Aduerbium est pars orationis indeclinabilis, cuius
significatio uerbis adicitur; aduerbium is ân dǣl
lêdensprǣce undeclinigendlîc, and his getâcnung byð tô
wordum geðêod. aduerbium mæg bêon gecweden wordes gefêra,
forðan ðe hê byð ǣfre tô wordum geðêod and næfð full andgit,
bûton hê mid worde bêo. sapienter wîslîce is aduerbium. ic
cweðe nû swutelîcor: sapienter loquor wîslîce ic sprece;
feliciter facis gesǣlelîce ðû dêst; humiliter precatur
êadmôdlîce hê bit. ðisum dǣle gelimpað ðrêo ðing: species,
figura, significatio.
Species is hiw, primitiua frumcenned and diriuatiua
ofgangende. primitiua is clam dîgellîce, saepe gelômlîce;
diriuatiua clanculum dîgellîce, saepius gelômlîcor and
saepissime gelômlîcost.
Figura is gefêgednys. simplex ânfeald: huc hider, prudenter
snotorlîce; composita adhuc gyt, lege adhuc rǣd gyt,
inprudenter unsnotorlîce; et similia.
Significatio is getâcnung, and ðes dǣl hæfð fela getâcnunga.
temporalia synd, ðâ ðe tîda getâcnjað. pridem gefyrn, olim
gefyrn, nuper niwan, antea ǣr, nudiustertius on ǣrron dæg,
heri gyrstan dæg, hodie tô dæg, nunc nû, cras tô mergen,
aliquando æt sumon cyrre. sume getâcnjað mâ tîda ðus: quando
eram iuuenis ðâ ðâ ic wæs geong and âxung: quando uenisti?
hwænne côm ðû? tôwerdre tîde: quando ueniam ad te, doce me
ðonne ic cume tô ðê, tǣc mê. eallswâ aliquando feci sic
hwîlon ic dyde swâ; si aliquando faciam sic gyf ic ǣfre dô
swâ; et cetera. eallswâ dudum gefyrn, quondam hwîlon and
olim getâcnjað þrêo tîda: forðgewitene and andwerde and
tôwerde.
Sume synd localia, þæt synd stôwlîce, forðan ðe hî getâcnjað
stôwa. huc hider, illuc þider. ueni huc gang hider. uade
illuc gang þider. quo uadis? hwider gǣst ðû. on stôwe: hic
hêr, illic and ibi þâr, ubi hwâr; ubi est meus liber? hwâr
is mîn bôc? illic iacet iuxta te þâr lîð wiþ ðê. fram stôwe:
hinc heonon, illinc ðanon, istinc þanon, inde þanon, unde
hwanon oððe ðanon. hac on ðâs healfe, illac on ðâ healfe;
super wiðufan, infra wiðnyðan; extra wiðûtan; ultra
begeondan, citra beheonon; sursum ûpp, deorsum and iosum
nyðer; dextrorsum on ðâ swŷðran healfe, sinistrorsum on ðâ
wynstran healfe; orientem uersum êastweard, occidentem
uersum westweard; aliorsum elles hwider.
Sume synd deortatiua, þæt synd forbêodendlîce oððe
mistihtendlîce. ne: caue, ne hoc facias warna, þæt ðû þæt ne
dô. neque: neque feci neque faciam nê ic ne dyde nê ic ne
dô. nisi uel ni: nisi dominus custodierit ciuitatem bûtan
drihten gehealde ðâ burh; ni fecissem bûtan ic dyde. swâ
ðêah ne synd nâ ealle ðâs forbêodendlîce.
Sume syndan abnegatiua, þæt synd wiðsacendlîce, mid ðâm wê
wiðsacað. non nese: fecisti hoc? dydest ðis? non feci ic ne
dyde. uis hoc? wylt ðû ðis? non nese. eft haud nâtes hwôn,
numquam nǣfre, nec umquam fiat nê hit nǣfre ne gewurðe,
minime nâtes hwôn, nullo modo on nâne wîsan, nullatenus
nâtes hwôn et similia.
