Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque
Nomina obit ferro: claris spectata per orbem
Stragibus obcumbit late inter tela juventus.
491... 502. «Novum de integro prælium ortum est: quippe ad veros
hostes perventum erat, et armorum genere, et usu militiæ, et fama
rerum gestarum (quas poeta singulatim recenset), et magnitudine, vel
spei, vel periculi pares: sed et numero Romanus superior erat et
animo;» Liv. XXX, 34, extr.
--_lustrans_, Scipio.
492. _Nomina_, vid. ad IV, 729.
--_obit_, adgreditur, invadit, ut IV, 342. Cf. Polyb. XV, 14.
493. _juventus_ non apte dicuntur Pœni, qui in Italia jam tot annos
stipendia meruerant; Lenz.
Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495
Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
Irent direptum, mactantur comminus uno
Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500
Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus
Plena acies propere retro exanimata ruebat.
495. _Principium belli_, vid. sup. ad v. 329.
496 seq. _sacros lacus_, vid. ad XII, 215. Nympha Trasymeni lacus
Agylla sup. V, 17.
--_Phaethontia stagna_, vid. ad VII, 149.
498 sq. _tulit_, extulit... _domus_, templum Jovis Capitolini,
_solium_, in quo Jovis statua erat collocata; vers. 500, _qui
ferebant_, differebant, spargebant in vulgus famam de Alpibus
summis, parte cæli et sedibus Cælicolarum (_secreta_, sacra, arcana
deorum), quas gressibus suis profanarint: _Formidinis hujus plena
acies_, hæc facinora ab ipsis commissa, Saguntum dirutum, inquinati
fluvii, tentata Jovis Capitol. sedes, Alpes profanatæ, formidinem
quamdam et vindictæ divinæ metum ipsis insinuabant: Lenz.
--_solium domusque_ Jovis, Capitolium, δεινῶς pro ipsa Roma, ut et
passim _Tarpeia saxa_, _arces_, _rupes_, _scopuli_, vid. Ind.
500... 502. Conf. ad III, 496... 499.
--_temerata_, vid. ad I, 11; II, 472, et III, 499.
501. Similia passim obvia.
--_reserasse_ viam per Alpes, ut IV, 196.
502. Recte Ernesti: «_formidinis hujus_, cujus? num Scipionis, e
v. 491? an _hujus_, quam cædum adspectus præbebat, e v. 493?
Alterutrum profecto cogitavit poeta; at languidius (certe obscurius)
cogitata expressit.»
496. _Quique tuos_ malebat Livin.
497. _Polluerunt_ emend. N. Heins. quod recte, opinor, probavit
Drak. etsi refragg. Lefeb. et Ern. nam sequitur _tulit_, et
præcesserunt _rapuere_ ac _fecere_. Probabilis etiam est fraus
librariorum, qui metro timebant; de quo tamen vid. ad V, 264.
499. _mutantur_ Put. unde _multantur_ opinabatur N. Heins. Sed
vulgata lectio exquisitior est, et auctoritate librorum firmatur.
501. _reserasse_ libri scripti et priscæ edd. ante Basil. Wolfii,
qui primus edidit _pressere_, quod male servavit Drak. _temerata
ferebant Quos s. Deum, et primos reserasse_, etc. scribendum
censebat N. Heins. hoc sensu: quos referebant primos reserasse
secreta Deorum, Alpes hactenus humanis gressibus invias. Withof.
corrig. _Quis secreta Deum, et primis reseratæ n._
Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505
Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.
504 sq. Formido illa illustratur hac comparatione, de qua vid. sup.
ad v. 91 sq.
506. _Ventilat_, vid. Gothofr. ad l. 5, Cod. Theodos. de malef. et
Mathem. Drak.
505. _infundit_ e primis edd. recepi pro vulg. _infudit_, quia
sequuntur _ventilat_, _spargit_, _erumpit_.
506. _culmina_, non _nubila_, tres scripti et R. 2.
507. _rumpit_ R. 2.
Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum
Prælia sectantem, et leviori Marte teneri, 510
Omnes in caussam belli auctoremque malorum
Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,
Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515
Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.
