[[291]]
(XIIII) Sume sind POSITVRAE, þâ sind on ôðre wîson
gehâtene DISTINCTIONES, þæt sind #tôdâl#, hû man tôdǣlð
þâ fers on rǣdinge. se forma prica on þâm ferse is
gehâten MEDIA DISTINCTIO, þæt is #on middan tôdâl#. se
ôðer hâtte SVBDISTINCTIO, þæt is #undertôdâl#. se þridda 5
hâtte DISTINCTIO oððe PERIODOS, sê belŷcð þæt fers. DISTINCTIO
is #tôdâl#, and PERIODOS is #clŷsing# oððe #geendung
þæs ferses#.
1 _kein absatz_ ‖ XIIII _im texte auch hO_ ‖ synt _C_, siond _H_, beoþ
_W_ ‖ po[situ]re _W_ ‖ ðâ _nachträglich D_, þæt (_abgekürzt_) _J_ ‖
siond _H_, beoþ _W_ ‖ oðre] ðære _J_ ‖ wisan _HJ_ 2 þ. s. t. _gl. R_
‖ siond _H_, beoþ _W_ ‖ [todælþ] _W_ 3 þ(a) _R_ ‖ f _in_ fers _auf r.
C_, uers _DhW_ ‖ rædincge _HhJR_ ‖ pricca _W_ ‖ f _in_ ferse _auf r.
U_, uerse _CDFHhW_ 4 di[stinctio] _W_ ‖ þ. is on m. t. _gl. R_ ‖ se--5
undertôdâl _f. CU_ 5 þ. is u. _gl. R_ ‖ -todo[l þe] _W_ 6 hattæ
(_unter_ æ _punct_) _O_ ‖ oþer _W_ ‖ peridos _O_, periodas _CDFHhUW_
‖ y _in_ belycð _auf r. U_ ‖ færs _h_, fyrs _D_ 7 is t. _in d. z. R_
‖ tod[ol ⁊ peri]odas _W_ ‖ peridos _O_, periodas _CDFHhU_, [peri]odas
_W_ ‖ is cl. _usw. in d. z. R_ ‖ clysingc _J_, clusung _W_ ‖ oþer _W_
7. 8 geændung _H_, endung _J_ 8 fyrses _D_
(XV) Sum ðǣra dǣla is gehâten NOTA, þæt is #mearcung#.
þǣra mearcunga sind manega and mislîce gesceapene 10
ǣgðer gê on sangbôcum gê on lêoðcræfte gê
on gehwylcum gesceâde. scêawige, sê ðe wylle.
9 _kein absatz_ ‖ [nota] _W_ ‖ þ. is m. _in d. z. R_ 9. 10 mærcung _J_
10 ðara _CD_, þara _H_ ‖ meacunga _O_, mærc- _J_ ‖ siond _H_, beoþ _W_
‖ mistlice _H_ 10. 11 gescapena _H_, isceap[ene] _W_ 11 -cræfte _aus_
-wisan _O_ 12 hwilcum _J_ ‖ gescade _H_, sceade _W_ ‖ sceaw[ie þe]
þe _W_
(XVI) Sum is gecweden ORTOGRAPHIA on grêcisc,
þæt is on lêden RECTA SCRIPTVRA and on englisc #riht
gewrit#. ic cweðe nû gewislîcor. sê þe wrît _ad_, gif hê 15
byð PRAEPOSITIO, þonne sceal hê settan _d_ æfter þâm _a_,
and, gif hit bið _at_ CONIVNCTIO, wrîte hê _t_ tô ðâm _a_. eft
_apud_ PRAEPOSITIO sceal habban _d_ on æfteweardan, and
[[292]]
_caput_ #hêafod# sceal habban _t_. _haud_ ADVERBIVM, þæt is
on englisc #nâtes hwôn#, sceal habban _h_ on forewerdan
and _d_ on æfteweardan, and _aut_ CONIVNCTIO nimð _t_ on
æfteweardan and nânne _h_ ætforan. _fedus_ #fûllîc# næfð
nǣnne _o_, and _foedus_ #wedd# nimð _o_ ætforan þâm _e_ and 5
ealswâ _poena_ #wîte# and _foenum_ #gærs# and _moenia_ #weallas#.
