse habendam senectuti gratiam, quae efficeret ut id non
liberet quod non oporteret. Impedit enim consilium voluptas, rationi
inimica est, mentis ut ita dicam praestringit oculos, nec habet ullum cum
virtute commercium. Invitus feci ut fortissimi viri T. Flaminini fratrem L.
Flamininum e senatu eicerem septem annis post quam consul fuisset, sed
notandam putavi libidinem. Ille enim cum esset consul in Gallia exoratus in
convivio a scorto est ut securi feriret aliquem eorum qui in vinculis
essent, damnati rei capitalis. Hic Tito fratre suo censore, qui proximus
ante me fuerat, elapsus est, mihi vero et Flacco neutiquam probari potuit
tam flagitiosa et tam perdita libido, quae cum probro privato coniungeret
imperi dedecus.
XIII. 43 Saepe audivi e maioribus natu, qui se porro pueros a senibus
audisse dicebant, mirari solitum C. Fabricium quod, cum apud regem Pyrrhum
legatus esset, audisset a Thessalo Cinea esse quendam Athenis qui se
sapientem profiteretur, eumque dicere omnia quae faceremus ad voluptatem
esse referenda. Quod ex eo audientis M'. Curium et Ti. Coruncanium optare
solitos ut id Samnitibus ipsique Pyrrho persuaderetur, quo facilius vinci
possent cum se voluptatibus dedissent. Vixerat M'. Curius cum P. Decio, qui
quinquennio ante eum consulem se pro re publica quarto consulatu devoverat:
norat eundem Fabricius, norat Coruncanius, qui cum ex sua vita tum ex eius
quem dico. Deci facto iudicabant esse profecto aliquid natura pulchrum
atque praeclarum, quod sua sponte expeteretur quodque spreta et contempta
voluptate optimus quisque sequeretur. 44 Quorsum igitur tam multa de
voluptate? Quia non modo vituperatio nulla, sed etiam summa laus senectutis
est, quod ea voluptates nullas magno opere desiderat. Caret epulis
exstructisque mensis et frequentibus poculis. Caret ergo etiam vinulentia
et cruditate et insomniis. Sed si aliquid dandum est voluptati, quoniam
eius blanditiis non facile obsistimus, divine enim Plato escam malorum
appellat voluptatem quod ea videlicet homines capiantur ut pisces, quamquam
immoderatis epulis caret senectus, modicis tamen conviviis delectari
potest. C. Duellium M. F., qui Poenos classe primus devicerat, redeuntem a
cena senem saepe videbam puer; delectabatur cereo funali et tibicine, quae
sibi nullo exemplo privatus sumpserat: tantum licentiae dabat gloria. 45
Sed quid ego alios? Ad me ipsum iam revertar. Primum habui semper
sodalis--sodalitates autem me quaestore constitutae sunt sacris Idaeis
Magnae Matris acceptis--epulabar igitur cum sodalibus, omnino modice, sed
erat quidam fervor aetatis, qua progrediente omnia fiunt in dies mitiora.
Neque enim ipsorum conviviorum delectationem voluptatibus corporis magis
quam coetu amicorum et sermonibus metiebar; bene enim maiores accubitionem
epularem amicorum, quia vitae coniunctionem haberet, convivium
nominaverunt, melius quam Graeci, qui hoc idem tum compotationem, tum
concenationem vocant, ut, quod in eo genere minimum est, id maxime probare
videantur.
XIV. 46 Ego vero propter sermonis delectationem tempestivis quoque
conviviis delector, nec cum aequalibus solum, qui pauci admodum restant,
sed cum vestra etiam aetate atque vobiscum, habeoque senectuti magnam
gratiam, quae mihi sermonis aviditatem auxit, potionis et cibi sustulit.