509... 521. Scipio ipsum Hannibalem quærit, et ad certamen singulare
provocat. Livius etiam hujus certaminis nullam mentionem facit:
Appianus autem rer. Pun. c. 45 tradit, duces illos re vera invicem
concurrisse, quo citius decerneretur. Scipionem _tædet, dispersa
prælia sectari_, inmorari cædibus militum fugientium, in quo est
magna at inutilis opera; Ern. Sed _dispersa prælia sectari_ dicitur,
nisi me omnia fallunt, qui variis locis pugnat, et modo in hos, modo
in illos inpetum facit, præcipue dux, qui passim inclinatam aciem
restituit, vel hostes repellit. Sic _spargere ferrum_ ac _bella_
sup. I, 267, et IX, 277, ubi vid. not. Scipio nolebat amplius
diversis locis, cum _leviori Marte_, h.e. gregariis militibus
virisque minus fortibus, sed cum ipso Hannibale pugnare. Cf. IV, 265
sq.
515. _non profectum esse Latio_, non profuisse quidquam Romanis.
516. _Agenoreis_, Pœnis. Vid. ad I, 15.
509. _diversa v. Prælia_ conj. N. Heins. ut inf. v. 546, et apud
Virgil. de Turno.
514. _exercitus omnis_ Ox. et Put. Vulgo _e. omnes_ contra metri
leges; cf. ad XIII, 308.
515. _Profectum est Latio_ primus scripsit Nicander.
516. _juncta arma_ malebat N. Heins. Sed _cuncta arma virosque_
obponi _uni Hannibali_, ut _unum Hannibalem_ paulo ante _omni
exercitui_, jam monuit Drak.
Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520
Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.
517. _lustrans_, lustrando quærens, ut X, 43, et XV, 787; Drak. Cf.
similis locus apud Nost. FÉNÉLON, _Aventures de Télémaque_, lib. IX;
_Combat d’Adraste et de Télémaque_. _Ed._
518. _in certamina summa_, in ea loca, ubi certamen quum maxime
fervet; Lenz. Immo, in certamen summum, supremum et gravissimum, sc.
cum ipso Hannibale.
520. _celsus_, ut IX, 234, et _ingens adparuit_ apud Virg. Æn. X,
579, ubi vid. Heyne ad v. 572. Scipio «celsus corpore, vultuque ita
læto, ut vicisse jam crederes:» Liv. XXX, 32 extr.
Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525
Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.
522. Hannibal certamini singulari et vitæ periculo a Junone, cui
hanc veniam Jupiter sup. v. 382 sq. dederat, subducitur, et quidem
simulacro Scipionis conflato, ut eadem hujus deæ fraude Turnus ap.
Virg. Æn. X, 633 sqq. quem locum Silius etiam sup. X, 83 sq. sed hic
ad verbum fere expressit. Cf. Heyne ad Virg. l.l. Loca Hom. Iliad.
φ, 599 sq.; χ, 7 sq.; et Virg. Æn. XII, 498 sq., a Drak. laudata,
conferenda potius sunt sup. X, 83 sq. Ceterum, si Appiano rer. Pun.
cap. 45 et 46, fides habenda, Hannibal et cum Scipione, et cum
Masinissa in certamen singulare descendit.
523. Nam si Hannibal verba Scipionis ad singulare certamen ipsum
provocantis audivisset, non detrectasset illud vir fortis. Cf. Heyne
l.c.
524 sq. _Effigiem cristis Adtollit_, altiorem facit inposita ei
galea cum cristis. Vid. sup. ad v. 392. Verba fere Virg. Æn. X, 638
seq.
[525.] _jubas_, galeam, propr. cristas, ut V, 166.
528. _motus sine corpore_, vanos, adumbratos, non veros; _effigies_,
etc. imago equi celeris et fugacis; Lenz.
527. _gressum_ Oxon. Put. R. 1, ad marg. D. Heins. et Raphel. ed.
Vulgo _gressus_ contra legem carminis.