13 _kein absatz_ ‖ XVI _f. F_ ‖ gecwyden _D_ ‖ ortogra:|phia _J_ 14
þ. is on l. _in d. z. R_ ‖ læden _H_ ‖ [scrip]tura _W_ ‖ and--15
gewrit _in d. z. R_ ‖ ænglisc _H_ 15 nu þe _J_ ‖ wrît ad] writað _J_
‖ (he) _C, f. FHh_, hit _W_ 16 [biþ] _W_, beoð _U_ ‖ sceall _R_ ‖
(he) _C_ ‖ þā _DF_, þan _hJOR_ 17 beoð _U_ ‖ w[rite] _W_ 18 apud _aus_
aput _C_ ‖ prepositio _aus_ prop- _C_; prop- (_aus_ propis- _O_) _FO_
‖ sceall _R_ ‖ -werdan _R_ 1 capud _JO_ ‖ [hea]fod _W_ ‖ sceall _R_
‖ þæt _usw. in der zeile R_ 2 ænglisc _H_ ‖ sceall _hR_ ‖ ha[bben]
_W_ ‖ on f.] biforan _W_ ‖ -weardan _CDFHhJU_ 3 on æ.] bæften _W_ ‖
-werdan _R_ ‖ t _auf r. U_ 4 nenn[e h æt]foran _W_ ‖ nænne _ausser O_
‖ (ætforan--5 _1._ o) _3. corr. h_ ‖ onforan _H_ ‖ næfð _f. HO_ 5
þe[n e and] _W_ 6 (ealswa) _O_ ‖ fenum _C_
¶ _pene_ #forneân# ADVERBIVM næfð nǣnne _o_. _hora_ #tîd#
hæfð _h_, and _ora_ #læppa# oððe #ende# næfð nǣnne. ealswâ
_honor_ #wurðmynt# nimð _h_, and _onus_ #byrðen# gebyrað
bûtan _h_. _quid_ #hwæt# hæfð _d_, and of ðâm worde _queo_ 10
#ic mæg# (_quis_ #ðû miht#) _quit_ #hê mæg# scel geendjan
on _t_. _sed_ CONIVNCTIO geendað on _d_, and word geendjað
on _t_: _cum esset_ #ðâ þâ hê wæs#, _cum amasset_ #ðâ ðâ hê
lufode# ET CETERA.
7 forn(e)an _O_ ‖ aduerbi[um naueþ] _W_ 8 læppe _D_ ‖ oððe e. _in d.
z. R_ ‖ ænde _H_ ‖ neenne _R, dahinter_ h _HR und corr. U_ (nænne h
_am rande widerholt corr. U_) ‖ [also--12 on] d _W_ 9 ho _von_ honor
_auf r. C_ ‖ wvrð- _aus_ wyrð- _O_, wyrð- _ChRU_; -mynd _C_, -mind _U_,
-ment _D_ ‖ byrðen] byr|ðær _J_ ‖ gebir(i)að _v. ds. hd.? U_ 10 buton
_HR_ ‖ h _f. FJ_ 11 qui(t) t _ü. r. O_ ‖ meg _R_ ‖ sceal _ausser O_
‖ geændian _H, davon_ endia _auf r. h_ 12 t] t: (e _rad.?_) _O_, te _J_
‖ sed] seo _aus_ sed _O_, seo _J_, se _H_ ‖ geændaþ _H_, -diað _CDJU_
‖ geændiað _H_, endeþ endeþ _W_ 13 t] set _H_ ‖ wæss _R_ ‖ _2._ hê
_f. F_ 14 lufade _H_, [lufede] _W_
[[geændiað _H_, endeþ endeþ _W_
repeated word at line break: expected form “doppelt endeþ”]]
(XVII) Sum ðǣra dǣla hâtte ANALOGIA on grêcisc, 15
þæt is on lêden SIMILIVM RERVM COMPARATIO and on englisc
#gelîccra ðinga wiðmetenys#. gif ðû nâst sumne
lêdennaman, hwilces cynnes hê sŷ on ðâm cræfte, þonne
scêawa þû be sumum ôðrum, ðe him gelîc sŷ, and þû
[[293]]
wâst þonne, gyf ðû smêast þonne, hwylces cynnes hê
sŷ. _funis_ #râp#, þonne bið _panis_ #hlâf# him gelîc on declinunge,
and hî begen synd MASCVLINI GENERIS and swâ
gehwylce ôðre.