Quod si quem etiam ista delectant, ne omnino bellum indixisse videar
voluptati, cuius est fortasse quidam naturalis modus, non intellego ne in
istis quidem ipsis voluptatibus carere sensu senectutem. Me vero et
magisteria delectant a maioribus instituta et is sermo, qui more maiorum a
summo adhibetur in poculo, et pocula sicut in Symposio Xenophontis est,
minuta atque rorantia, et refrigeratio aestate et vicissim aut sol aut
ignis hibernus. Quae quidem etiam in Sabinis persequi soleo conviviumque
vicinorum cotidie compleo, quod ad multam noctem quam maxime possumus vario
sermone producimus. 47 At non est voluptatum tanta quasi titillatio in
senibus. Credo, sed ne desideratio quidem; nihil autem est molestum quod
non desideres. Bene Sophocles, cum ex eo quidam iam affecto aetate
quaereret, utereturne rebus veneriis, 'di meliora!' inquit; 'ego vero
istinc sicut a domino agresti ac furioso profugi.' Cupidis enim rerum
talium odiosum fortasse et molestum est carere, satiatis vero et expletis
iucundius est carere quam frui; quamquam non caret is, qui non desiderat;
ergo hoc non desiderare dico esse iucundius. 48 Quod si istis ipsis
voluptatibus bona aetas fruitur libentius, primum parvulis fruitur rebus,
ut diximus, deinde eis, quibus senectus, etiam si non abunde potitur, non
omnino caret. Ut Turpione Ambivio magis delectatur qui in prima cavea
spectat, delectatur tamen etiam qui in ultima, sic adulescentia voluptates
propter intuens magis fortasse laetatur, sed delectatur etiam senectus,
procul eas spectans, tantum quantum sat est. 49 At illa quanti sunt, animum
tamquam emeritis stipendiis libidinis ambitionis, contentionum
inimicitiarum, cupiditatum omnium secum esse secumque, ut dicitur, vivere!
Si vero habet aliquod tamquam pabulum studi atque doctrinae, nihil est
otiosa senectute iucundius. Videbamus in studio dimetiendi paene caeli
atque terrae Gallum familiarem patris tui, Scipio. Quotiens ilium lux noctu
aliquid describere ingressum, quotiens nox oppressit cum mane coepisset!
Quam delectabat eum defectiones solis et lunae multo ante nobis praedicere!
50 Quid in levioribus studiis, sed tamen acutis? Quam gaudebat Bello suo
Punico Naevius, quam Truculento Plautus, quam Pseudolo! Vidi etiam senem
Livium, qui, cum sex annis ante quam ego natus sum fabulam docuisset
Centone Tuditanoque consulibus, usque ad adulescentiam meam processit
aetate. Quid de P. Licini Crassi et pontifici et civilis iuris studio
loquar aut de huius P. Scipionis, qui his paucis diebus pontifex maximus
factus est? Atque eos omnis, quos commemoravi, his studiis flagrantis senes
vidimus. M. vero Cethegum, quem recte suadae medullam dixit Ennius, quanto
studio exerceri in dicendo videbamus etiam senem! Quae sunt igitur epularum
aut ludorum aut scortorum voluptates cum his voluptatibus comparandae?
Atque haec quidem studia doctrinae, quae quidem prudentibus et bene
institutis pariter cum aetate crescunt, ut honestum illud Solonis sit, quod
ait versiculo quodam, ut ante dixi, senescere se multa in dies addiscentem,
qua voluptate animi nulla certe potest esse maior.