Sume syndon con- uel adfirmatiua, þæt synd fæstnigende oððe
sêðende, mid ðâm wê âsêðað ûre sprǣce. etiam geâ: manducasti
hodie? ǣt ðû tô dæg? etiam, feci geâ, ic dyde. bibisti?
drunc ðû? nequaquam nâtes hwôn. eft ôðre adfirmatiua:
profecto witodlîce; scilicet and uidelicet gewislîce; quippe
and nemphe witodlîce; sic est swâ hit is; et similia.
Sume synd iuratiua, þæt synd swerigendlîce. per ðurh: iuro
per deum ic swerige ðurh god; per meum caput ðurh mîn
hêafod; per nostram fraternitatem, uerum dico ðurh uncer
brôðorrǣdene, ic secge sôð. ac crîst sylf ûs forbêad ǣlcne
âð and hêt ûs ûre sprǣce þus âfæstnjan: est? is hit swâ? est
hit is; non? nis hit swâ? non hit nis. mâ syndon
swergendlîce aduerbia, ac hwæt sceolon hî gesǣde, nû wê
swerjan ne môton?
Sume syndon optatiua, þæt synd gewîscendlîce. utinam haberem
pecuniam êalâ gif ic hæfde feoh. o and si getâcnjað þæt
ylce: o si haberem êalâ gyf ic hæfde.
Sume syndon ortatiua, þæt synd tihtendlîce, mid ðâm wê
tihtað ôðre forð. heia nûlâ; age nûlâ: þis is êac
menigfealdlîce agite nû gê lâ. ôðer is ðis, ôðer is word ago
ic dô and imperatiuum age dô ðû, agite dô gê.
Sume syndon remissiua, þæt synd âslacigendlîce. paulatim
lytlum, sensim stundmǣlum, suauiter sôfte, pedetemtim
fægere.
Sume synd qualitatis, ðâ getâcnjað hwylcnysse, hû hit gedôn
sŷ. prudenter snotorlîce, inprudenter unsnotorlîce; bene
wel, male yfele. pulchre cantat fægere hê singð. expresse
loquitur swutollîce hê sprecð.
Sume syndon quantitatis, ðâ getâcnjað mycelnysse oððe
lytelnesse. multum mycel, parum lytel, nil and nihil nâht.
Sume syndon dubitatiua, þæt synd twŷnigendlîce. forsan
wênunge, forsitan wênunge, fortassis and fortasse wênunge.
ðâs and ðyllîce getâcnjað twŷnunge, hwæðer hit gewurðe oððe
ne gewurðe.
Congregatiua syndon gadrigendlîce. simul samod, una samod,
pariter samod. simul manducant samod hî etað. pariter
ambulant æt gædere hî gâð.
Discretiua synd syndrigendlîce. separatim on sundron,
secrete dîgellîce, singillatim sedet on sundron hê sit,
diuise tôdǣledlîce.
Sume syndon similitudinis, ðâ getâcnjað gelîcnysse. sic swâ,
sicut swâswâ, sicuti fecisti swâswâ ðû dydest, quasi homo
swâswâ man, ut deus swâswâ god, uti sponsus swâswâ brŷdguma,
uelut sapiens swâswâ wita, ueluti doctus swâswâ gelǣred, ceu
puer swâswâ cild.
Ordinalia syndon endebyrdlîce. confestim ðâr rihte, continuo
and statim and protinus ðâr rihte, deinde syðþan, deinceps
and postea syððan.
Intentiua syndon geornfullîce. ualde swŷðe, nimis þearle,
nimium mycclum, prorsus eallunga, penitus mid ealle, omnino
eallunge.
Comparatiua synd wiðmetenlîce. magis swîðor, minus
hwônlîcor, melius bet, peius wyrs, prudentius snotorlîcor,
iustius rihtlîcor.
Superlatiua synd oferstîgendlîce. maxime swŷðost, minime
hwônlîcost, ocissime hrædlîcost. se forma stæpe is
positiuus: iuste rihtlîce. se ôðer stæpe is comparatiuus:
iustius rihtlîcor. se ðridda stæpe is superlatiuus:
iustissime rihtlîcost. eft prudenter snotorlîce, prudentius
snotorlîcor, prudentissime snotorlîcost. eft fortiter
stranglîce, fortius stranglîcor, fortissime stranglîcost. et
similia.
Diminutiua syndon wanigendlîce. clam is dîgellîce, and of
ðâm is wanigendlîc clanculum hwônlîcor dîgellîce. bene wel,
and of ðâm is belle nâ ealles swâ wel, bellissime ealra
wâclîcost.