15 _kein absatz_ ‖ þara _H_ ‖ is gehaten (aten _z. t. weg_) _H_ ‖
anologia _CDFhOR_, anoloia _J_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_ 16 læden _H_ ‖
simili[um rerum] _W_ ‖ comparatiuo _J_ ‖ and--17 ðinga _f. H_ 17
gelicra _h_ ‖ (wiðm.--18 -naman) _R_ ‖ -tennys _C_, -tennyss _FR_,
-tynnyss _h_, -tynnes _D_, -tennesse _JW_ 17. 18 su[me lede]n. _W_ 17
sume _alle, auf r. F_ 18 læden- _H_ ‖ cynnes _am rande D_ ‖ beo _W_ 19
sceawe _J_, loke _W_ ‖ [sume oþ]re _W_ ‖ iliche beo _W_ 1 a _in_ wast
_aus_ æ _R_ ‖ þenchest _W_ ‖ [kunnes] _W, f. J_ ‖ (he) _C, f. DFHhJW_
2 beo _W_ ‖ funi:s _R_ ‖ is _W_ ‖ iliche _W_ 3 [beiȝen] _W_ ‖ siond
_H_, beoþ _W_ ‖ swâ _f. W_ 4 hwylce _H_
(XVIII) Sum þǣra hâtte ETHIMOLOGIA, þæt is #namena 5
ordfruma and gesceâd, hwî hî swâ gehâtene sind#.
_rex_ #cyning# is gecweden A REGENDO, þæt is #fram recendôme#,
forðan ðe se cyning sceal mid micelum wîsdôme
his lêode wissjan and bewerjan mid cræfte. _homo_ #mann#
is gecweden fram HVMO, þæt is fram #moldan#, forþan 10
ðe sêo eorðe wæs þæs mannes antimber; and swâ gehwylce
ôðre.
5 _kein absatz_ ‖ þara _H_ ‖ ęthimologia _CD_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_
‖ [þet is n]omene _W_ ‖ namana _C_, naman _U_ 6 gescad _DH_ ‖ synd
_vor_ swa _J_, sy _auf r. D_, beoþ _W_ 7 kyni(n)g _R_, -nc _H_ ‖
iho[ten a r]egendo _W_ 7. 8 þ. is f. r. _in d. z. R_ ‖ reccen- _R_,
re(c)cen- _H_, o _aus e. a. D_ 8 forðan ðe--wîsdôme _f. F_ ‖ -þam _H_
‖ cynincg _R_, -nc _H_, cyng _D_ ‖ sceall _R_ ‖ micclum _DJRU_,
miclum _h_, mycclum _C_, myclum _H_, mu[chele] _W_ 10 [icweþ]en _W_ ‖
fram] ab _CDU, f. H_ ‖ hvmo _aus_ homo _O_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_
10. 11 forþen þe eorþe _W_ 10 -þam _U_ 11 sio _H_, se _J, f. F_ ‖ þes
_J_ ‖ mon[nes an]timber _W_ 11. 12 gehw.] gelice _J_
(XVIIII) Sum ðǣra is GLOSSA, þæt is #glêsing#,
þonne man glêsð þâ earfoðan word mid êðran lêdene.
_faustus_ is on ôðrum lêdene _beatus_, ðæt is #êadig#. _fatuus_ 15
is on ôðrum lêdene _stultus_, þæt is #stunt#; and swâ gehwylce
ôðre.
