Partes orationis sunt octo eahta dǣlas synd lêdensprǣce:
nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, participium, coniunctio,
praepositio, interiectio. nomen is nama, mid ðâm wê nemnað
ealle ðing ǣgðer gê synderlîce gê gemǣnelîce. synderlîce be
âgenum naman: eadgarus, aðelwoldus; gemǣnelîce: rex cyning,
episcopus bisceop. pronomen is ðæs naman speljend, sê spelað
þone naman, þæt ðû ne ðurfe tuwa hine nemnan. gif ðû cwest
nû: hwâ lǣrde ðê?, þonne cweðe ic: dûnstân. hwâ hâdode ðê?
hê mê hâdode: þonne stent se hê on his naman stede and
spelað hine. eft, gif ðû âxast: quis hoc fecit? hwâ dyde
ðis?, þonne cwest ðû: ego hoc feci ic dyde ðis: þonne stent
se ic on ðînes naman stede; tu ðû; ille sê. uerbum is word,
and word getâcnað weorc oððe ðrôwunge oððe geþafunge. weorc
byð, þonne ðû cwest: aro ic erige; uerbero ic swinge.
þrôwung byð, þonne ðû cwyst: uerberor ic eom beswungen;
ligor ic eom gebunden. geðafung byþ, ðonne ðû cwyst: amor ic
eom gelufod; doceor ic eom gelǣred. aduerbium is wordes
gefêra, forðan ðe hê næfð nâne fulfremednysse, bûton hê mid
ðâm worde bêo. word gefylð his âgene getâcnunge mid fullum
andgyte. þonne ðû cwyst: scribo ic wrîte, þonne byð ðǣr full
andgyt. aduerbium is bene wel. hêr nys nâ ful andgyt, bûton
ðû cweðe word ðâr tô: bene scribo wel ic wrîte; bene scribis
wel ðû wrîtst; bene scribit wel hê wrît; et pluraliter and
menigfealdlîce: male legimus yfele wê rǣdað; melius legitis
bet gê rǣdað; optime legunt sêlost hî rǣdað; et cetera.
Participium ys dǣl nimend. hê nymð ânne dǣl of naman and
ôðerne of worde. of naman hê nymð casus, þæt is, declinunge,
and of worde hê nymð tîde and getâcnunge. of him bâm hê nymð
getel and hiw. amans lufjende cymð of ðâm worde amo ic
lufige: þonne nymð hê of ðâm naman him ealle ðâ syx casus:
nominatiuum, genitiuum, datiuum, accussatiuum, uocatiuum,
ablatiuum; et pluraliter and menigfealdlîce. ðes participium
is ðrêora cynna: hic amans uir þes lufjenda wer; haec amans
femina þis lufjende wîf; hoc amans mancipium þes lufjenda
þêowa man; et cetera. coniunctio is geðêodnys oððe fêging.
þes dǣl ne mæg nâht þurh hine sylfne, ac hê gefêgð tôgædere
ǣgðer gê naman gê word. gif ðû befrinst: quis equitat in
ciuitatem? hwâ rît intô ðâm port?, ðonne cweð hê: rex et
episcopus se cyningc and se bisceop. se et, þæt is, and, ⁊,
is coniunctio: ego et tu ic and ðû. word hê gefêgð þus: stat
et loquitur hê stent and sprycð; et cetera. praepositio is
foresetnyss. sê byð geðêod naman and worde and stent ǣfre on
foreweardan. ab illo homine fram ðâm men: hêr is se ab
praepositio. apud regem sum ic eom mid ðâm cyninge: hêr is
se apud praepositio. ad regem equito ic rîde tô cyninge, et
cetera. interiectio is betwuxâworpennyss. se dǣl lîð betwux
ôðrum wordum and geswutelað þæs môdes styrunge. heu
geswutelað môdes sârnysse: heu mihi wâmmê. pape geswutelað
wundrunge, atat geswutelað ôgan, racha geswutelað
ǣbylignysse, et cetera. witodlîce on ðisum eahta dǣlum is
eal lêdensprǣc belocen, and ðæt englisc geðwǣrlǣcð tô eallum
ðâm dǣlum, swâswâ wê nû sceortlîce trahtnodon. on ðisum
eahta dǣlum synd ðâ mǣstan and ðâ mihtigostan nomen et
uerbum, þæt is, nama and word. mid ðâm naman wê nemnað ealle
ðing and mid ðâm worde wê sprecað be eallum ðingum. sume
naman synd primitiua, þæt synd frumcennede oððe fyrmyste,
swâswâ ys scola on englisc scôl, mons dûn, ciuitas ceaster.