Demonstratiua synd ætêowigendlîce. en efne oððe lôca nû, hêr
hit is; en, adest episcopus efne, hêr is se bisceop; ealswâ
ecce: ecce, uenit rex efne nû, hêr cymð se cyning.
Interrogatiua synd âxigendlîce. cur hwî, quare for hwî, quam
ob rem for hwî oððe for ðî, ubi hwâr, unde hwanon, quo
hwyder, quando hwænne. sume ðâs habbað þrŷfealde getâcnunge.
gyf ic cweðe ubi posuisti meum librum? hwâr lêdest ðû mîne
bôc? þonne is se ubi interrogatiuum, þæt is âxigendlîc. gyf
ic cweðe tu scis, ubi tuus liber est ðû wâst, hwâr þîn bôc
is, ðonne byð se ubi relatiuum, þæt is edlesendlîc, þæt is
ongeâncyrrendlîc. gyf ic cweðe nescio, ubi inueniam meum
librum nât ic, hwâr ic finde mîne bôc, þonne byð se ubi
infinitiuum, þæt is ungeendigendlîc. quando uenisti? hwanne
côm ðû? is interrogatiuum. quando eram iuuenis ðâ ðâ ic wæs
jung is relatiuum. quando ero doctus hwænne bêo ic gelǣred
is infinitiuum; quandoque on sumne sǣl.
Numeralia syndon, ðâ ðe getâcnjað getel. semel ǣne, bis
tuwa, ter þriwa, quater fêower sîðon, quinquies fîf sîðon et
cetera.
Sume aduerbia syndon frumcennede, swâswâ wê ǣr cwǣdon, and
sume bêoð of ôðrum âcennede. prope gehende is frumcenned,
and propius gehendor cymð of ðâm. ultra begeondan, ulterius
feor begeondan. citra beheonon, citerius hideror oððe gyt
beheonon.
Sume hî cumað of namum. felix gesǣlig is nama, and of ðâm
cymð aduerbium feliciter gesǣliglîce. ealswâ uir wer,
uiriliter werlîce and uiritim, þæt is geond gehwylce weras.
mulier wîf, muliebriter wîflîce. corpus lîchama,
corporaliter lîchamlîce. qualis hwylc, qualiter hû. alius
ôðer, aliter elles. genus cynn, generaliter gemǣnelîce.
species hiw, specialiter synderlîce.
Sume cumað of wordum. sto ic stande, statim þâr rihte. punio
ic gewîtnige, inpune unwîtnigendlîce oððe bûtan wîte. abundo
ic genihtsumige, abunde genihtsumlîce.
Sume cumað of naman speljendan. hic hêr, illic ðâr.
Sume cumað of dǣlnimendum. tractus getogen is participium,
and of ðâm cymð tractim langlîce. cursus âurnen is
participium, cursim hrædlîce is aduerbium.
Sume cumað of foresetnyssum. ex is praepositio, þæt is
foresetnys, and of ðâm cymð extra wiðûtan. in is praepositio
and intra wiðinnan aduerbium.
Naman bêoð êac gesette for aduerbio on eallum syx casum. on
nominatiuum sublime hêage: sublime uolat aquila hêage flŷhð
se earn; una samod, recens niwan. on genitiuo romae sum ic
eom on rômebyrig, domi est hê is æt hâm. on datiuum uesperi
on ǣfen, sorti on hlyte, ruri on lande. on accussatiuo romam
pergo ic fare tô rôme, domum uadit hê gǣð hâm, domum equitat
hê rît hâm. on ablatiuum roma uenio ic cume fram rôme, domo
uenio ic cume fram hâme et similia.