XV. 51 Venio nunc ad voluptates agricolarum, quibus ego incredibiliter
delector, quae nec ulla impediuntur senectute et mihi ad sapientis vitam
proxime videntur accedere. Habent enim rationem cum terra, quae numquam
recusat imperium nec umquam sine usura reddit quod accepit, sed alias
minore, plerumque maiore cum faenore; quamquam me quidem non fructus modo,
sed etiam ipsius terrae vis ac natura delectat. Quae cum gremio mollito ac
subacto sparsum semen excepit, primum id occaecatum cohibet, ex quo occatio
quae hoc efficit nominata est; deinde tepefactum vapore et compressu suo
diffundit et elicit herbescentem ex eo viriditatem, quae nixa fibris
stirpium sensim adolescit culmoque erecta geniculato vaginis iam quasi
pubescens includitur; e quibus cum emersit, fundit frugem spici ordine
structam et contra avium minorum morsus munitur vallo aristarum. 52 Quid
ego vitium ortus satus incrementa commemorem? Satiari delectatione non
possum, ut meae senectutis requietem oblectamentumque noscatis. Omitto enim
vim ipsam omnium quae generantur e terra, quae ex fici tantulo grano aut ex
acini vinaceo aut ex ceterarum frugum aut stirpium minutissimis seminibus
tantos truncos ramosque procreet; malleoli plantae sarmenta viviradices
propagines nonne efficiunt ut quemvis cum admiratione delectent? Vitis
quidem quae natura caduca est et, nisi fulta est, fertur ad terram, eadem,
ut se erigat, claviculis suis quasi manibus quidquid est nacta
complectitur, quam serpentem multiplici lapsu et erratico, ferro amputans
coercet ars agricolarum, ne silvescat sarmentis et in omnis partis nimia
fundatur. 53 Itaque ineunte vere in eis quae relicta sunt exsistit tamquam
ad articulos sarmentorum ea quae gemma dicitur, a qua oriens uva se
ostendit, quae et suco terrae et calore solis augescens primo est peracerba
gustatu, dein maturata dulcescit vestitaque pampinis nec modico tepore
caret et nimios solis defendit ardores: qua quid potest esse cum fructu
laetius, tum aspectu pulchrius? Cuius quidem non utilitas me solum, ut ante
dixi, sed etiam cultura et natura ipsa delectat: adminiculorum ordines,
capitum iugatio, religatio et propagatio vitium, sarmentorum ea, quam dixi,
aliorum amputatio, aliorum immissio. Quid ego irrigationes, quid fossiones
agri repastinationesque proferam quibus fit multo terra fecundior? 54 Quid
de utilitate loquar stercorandi? Dixi in eo libro, quem de rebus rusticis
scripsi. De qua doctus Hesiodus ne verbum quidem fecit, cum de cultura agri
scriberet. At Homerus, qui multis, ut mihi videtur, ante saeculis fuit,
Laerten lenientem desiderium, quod capiebat e filio, colentem agrum et eum
stercorantem facit. Nec vero segetibus solum et pratis et vineis et
arbustis res rusticae laetae sunt, sed hortis etiam et pomariis, tum
pecudum pastu, apium examinibus, florum omnium varietate. Nec consitiones
modo delectant, sed etiam insitiones, quibus nihil invenit agri cultura
sollertius.
XVI. 55 Possum persequi permulta oblectamenta rerum rusticarum, sed ea ipsa
quae dixi sentio fuisse longiora. Ignoscetis autem, nam et studio rerum
rusticarum provectus sum, et senectus est natura loquacior, ne ab omnibus
eam vitiis videar vindicare. Ergo in hac vita M'. Curius, cum de
Samnitibus, de Sabinis, de Pyrrho triumphavisset, consumpsit extremum
tempus aetatis; cuius quidem ego villam contemplans, abest enim non longe a
me, admirari satis non possum vel hominis ipsius continentiam vel temporum
disciplinam. Curio ad focum sedenti magnum auri pondus Samnites cum
attulissent, repudiati sunt; non enim aurum habere praeclarum sibi videri
dixit, sed eis qui haberent aurum imperare. 56 Poteratne tantus animus
efficere non iucundam senectutem? Sed venio ad agricolas, ne a me ipso
recedam. In agris erant tum senatores, id est senes, si quidem aranti L.
Quinctio Cincinnato nuntiatum est eum dictatorem esse factum, cuius
dictatoris iussu magister equitum C. Servilius Ahala Sp. Maelium regnum
appetentem occupatum interemit. A villa in senatum arcessebatur et Curius
et ceteri senes, ex quo qui eos arcessebant viatores nominati sunt. Num
igitur horum senectus miserabilis fuit, qui se agri cultione oblectabant?