528. _adjicit_ ex. Oxon. recepit Drak. pro vulg. _addit_, quod
paulo ante v. 525, præcessit. _adjicit_ R. 2.
Tum par effigies fallacis imagine vana
Cornipedis moderanda cito per devia passu 530
Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.
Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro
Scipio Junoni similatus tela coruscat.
At, viso lætus rectore ante ora Latino,
Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus 535
Quadrupedi citus inponit velocia membra,
Et jacit adversam properati turbinis hastam.
533. _Scipio Junoni_, a Junone _similatus_, effictos, efformatus,
ejus effigies. Cf. V.L.
535. _propius sperans ingentia_, variata, et incommode quidem,
sententia proxime antecedens, _viso lætus rectore Latino ante ora_:
Hannibal lætabatur, se Scipioni ita propinquum esse, ut eum cominus
conficere posset, atque ita _ingentia sperabat_, h.e. magnæ, inclitæ
cædis spem concipiebat; Ern. Cf. V.L.
537. _turbinis_ pro vulg. cum turbine, h.e. inpetu.
533. _similatus_ scripsi pro _simulatus_; vid. ad II, 553, et XV,
427.
534. _At_, non _Ac_, Oxon. et Put.
535. _spirans ingentia_ corrig. N. Heins. Recte, puto, certe
concinnius; conf. not. ad III, 240.
Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540
Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas.
«Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»
Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
Donec longinquo frustratum duxit in arva 545
Diversa spatio procul a certamine pugnæ.
Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.
538. Cf. Virg. Æn. X, 646. Silius luxuriat.
539 sq. _alti voti_, magni. Cf. v. 535.
[540.] _ferrata calce_, ut VII, 696, ubi vid. V.L.
542. _Quo fugis, oblitus_, inmemor, _te cedere_, fugere ex _nostris
regnis_, Libya, quod regnum jam tuum esse putabas; Lenz. coll. Virg.
Æn. X, 649.
545. _frustratum_, deceptum Hannibalem, _duxit_ volans et falsus,
similatus Scipio, h.e. simulacrum ejus. Verba _longinquo spatio,
diversa, procul_, languent.
546. _Diversa arva_, remota a campo, ubi pugnabatur, ut V, 458.
546. _Diverso_ alii. _Diversæ pugnæ_ conj. N. Heins. Sed vulgata
lectio bene se habet, nec adversatur metrum; vid. ad VII, 618.
Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco
Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem
Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550
548 seq. _Fulmineus_, vid. ad I, 421.
--_Composuit se nobis_, vid. ad I, 39.
--_lumine cæco_, imagine ignota, obscura, quæ me inlusit et
fefellit, ut mox _monstrum_ veluti larva, falsum Scipionis
simulacrum; Ernesti, coll. sup. I, 496; et Virg. Æn. VII, 376, ubi
Heyne _monstra_ exponit terrores et phantasmata furentis animo
objecta. Meo qualicumque judicio res et sententia h.l. omnino ita
expedienda est: Hannibal ex eo, quod simulacrum illud _subito in
nubila cesserat_, conligebat, se cum Deo aliquo pugnasse, hujusque
itaque _lumen_ (nam Dii in clara luce mortalibus adparere solent, de
quo v. Heyne ad Virg. Æn. I, 402 seq. in Exc. XIII) _cæcum_ fuisse,
h.e. obscurum, occultatum, non visum (vid. ad V, 3), vel _latuisse_
hunc deum in _monstro_, in forma insolita. Vid. ad II, 650.
550. _tantumne obstat mea gloria Divis_, num tantopere meam gloriam
invident mihi Dii, ut tali fraude eam mihi eripiant, et ratione tam
inhonesta ipsisque indigna?
548. _numine cæco_, h.e. occultato, incognito, non viso (vid. not.
ad V, 3) ex conj. N. Heins. et Rom. 2, recepit Lefeb. At vid. not.
Sed non avelles unquam, quicumque secundus
Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem
Eripies verum nobis.» Frena inde citati
Convertit furibundus equi, campumque petebat,
Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore 555
Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo
Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.