Ealle ðâ aduerbia, þe geendjað on a, habbað langne a: antea
ǣr, postea syþðan, interea betwyx þâm, praeterea tôforan
ðâm. ita swâ, þis ân hæfð sceortne a. ðâ ðe on e geendjað,
habbað sume sceortne e, sume langne. dâs habbað sceortne e:
paene forneâh, saepe gelômlîce; inde þanon oððe syððan and
of ðâm deinde syððan, exinde syððan (man cweð êac dein and
exin), subinde þanon, proinde for þî þonne; peregre
ælþêodiglîce, peregre sum hic ic eom ælþêodiglîce hêr,
peregre proficiscor ælþêodiglîce ic fare, peregre aduenio
ælþêodiglîce ic tô cume, peregre transeo ælþêodiglîce ic
oferfare; facile êaðelîce, forte fǣrunga, sponte sylfwilles,
mane on ǣrne merigen, utpote swylce ic swâ cweðe, bene wel,
male yfele et cetera. ðâ ðe habbað langne e, syndon
diriuatiua: clarus beorht and of ðâm clare beorhtlîce oððe
beorhte; pulcher wlitig, pulchre citharizat fægere hê
hearpað; faber smið, affabre cræftlîce; anglus englisc,
anglice on englisc; latinus lêden, latine and latialiter on
lêden; graecus grêcisc, graece on grêcisc; ebraicus and
ebraeus ebreisc, ebraice on ebreisc. þâs and þyllîce cumað
of ðâm ablatiuo, and wendað þone langan o on langne e. sume
êac standað on ðâm o: falso lêaslîce, consulto rǣdlîce,
postremo æt nêxtan, sedulo geornlîce, manifesto and
manifeste swutollîce; and oft hî scyrtað þone o: cito hraðe,
sero late, modo nûðâ oððe hwîltîdum, necessario nêdðearflîce
(necesse est mihi mê is nêod, necesse habeo ic hæbbe nêode).
sume of ðissere declinunge macjað of heora neutrum aduerbia:
multum þearle, multum diligit deum þearle hê lufað god;
uerum sôð and uere sôðlîce; primum and primo and prime
ǣrest.
Sume gâð on twâ wîsan: durus heard and of ðâm dure and
duriter heardlîce; largus cystig, large and largiter
cystelîce; humanus mǣðfull oððe mennisclîc, humane and
humaniter mǣðlîce oððe mennisclîce; firmus trum, firme and
firmiter trumlîce. ualidus strang, ualde þearle; ritus
gewuna, rite gewunelîce oððe rihtlîce.
Sume wendað heora getâcnunge: ferus dêor oððe rêðe, fere
forneân; sanus hâl, sane gewislîce; sensus andgit, sensim
stundmǣlum; passus stæpe, passim gehwâr; pridie ânum dæge
ǣr, hodie tô dæg, meridie on midne dæg.
On i geendjað þâs: heri gyrston dæg, ibi þâr, ephesi on ðǣre
byrig, domi æt hâm, belli on gefeohte et cetera.
Ðâs geendjað on o: quando hwænne, aliquando æt sumum cyrre,
ultro sylfwilles, profecto witodlîce, illo þyder, eo þyder.
Ðâs geendjað on u: diu lange, interdiu on dæg, noctu on
niht.
Þâs geendjað on c: nunc nû oððe hwîltîdum; tunc dâ oððe
ðonne; tunc dixit iesus þâ sǣde se hǣlend; tunc sedebit
super sedem maiestatis suae ðonne hê sit ofer setle his
mægenþrymmes; huc hider; illuc þider; donec ôððæt oððe ðâ
hwîle; dehinc heonon; adhuc gyt.
On am geendjað þâs: clam dîgellîce, coram êawunge, nequiquam
on îdel, nequaquam nâtes hwôn, numquam nǣfre, nusquam
nâhwâr, bifariam on twâ wîsan oððe on twâ healfa, trifariam
on ðrêo wîsan, omnifariam on ǣlce wîsan oððe on ǣlce healfe
(multifarie is êac on manega wîsan).
Þâs geendjað on em: item eft, tandem æt nêxtan, ibidem þâr
rihte, identidem efsôna.
Ðâs geendjað on im: pars dǣl, partim dǣlmǣlum; furtum stalu,
furtim stulorlîce; uicissim stundmǣlum; strictim nearolîce;
affatim genihtsumlîce (sceort fa); praesertim hûru þinga;
paulatim lytlum; et cetera.
Ðâs geendjað on um: dudum gefyrn, iterum eft, sursum ûpp,
deorsum nyðer, desursum ufan, dedeorsum nyþan, deorsum
uersum nyðerwerd, utroque uersum on ǣgðre healfe werd,
rursum (and rursus) eft, prorsum (and prorsus) eallunga,
actutum hrædlîce.