Mea quidem sententia haud scio an nulla beatior possit esse, neque solum
officio, quod hominum generi universo cultura agrorum est salutaris, sed et
delectatione quam dixi, et saturitate copiaque rerum omnium, quae ad victum
hominum, ad cultum etiam deorum pertinent, ut, quoniam haec quidam
desiderant, in gratiam iam cum voluptate redeamus. Semper enim boni
assiduique domini referta cella vinaria, olearia, etiam penaria est,
villaque tota locuples est, abundat porco haedo agno gallina, lacte caseo
melle. Iam hortum ipsi agricolae succidiam alteram appellant. Conditiora
facit haec supervacaneis etiam operis aucupium atque venatio. 57 Quid de
pratorum viriditate aut arborum ordinibus aut vinearum olivetorumve specie
plura dicam? Brevi praecidam. Agro bene culto nihil potest esse nec usu
uberius nec specie ornatius, ad quem fruendum non modo non retardat, verum
etiam invitat atque allectat senectus. Ubi enim potest illa aetas aut
calescere vel apricatione melius vel igni, aut vicissim umbris aquisve
refrigerari salubrius? 58 Sibi habeant igitur arma, sibi equos, sibi
hastas, sibi clavam et pilam, sibi venationes atque cursus, nobis senibus
ex lusionibus multis talos relinquant et tesseras; id ipsum ut lubebit,
quoniam sine eis beata esse senectus potest.
XVII. 59 Multas ad res perutiles Xenophontis libri sunt, quos legite quaeso
studiose, ut facitis. Quam copiose ab eo agri cultura laudatur in eo libro,
qui est de tuenda re familiari, qui Oeconomicus inscribitur! Atque ut
intellegatis nihil ei tam regale videri quam studium agri colendi, Socrates
in eo libro loquitur cum Critobulo Cyrum minorem Persarum regem,
praestantem ingenio atque imperi gloria, cum Lysander Lacedaemonius, vir
summae virtutis, venisset ad eum Sardis eique dona a sociis attulisset, et
ceteris in rebus communem erga Lysandrum atque humanum fuisse et ei quendam
consaeptum agrum diligenter consitum ostendisse. Cum autem admiraretur
Lysander et proceritates arborum et directos in quincuncem ordines et humum
subactam atque puram et suavitatem odorum qui afflarentur ex floribus, tum
eum dixisse mirari se non modo diligentiam sed etiam sollertiam eius a quo
essent illa dimensa atque discripta; et Cyrum respondisse 'atqui ego ista
sum omnia dimensus, mei sunt ordines, mea discriptio; multae etiam istarum
arborum mea manu sunt satae.' Tum Lysandrum, intuentem purpuram eius et
nitorem corporis ornatumque Persicum multo auro multisque gemmis, dixisse
'recte vero te, Cyre, beatum ferunt, quoniam virtuti tuae fortuna coniuncta
est!' 60 Hac igitur fortuna frui licet senibus, nec aetas impedit quo minus
et ceterarum rerum et in primis agri colendi studia teneamus usque ad
ultimum tempus senectutis. M. quidem Valerium Corvinum accepimus ad
centesimum annum perduxisse, cum esset acta iam aetate in agris eosque
coleret, cuius inter primum et sextum consulatum sex et quadraginta anni
interfuerunt. Ita quantum spatium aetatis maiores ad senectutis initium
esse voluerunt, tantus illi cursus honorum fuit; atque huius extrema aetas
hoc beatior quam media, quod auctoritatis habebat plus, laboris minus; apex
est autem senectutis auctoritas. 61 Quanta fuit in L. Caecilio Metello,
quanta in A. Atilio Calatino! In quem illud elogium:
_hunc unum plurimae consentiunt gentes_
_populi primarium fuisse virum._
Notum est totum carmen incisum in sepulcro. Iure igitur gravis, cuius de
laudibus omnium esset fama consentiens. Quem virum nuper P. Crassum,
pontificem maximum, quem postea M. Lepidum eodem sacerdotio praeditum
vidimus! Quid de Paulo aut Africano loquar, aut, ut iam ante, de Maximo?
Quorum non in sententia solum, sed etiam in nutu residebat auctoritas.
Habet senectus, honorata praesertim, tantam auctoritatem, ut ea pluris sit
quam omnes adulescentiae voluptates.