13 _kein absatz_ ‖ XIX _H_ ‖ þara _H_ ‖ glo:sa (s _r._) _O_, glosa
_FH, dah._ gehaten _H_ ‖ þ. is gl. _gl. R_ ‖ glesincg _hR_, glysing
_D_ 14 þon[ne mo]n _W_ ‖ glesað _H_, glysþ _D_ ‖ mid _f. O_ ‖ eaðran
_ausser OW_ ‖ lædene _H_, d _aus_ n _O_ 15 fustus _F_ ‖ s _in 1._ ys
_nachträglich C_ ‖ lædene _H_, [leden]e _W_ ‖ ð. is e. _gl. R_ ‖
fatuus--16 lêdene _f. H_ ‖ fa:tuus _O_ 16 l _in_ stultus _auf r._ n _D_
‖ þ. is st. _gl. R_ 16. 17 a. s. g. ô. _f. H_ ‖ [and so ih]wulke _W_
(XX) Sum ðǣra is DIFFERENTIA, þæt is #tôdâl
betwux twâm þingum#. ic cweþe nû _rex_ #cyning#,
[[294]]
þæt is sê ðe gemetfæstlîce his folc gewissað. gif hê
þonne mid his rîccetere hî ofsit, þonne bið hê _tyrannus_,
þæt is #rêðe# oððe #wælhrêow#.
18 _kein absatz_ ‖ þara _H_ ‖ þ. is t. _gl. R_ 19 b. t. þ. _in d. z.
R_ ‖ betwyx _CHU_, bitwuxen _W_ ‖ twâm] þam _CDJU_ ‖ [þinge]s _W_ ‖
cynincg _h_, -nc _H_, kynig _R_ 1 þæt _usw. in d. z. R_ ‖ metfæstlice
_J_, -fæslice _CU_ ‖ folce _CDHU_ ‖ wisseþ _W_ 1. 2 [he þo]nne _W_ 2
ricetere _CJhU_, riccere _O_ ‖ ofersitt _D_ ‖ bið] (ys) _C_, ys _U_,
is _W_ ‖ tirannus _HW_ 3 þ. is r. _gl. R_ ‖ hreþe _J_ ‖ o. w. _in d.
z. R_ ‖ wælreow _CHJ_, [wælre]ow _W_, reðe wælriow _H_ (_also_ reðe
_doppelt_)
(XXI) Sum ðǣra is BARBARISMVS, þæt is #ânes wordes
gewemmednyss#, gif hit byð miswriten oððe 5
miscweden of þâm rihtan cræfte.
4 _kein absatz_ ‖ þara _H_ ‖ barbaris:mus _U_ 4. 5 þæt is a. w. g. _in
d. z. R_ 4 þæt is _f. H_ 5 gewæmmed- _DHR_, -wêmed- _h_, -wemed- _O_ ‖
[bip mis]writen _W_ ‖ beoð _U_
(XXII) Sum ðǣra is SOLOCISMVS, þæt is miscweden
word on endebyrdnysse þǣre rǣdinge of ðâm rihtan
cræfte. BARBARISMVS bið on ânum worde, and SOLOCISMVS
bið sum lêas word on ðâm ferse. swâ ðêah ne gebyrjað 10
þâs twegen dǣlas tô ðâm cræfte, ac hî becumað of þâm
sâmlǣredum lêaslîce geclypode oððe âwritene.
7 _kein absatz_ ‖ ðara (þ- _H_) _Hh, f. CU_ ‖ solo(e)cismus _corr. U_
‖ þæt _usw. in d. z. R_ ‖ miscwyden _D_, [miscw]eþen _W_ 8
ændebyrdnesse _H_, -berd- _D_ ‖ rædincge _HJ_ ‖ þan _U_ ‖ a _in_
rihtan _aus_ e _H_ 9 cræfte _f. W_ ‖ barba[rismu]s _W_, barbaris|:mus
_U_ ‖ beoð _U_ ‖ solo(e)cismus _corr. U_ 10 læs _J_ ‖ uerse _DFHhJRW_
‖ [þauh] _W_ ‖ buriaþ _W_ 11 tô] on _U_ ‖ cumaþ _J_ 12 sam::l- _D_,
-lærdum _H_, [saml]ærede _W_ ‖ _zweites_ l _in_ leaslice _durch
wurmstich z. t. weg U_ ‖ gecliopode _H_ ‖ gewritene _J_, iwritene _W_
(XXIII) Sume sind gecwedene VITIA, þæt synd
#leahtras# on lêdensprǣce on manegum wîsum miswritene
oððe miscwedene. þâm eallum wê sceolon wiðcweðan, 15
gyf wê cunnon þæt gesceâd.