Ðâs geendjað on er: paulisper hwæt hwega, tantisper swâ
swŷðe oððe swâ micclum, parumper hwæt hwega, diligenter
geornlîce, utiliter nytwurðlîce, audacter dyrstelîce,
difficulter earfoðlîce (facile êaðelîce on e), similiter swâ
gelîce, aliter elles (and alias ælcor), semper symble,
aeternaliter and perpetualiter êcelîce et similia.
On is geendað satis genôh (mann cweð êac sat genôh bûtan is;
satius bet); nimis ðearle.
Þâs geendjað on sceortne us: haud secus nâ elles, caelitus
heofonlîce, stirpitus grundlunge oððe mid stybbe mid ealle,
funditus grundlunga, radicitus grundlunga oððe mid
wyrttruman mid ealle, mordicus hetelîce oþðe bitmǣlum,
actenus ôð ðis oððe ôð þæt, diuinitus godcundlîce, humanitus
mennisclîce (man cweð êac diuine and humane and humaniter
mǣðlîce), eminus foran ongeân, cominus foran ongeân,
aduersus (and aduersum) ongeân mid þwyrnysse (aduersus is
êac nama þwyr oððe wiðerrǣde). on ðissere geendunge gâð
ealle comparatiua: ocius hrædlîcor, ac heora superlatiua
geendjað on e: ocissime hrædlîcost; diu lange, diutius leng,
diutissime ealra lengst; tarde late, tardius lator,
tardissime latost; nuper niwan, nuperius niwlîcor, nuperrime
niwlîcost; extra wiðûtan, exterius wiðûtan oððe ûttor,
extreme swîðost wiðûtan; intra wiðinnan, interius wiðinnan
oððe innor, intime innemest; supra wiðufan, superius ufor,
supreme ufemest; infra wiðnyþan, inferius nyðor, infime
nyðemest; crebro gelôme, crebrius gelômlîcor, creberrime
gelômlîcost; raro seldan, rarius seldor, rarissime ealra
seldost. manega gâð on þâs wîsan. potius swŷþor and
potissime swîðost nabbað nânne positiuum.
Wê ne magon þisne part fullîce trahtnjan on engliscum
gereorde, ac wê wyllað gyt hwæt lytles be þâm secgan. immo
gyt mâ oððe gyt swŷþor byð on gecorennysse. magis swŷþor:
magis hoc uolo, quam illud swŷðor oððe hraðor ic wylle þis,
þonne ðæt. quam bonus homo êalâ, hû gôd man. tam bonus est
iste eallswâ gôd is þes. uix earfoðlîce: uix uoluit
earfoðlîce hê wolde. mox þâr rihte, deinceps syððan,
dumtaxat þæt ân, tantummodo þæt ân; utrum uult hwæðer hê
wylle; non uult hê nele.
Aduerbia bêoð gelimplîcor geendebyrde, gif hî standað on
foreweardan on ðǣre sprǣce: bene agit wel hê dêð; sapienter
loquitur wîslîce hê sprecð. man môt hî êac bæftan settan
bûtan þâm, ðe bêoð ânes stæfgefêges oððe ætêowigendlîce oððe
âstîgendlîce oððe tihtendlîce oððe gelîcnysse: ðâs sceolon
ǣfre standan on foreweardre sprǣce. o is tôclypigendlîc
aduerbium: o magister, doce me êalâ ðû lârêow, tǣc mê. hê is
êac wundrigendlîc: o qualis facies êalâ hwylc ansŷn. hê
stent on foreweardan. iam eallunga oððe nû getâcnað þrêo
tîda: forðgewitene and andwerde and tôwearde, and stent on
foreweardan. dum aduerbium getâcnað forðgewitene tîde and
andwerde: ego legi, dum manducasti ic rǣdde, ðâ hwîle ðe ðû
ǣte; lege, dum manduco rǣd, ðâ hwîle þe ic ete. hê byþ êac
coniunctio. intus sum ic eom wiðinnan, foris sum ic eom ûte,
foras eo ût ic gange; eft uade foras gang ût. de intus
wiðinnan, de foris wiðûtan forbêad donatus tô cweðenne, ac
hî standað swâ þêah on hâlgum bôcum.