[551.] _secundus_, propitius, _stas_, es (vel _adstas_, h.e.
adjuvas) _Ausoniæ_, Italiæ, Romanis.
552. _verum hostem_, ipsum Scipionem, non imaginem ejus.
553 sqq. Recte Ernesti, quod etiam mihi in mentem venit et aliis
haud dubie levioribus: «Quemadmodum in omni Hannibalis oratione
poeta bene et cum judicio hominis adrogantiam et ἀσεβειαν quamdam
expressit, ita quoque nunc aptus inluso Hannibali furor videtur, quo
converso equo campum petit, ubi verum Scipionem obfendat. Fallor,
aut id consilium magis heroicum est, quam Turni ap. Virg. Æn. X,
680 sq.»
555. _pestis_, febris.
556. _Cornipedis moles_, equus robustus, Cell. Immo ingens. Cf. XII,
108; XV, 337, et ad III, 46.
554. _citati equi_ pro _citatis equis_ (uno enim equo vehebatur
Hannibal) edidi cum Lefeb. et Ern. suadente N. Heins. _citato
equo_ corrig. Livin.
555. _subito occulta_ tres scripti. _subita occulto_ priscæ edd.
_subito occultæ_ conj. Drakenb. quod recepere Lefeb. et Ern. Parum
interest.
Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra
Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum
Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ. 560
Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens
Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una 565
Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.
558. Dejectus de consilio revertendi Hannibal jam, apta furoris
progressione, desperationis documenta prodit, optat, ut se
_texissent scopuli_, etc. atque nunc demum de morte sibi inferenda
cogitat; Ern. Cf. Virg. Æn. X, 666 sq.
559 sq. Inpatienter adeo hanc calamitatem fert Hannibal, ut præ tali
vita vel mortem in undis malit, quam pluribus sup. v. 259 sq.
detestatus est; Drak. De hac morte vid. ad IV, 669 sq.
561 sq. Cf. Virg. Æn. X, 672 sq.
[562.] _pugnæ auspicium_, ut XIII, 154, ubi vid. not.
564 seq. An hæc satis congrua sint Hannibalis animo, addubito:
quamvis non ineptum sit existimare, hominem etiam inmanem et
adrogantem ita calamitatis extremæ sensu frangi et emolliri posse,
ut hæc talia in mentem recurrant; Ern.
--_delicta_ Hannibalis eo spectant, quod auctor fuit belli et
calamitatis patriæ.
--_delicta piabit Tartareus torrens_, cf. XIII, 869 sq.
[565.] _hæc fundebat_ verba, ut XII, 292.
566. _Spectabat dextram_, ut manus sibi inferret, necem sibi ipse
conscisceret. Cf. II, 705 sq.
Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
«Quænam te silvis adcedere caussa subegit 570
Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,
Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?
567 sq. Recte Ernesti: «Quum poeta Hannibalis animum ita adfectum
finxisset, ut reverti in aciem cuperet, vel spe reditus frustratus
vitæ finem circumspiceret, non satis erat, ut exemplo Virg. Æn. X,
685 seq. Junonem induceret moriendi consilium inpedientem. Nam tum
in Hannibale cupiditas revertendi iterum valuisset. Itaque novam
Junonis fraudem nectit, qua Hannibalem spe revertendi fallens eo
abduceret, unde reverti non posset.»
569. _versantem ingloria fata_, agitantem consilia turpia mortis
sibi inferendæ. Nam indigna est heroe omnis mors, qua non in pugna
et manu viri fortis adjicitur, præcipue, quam sibi ipse infert,
quoniam hujus causa plerumque est timor ac desperatio. Cf. ad II,
705 sq., et III, 123.
572. _Magnus Ausoniæ Hannibal_ Scipio præclare dicitur. Nemo non
sentit quam callide tali ἀντονομασια simulatus pastor duci aduletur,
simul et superbiam moveat.
572. _arma_ Put. non inprob. Lef. cujus hæc nota est: «An, ut
v. 432, _Latios, Bruttia signa_, mutatione ad nobilius genus?»