13 _kein absatz_ ‖ beoþ ihotene _W_ ‖ siond _H_ 13. 14 þæt s. l. _in
d. z. R_ ‖ [beoþ leah]tras _W_ 13 siond _H_ 14 læden- _H_; -sprece _U_
15 oþer _W_ ‖ midcweþene _W_ ‖ [þam] _W_ ‖ sce(o)lon _O_, sculon
_CDH_, scullen _W_ 16 g _in_ gif _auf r. h_ ‖ cu(n)non _U_ ‖
gescad _H_
(XXIIII) Sum þǣra dǣla is METAPLASMVS, þæt is
#âwend sprǣc tô ôðrum hiwe# hwîlon for fægernysse,
hwîlon for nêode, swâswâ is _audacter_ #dyrstelîce#: hit
[[295]]
sceolde bêon _audaciter_, gyf hit môste; and swâ gehwilce
ôðre.
17 _kein absatz_ ‖ þæ:ra (ð _r._) _D_, þara _H_ ‖ dala _J, f. D_ ‖
[meta]plasmus _W_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_ 18 awę(n)d _a. hd. H_ ‖
spræc: (e _rad._) _O_, spræce _J_ 18. 19 fæiȝernes[se hw]ulon _W_ 19
niode _H_ ‖ dyrst.--295^1 audaciter _f. O_ ‖ durstiliche _W_ 1 scolde
bion _H_ ‖ audaci[ter ȝi]f _W_ ‖ hit _urspr. U, aber jemand, der die
etwas verbl. buchst. dieser stelle nachgezogen hat, hat_ hig _daraus
gemacht_; hi _h_
(XXV) Sume sind gehâtene SCEMATA, þæt sind mislîce
hiw and fægernyssa on lêdensprǣce, hû hêo betst
gelôgod bêo. 5
3 _k. abs._ ‖ sum(e) _O_ ‖ siond _H_, beoþ _W_ ‖ þæt _usw. in d. z.
R_ ‖ beo[þ mi]sliche _W_ ‖ siond _H_, sid _O_ 3. 4 mistlice _H_ 4
-nysse _CJ_, -nisse _U_ ‖ læden- _H_ ‖ hio _H_ ‖ beotst _J_, best _W_
5 beoð _h_
(XXVI) Sume sind gehâtene TROPI, þæt sind mislîce
getâcnunga oððe wîsan on lêdensprǣce âbrodene
of heora âgenre getâcnunge tô ôðre gelîcnysse, swâswâ
is gecweden _fluctuare segetes_, _gemmare uites_, #þæt æceras
ŷðjað# and #wîntrêowa gimmjað#, forðan ðe æceras 10
farað on sumera, swâswâ sǣ ŷðigende, and wîntrêowa
blôstman bêoð gimmum gelîce. ealswâ _floridam iuuentutem
et lacteam caniciem_ #ðâ blôstmbǣran juguðe and
þâ meolchwîtan hârunge#.
6 _k. abs._ ‖ sum[me b]eoþ _W_ ‖ siond _H_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_ ‖
siond _H_, beoþ _W_ 6. 7 mistlice _H_, mistliche _W_ 7 -nga _aus_ -nge
_H_ ‖ oþer _W_ ‖ wison (on _z. t. weg_) [on--9] þet _W_ ‖ læden- _H_
8 hiora _H_, hyra _D_ ‖ tacnunge _h_ 9 f(l)uctuare _aus_ fact- _a. hd.?