XVIII. 62 Sed in omni oratione mementote eam me senectutem laudare, quae
fundamentis adulescentiae constituta sit. Ex quo efficitur id, quod ego
magno quondam cum assensu omnium dixi, miseram esse senectutem quae se
oratione defenderet. Non cani nec rugae repente auctoritatem arripere
possunt, sed honeste acta superior aetas fructus capit auctoritatis
extremos. 63 Haec enim ipsa sunt honorabilia, quae videntur levia atque
communia, salutari appeti decedi assurgi deduci reduci consuli, quae et
apud nos et in aliis civitatibus, ut quaeque optime morata est, ita
diligentissime observantur. Lysandrum Lacedaemonium, cuius modo feci
mentionem, dicere aiunt solitum Lacedaemonem esse honestissimum domicilium
senectutis; nusquam enim tantum tribuitur aetati, nusquam est senectus
honoratior. Quin etiam memoriae proditum est, cum Athenis ludis quidam in
theatrum grandis natu venisset, magno consessu locum nusquam ei datum a
suis civibus, cum autem ad Lacedaemonios accessisset, qui, legati cum
essent certo in loco considerant, consurrexisse omnes illi dicuntur et
senem sessum recepisse; 64 quibus cum a cuncto consessu plausus esset
multiplex datus, dixisse ex eis quendam Atheniensis scire quae recta
essent, sed facere nolle. Multa in nostro collegio praeclara, sed hoc de
quo agimus, in primis, quod, ut quisque aetate antecedit, ita sententiae
principatum tenet, neque solum honore antecedentibus, sed eis etiam, qui
cum imperio sunt, maiores natu augures anteponuntur. Quae sunt igitur
voluptates corporis cum auctoritatis praemiis comparandae? Quibus qui
splendide usi sunt, ei mihi videntur fabulam aetatis peregisse nec tamquam
inexercitati histriones in extremo actu corruisse.
65 At sunt morosi et anxii et iracundi et difficiles senes. Si quaerimus,
etiam avari; sed haec morum vitia sunt, non senectutis. Ac morositas tamen
et ea vitia, quae dixi, habent aliquid excusationis, non illius quidem
iustae, sed quae probari posse videatur: contemni se putant, despici,
illudi; praeterea in fragili corpore odiosa omnis offensio est; quae tamen
omnia dulciora fiunt et moribus bonis et artibus, idque cum in vita tum in
scaena intellegi potest ex eis fratribus qui in Adelphis sunt. Quanta in
altero diritas, in altero comitas! Sic se res habet: ut enim non omne
vinum, sic non omnis natura vetustate coacescit. Severitatem in senectute
probo, sed eam, sicut alia, modicam; acerbitatem nullo modo; 66 avaritia
vero senilis quid sibi velit, non intellego. Potest enim quicquam esse
absurdius quam, quo viae minus restet, eo plus viatici quaerere?
XIX. Quarta restat causa, quae maxime angere atque sollicitam habere
nostram aetatem videtur, appropinquatio mortis, quae certe a senectute non
potest esse longe. O miserum senem, qui mortem contemnendam esse in tam
longa aetate non viderit! Quae aut plane neglegenda est, si omnino
exstinguit animum, aut etiam optanda, si aliquo eum deducit ubi sit futurus
aeternus. Atqui tertium certe nihil inveniri potest. 67 Quid igitur timeam,
si aut non miser post mortem, aut beatus etiam futurus sum? Quamquam quis
est tam stultus, quamvis sit adulescens, cui sit exploratum se ad vesperum
esse victurum? Quin etiam aetas illa multo pluris quam nostra casus mortis
habet: facilius in morbos incidunt adulescentes, gravius aegrotant,
tristius curantur. Itaque pauci veniunt ad senectutem; quod ni ita
accideret, melius et prudentius viveretur. Mens enim et ratio et consilium
in senibus est, qui si nulli fuissent, nullae omnino civitates fuissent.
Sed redeo ad mortem impendentem. Quod est istud crimen senectutis, cum id
ei videatis cum adulescentia esse commune? 68 Sensi ego in optimo filio, tu
in exspectatis ad amplissimam dignitatem fratribus, Scipio, mortem omni
aetati esse communem. At sperat adulescens diu se victurum, quod sperare
idem senex non potest. Insipienter sperat; quid enim stultius quam incerta
pro certis habere, falsa pro veris? At senex ne quod speret quidem habet.
At est eo meliore condicione quam adulescens, quoniam id quod ille sperat
hic consecutus est: ille volt diu vivere, hic diu vixit. 69 Quamquam, o di
boni, quid est in hominis natura diu? Da enim supremum tempus, exspectemus
Tartessiorum regis aetatem: fuit enim, ut scriptum video, Arganthonius
quidam Gadibus, qui octoginta regnaverat annos, centum viginti vixerat.