sume synd diriuatiua, þæt synd, ðâ ðe cumað of ôðrum namum:
scolasticus sê ðe on scôle ys, montanus dûnlendisc, ciuis
ceastergewara. sume synd âgene naman, swâswâ is êadgâr,
dûnstân; sume gemǣnelîce: cyning, bisceop, homo man. sume
synd incorporalia, þæt is, unlîchamlîce, swâswâ is angelus
engel, michael, gabriel, raphael. sume synd omonima, id sunt
uniuoca, ðâ getâcnjað mâ þinga mid ânre clypunge: acies egc
oððe se ord on here oððe scearp gesihð; aries byð ram betwux
sceâpum and ram tô wealgeweorce and aries ys ân ðâra twelf
tâcna. sume synd sinonima, id sunt pluriuoca, ðâ getâcnjað
ân ðing mid menigfealdre clypunge, swâswâ ys ensis swurd,
gladius swurd, mucro swurd; terra eorðe, tellus eorðe. sume
synd adiectiua, þæt synd, ðâ ðe bêoð geîhte tô ôðrum namum
and getâcnjað oððe herunge oððe tâl: iustus rihtwîs,
iniustus unrihtwîs, bonus homo gôd man, malus homo yfel
mann. sume synd accidentia, þæt synt gelimplîce, þe gelimpað
ânum gehwylcum: niger coruus blac hrem, profundum mare dêop
sǣ, prudens snoter, albus hwît, longus lang, breuis sceort.
sume syndon ad aliquid dicta, ðâ synd gecwedene tô sumum
þinge and ne magon bêon gecwedene bûton ðâm ðinge: filius
sunu, seruus ðêowa. þonne ðû cwest sunu, þonne byð se fæder
þǣr tô understanden and se hlâford tô þâm ðêowan. sume
syndon forneân þisum gelîce: dies dæg, nox niht; dexter
swîðra, sinister wynstra; calor hǣtu, frigus cŷle. sume
syndon gentilia, þâ getâcnjaþ, hwylcere þêode hê sîg:
graecus grêcisc, anglus englisc. sume synd patriae, þâ
geswuteljað þæs mannes êþel: romanus rômanisc, lundoniensis
lundenisc, wiltuniensis wiltûnisc. sume synd interrogatiua,
þæt synd âxjendlîce: quis hwâ, qualis hwylc, quantus hû
micel, quot hû fela, quotus hwylces geteles on
endebyrdnysse, se forma oððe se ôðer. sume synd collectiua,
þâ getâcnjað on ânfealdum getele mycele meniu: populus folc:
menig mann byð on folce; exercitus here, legio îored,
congregatio gegaderung. sume synd diuidua, þâ getâcnjað
tôdâl mid edlesendre sprǣce: uterque heora ǣgðer, quisque
gehwâ, singuli ǣnlîpige, bini getwinne oððe twŷfealde, terni
ðrŷfealde, deni tŷnfealde, uiceni twentigfealde, triceni
þrittigfealde, centeni hundfealde. sume synd ordinalia, þâ
geswuteljað endebyrdnysse: primus fyrmest, secundus ôðer,
tertius ðridda; et cetera. sume syndon numeralia, þâ
geswuteljað getel: unus ân, duo twegen, tres ðrŷ; et cetera.
sume syndon facticia, þâ synd geworhte æfter gelîcnysse
âgenes swêges: tintinnabulum belle, turtur turtle, clangor
cyrm, bos oxa, grus cran. sume synd generalia, þæt synd
gemǣnelîce: animal nŷten: animal is ǣlc ðingc, ðe orðað;
arbor ǣlces cynnes trêow, gemma ǣlces cynnes gymstân. sume
syndon specialia, þæt synd synderlîce, þâ ðe bêoð tôdǣlede
fram þâm gemǣnelîcum. animal is ǣlc ðing, ðe orðað: ðonne is
synderlîce homo man, equus hors, ouis scêp. gemǣnelîce arbor
trêow; synderlîce uitis wîntrêow, laurus lawerbêam, corilus
hæsel, abies æps, quercus âc, malus apuldre. gemǣnelîce
gemma gimstân; synderlîce cristallum, topazius, berillus.