H_, fructuare _F_ ‖ uitis _H_ ‖ aceras _H_ 10 [and w.] _W_ ‖
wintr(i)owa _H_, wentrywa _J_ ‖ gymmiað forþan þe _auf r. C_ ‖ forþui
þe (_wie es scheint_) _W_ 11 sumere _J_ ‖ sæ _auf r. O_ ‖ -triowa _H_,
-treo[wa] _W_ 12 blost::man (ti _rad.?_) _F_, blos(t)man _D_, blosman
_J_ ‖ beoð _aus_ bioð _a. hd. H_ ‖ gim:mum (n _rad.?_) _O_ 12. 13
iuuentem _J_ 13 canic(i)em _O_, canitiem _U_ ‖ [þeo] _W_ ‖ blostbæran
_CHU_, -bæra(n) _O_ ‖ iugoðe _J_ 14 meolc- _aus_ miolc- _a. hd. H_ ‖
harunge _aus_ hæ-? _R_
(XXVII) Sum ðǣra is PROSA, þæt is #forðriht lêden# 15
bûton lêoðcræfte gelencged and gelôgod.
15 _kein absatz_ ‖ þara _H_ ‖ þæt _usw. in d. z. R_ ‖ forþ[riht] _W_,
-rihte _H_ ‖ læden _H_, lyden _U_ 16 butan _Dh_ ‖ gelenged _CDU_,
geglæncged _H_, geglenced _J_ ‖ gologod _unvollst. zu_ gel- _H_
(XXVIII) Sume sind gehâtene METRA on grêcisc,
ðæt is on lêden MENSVRAE and on englisc #gemetu#. ðâ
gemetu gebyrjað tô lêdenum lêoðcræfte. se cræft is
[[296]]
swâ âmeten, þæt ðǣr ne môt bêon furðon ân stæf ofer
getel, ac bêoð ealle þâ fers geemnytte be ânum getele,
gif hit âht bêon sceal.
17 _kein absatz_ ‖ siond _H_, :beoþ _W_ ‖ gre[kisc] _W_ 18 þæt _usw.
in d. z. R_ ‖ (on) _O_ ‖ læden _H_ ‖ mensura _W_ ‖ ænglis _H_ 18. 19
ðâ g. _f. J_ 19 gebirigað _U_ ‖ lædenum _H_, leden _W_ ‖ _mit_
leoðcræfte _endet R_ (_doch ist der schluss der grammatik von moderner
hd. aus U ergänzt_), leoþcræ[fte] _W_ 1 beon _aus_ bion _a. hd. H_ ‖
furþan _FW_ 2 getæl _FH_ ‖ all[e] _W, f. D_ ‖ uers _CDFhUW_ ‖
geemnette _H_ ‖ getæle _FH_ 3 beon _aus_ bion _a. hd. H_
(XXIX) Sume synd gehâtene FABVLAE, þæt synd
#îdele spellunga#. FABVLAE synd þâ saga, þe menn 5
secgað ongeân gecynde, þæt ðe nǣfre ne gewearð nê
gewurðan ne mæg.
4 _kein absatz_ ‖ XXVII[II] _C_ ‖ siond _H_, beoþ _W_ ‖ fab[u]le _W_,
fubule _O_ ‖ siond _H_, beoþ _W_ 5 siond _H_, beoþ _W_ ‖ saga] laga
_U_ ‖ mæn _H_ 6 ik[un]de _W_, gecynd _CDU_ ‖ ðe _f._ (_rasur C_) _CU_
(XXX) Sum ðǣra is gehâten HISTORIA, þæt is #gerecednyss#.
mid þǣre man âwrît and gerehð þâ ðing and
þâ dǣda, þe wǣron gedône on ealdum dagum and ûs 10
dyrne wǣron.
8 _kein absatz_ ‖ þara _CD, von_ þara _nur das erste_ a _gz. erhalten
H_ ‖ _1._ is _gz. weg H_ ‖ hystoria _DU_, ist- _H_ ‖ [is] _W_ 8. 9
gerecced- _F_, gerec:ced- _O_ 9 mid] mit _F_ ‖ þæra _H_, ðæra _J_ ‖
man âwrît] mana writ _U_ ‖ i _und z. t._ t _in_ awrit _auf r. h_ ‖
gerecð (-þ _H_) _CDHJU_ ‖ þinc _H_ 10 weron _J_ ‖ id[one] _W_ ‖
eald(um) _O_