sume syndon absolutiuae, þæt synd ungebundene, þâ ne
behôfjað nânre tîginge ôðres naman: deus god, ratio gesceâd,
mens môd. sume syndon temporalia, þæt synd tîdlîce, þâ
ætêowjað tîman: annus geâr, mensis mônoð, ebdomada wucu,
dies dæg. sume syndon localia, þæt synd stôwlîce, þâ
geswuteljað gehendnysse oððe ungehendnysse: propinquus
gehende oððe mǣg, longinquus fyrlen, proximus neâxð,
medioximus midlen. sume syndon patronomica, þæt synd
fæderlîce naman, æfter grêciscum þêawe, ac sêo lêdensprǣc
næfð þâ naman. hî synd swâ ðêah on engliscre sprǣce: penda
and of ðâm pending and pendingas, cwicelm and of ðâm
cwicelmingas and fela ôðre. sume synd possessiua, þæt synd
geâgnigendlîce, þâ geswuteljað þâ þing, þė bêoð geâgnode:
regius honor cynelîc wurðmynt; pater fæder, paternus
fæderlîc; mater môdor, maternus môdorlîc; frater brôðor,
fraternus brôðorlîc. of ôðrum antimbre ferrum îsen, ferreus
îsen; aurum gold, aureus gylden; argentum seolfor, argenteus
sylfren; stagnum tin, stagneus tinen; aes bræs oððe âr,
aeneus bræsen oþþe ǣren; plumbum lêad, plumbeus lêaden;
uitrum glæs, uitreus glæsen; lapis stân, lapideus stǣnen;
lignum trêow, ligneus trêowen; et cetera. sume hî synd
comparatiua, þæt synd wiðmetenlîce, þâ geswuteljað mâran
oððe beteran: maior mâre, melior betere. sume synd
superlatiua, þæt synd oferstîgendlîce, þâ geswuteljað ðâ
mǣstan and ðâ betstan: maximus se mǣsta, optimus se sêlosta.
positiuus is se forma stæpe: iustus rihtwîs. comparatiuus ys
se ôðer stæpe: iustior rihtwîsre. superlatiuus is se ðridda
stæpe: iustissimus ealra rihtwîsost. bonus gôd, melior
betere, optimus sêlost; malus yfel, peior wyrse, pessimus
ealra wyrst; magnus mycel, maior mâre, maximus mǣst; paruus
lytel, minor læsse, minimus læst; facilis êaðelîc, facilior
êaðre, facillimus ealra êaðost; difficilis earfoðe,
difficilior earfoðre, difficillimus ealra earfoðust;
gracilis smæl, gracilior smælre, gracillimus ealra smælst;
humilis êadmôd, humilior êadmôdre; humillimus ealra
êadmôdust; similis gelîc, similior gelîcre, simillimus ealra
gelîcost; ealswâ dissimilis ungelîc; agilis hræd oððe glæd,
agilior hræddre, agillimus ealra hradost. of eallum ðisum
stæpum cumað aduerbia: bene wel, melius bet, optime sêlost
(hê dêð); facile êaðelîce, facilius êaðelîcor, facillime
ealra êaðelîcost (hê dêð); et cetera. sume naman synd
diminutiua, þæt synd wanjendlîce, þâ geswuteljað wanunge, nâ
wiðmetennysse: rex cyning, regulus lytel cyning oððe
undercyning; frater brôðor, fraterculus lytel brôðor; puer
cild, puerulus lytel cild; pater fæder, paterculus lytel
fæder; mater môdor, matercula lytel môdor; mulier wîf,
muliercula lytel wîf; soror swustor, sororcula lytel
swustor; opus weorc, opusculum lytel weorc; corpus lîchama,
corpusculum lytel lîchama; ager æcer, agellus lytel æcer;
liber bôc, libellus lytel bôc; homo mann, homunculus lytel
man and omuncio et cetera. gyt ðǣr is ân hiw denominatiuum
gecîged. denominatiuum is gecweden eal, þæt of naman cymð,
and on ðâm hiwe synd belocene patronomica and possessiua and
comparatiua and superlatiua and diminutiua and manega ôðre
naman tô êacan ðisum. bonus ys nama, þonne byð of ðâm
bonitas gôdnys denominatiuum of ðâm naman. eft iustus
rihtwîs, iustitia rihtwîsnys; socius gefêra, societas
gefêrrǣden; frater brôðor, fraternitas brôðorrǣden; uetus
eald, uetustas ealdnys; castus clǣne, castitas clǣnnys;
sanctus hâlig, sanctitas hâlignys; uir wer, uirilis werlîc;
mulier wîf, muliebris wîflîc; puer cild, puerilis cildlîc;
puella mǣden, puellaris mǣdenlîc; uirgo mǣden, uirginalis
mǣdenlîc; caelum heofen, caelestis heofonlîc; terra eorðe,
terrestris eorðlîc. witodlîce ealle ðâ naman, þe of ôðrum
namum cumað, ealle hî synd denominatiua gecwedene, and ðâra
ys forneân ungerîm.