Si velox gaudes ire, et compendia grata
Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.»
Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575
Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ
Magna repensuros, nec se leviora daturum.
Præcipitem et vasto superantem proxima saltu
Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
Non gratam invito servat celata salutem. 580
575. _onerat promissis_, multa ac magna facit ei promissa.
577. _repensuros_, pensuros.
578 sq. Vid. Var. Lect.
580. _celata_ Juno, occultato numine suo, sub effigie pastoris
latens; Drak. Sic _latet_ v. 549.
573. _audes_ Put.
576. _Pastori_ Tell. et inde Lef.
578. _superantem_ Tell. R. 2, Mars. Ben.; _properantem_ Ox. et
Put. _præparantem_ R. 1, Parm. Med. _proparantem_ ad marg. R. 1.
_vasti superantem proxima saltus_ emend. N. Heins. prob. Drak. ut
ambiguitas vitaretur. Lef. _saltu_ pro _saltui_, h.e. silvæ,
positum existimat. Ego contra semper jungendum putavi _vasto
superantem saltu_, ut cursus _præceps_ designetur: quam simplicem
rationem nunc etiam defendi video ab Ernestio, coll. Virg. Ge.
III, 141 (ubi tamen non adsequor cur commodius et proprie saltus
de equis dicatur) et inpr. simill. loco sup. XII, 456 et 460,
_inmani per proxima motu Evolat_ Hannibal, et _saltu tramittitur
alite Ganges_ a tigride. _vastos s. prox. saltus_ malebat Withof.
580. _servat Dea læta salutem_ conj. N. Heins. cui τὸ _celata_ hic
prorsus otiosum ac supervacuum videbatur. At vid. not.
Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto 585
Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.
581 sqq. Fugam Pœnorum poeta, ut et Appian. rer. Pun. c. 46,
absentiæ Hannibalis tribuit, et quæ de illa breviter dixerunt Liv.
XXX, 35 pr.; et Polyb. XV, 14 extr., exornavit.
--_Cadmea manus_, Pœnorum exercitus. Vid. ad I, 6.
--_deserta_ a duce.
584. _damnasse aciem_, sponte et tædio adversæ fortunæ actum pugna
excessisse; Ern. Cf. Heins. ad Ovid. Met. III, 84; et sup. ad II,
595; III, 331; VIII, 494.
585. _æquore_, campo.
586. _Rector_, Scipio.
Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590
Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.
588. _sine more ruentes_, vid. ad X, 31; et XII, 449, in Var. Lect.
589. _extrema ad litora_ Oceani occidentalis.
590. In Hispaniam trajiciunt. Cf. ad VI, 1.
591. _Batti domos_, cf. ad III, 252 sq.
--_flumina Lagi_, Ægyptum. Vid. ad I, 196.
588. _sine more_, hoc est ἀκοσμως, edidi cum Lefeb. et Ernest. ex
emend. Bentl. ad Horat. Od. II, 13, 17, et N. Heins. quam et
Drakenb. probavit. _sine morte_ Put. et Oxon. Vulgo _sine Marte_.
590. _Hi_ reposuit Lefeb. lepida hac addita ratione: «Male Drak.
_Ac_, ut libri antiqui.»
Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra
Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595
Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.
592 sq. Cavit sedulo poeta, ne quis eam fugam vere exstitisse
arbitretur: ita ad miraculum usque eam exaggerat, auctum etiam illud
comparatione hac; Ern. Cineres Vesuvii Constantinopoli nonnunquam ac
Tripoli incidisse, Ætnæosque in Indiam delatos esse, memorant etiam
historici, illud Procop. hist. Goth. lib. II, hoc Ctesias in Indicis
ap. Phot. cod. 72. Cf. Fazell. rer. Sicul. Decad. I, ii, c. 4;
Capac. hist. Neapol. II, 8; Camarra de Teate Antiq. I, 6, et
Barthol. de Peregrin. Medici p. 33. Non mirum itaque ingenti hac
hyperbole poetas uti, et vel cineres horum montium latissime
sparsos, vel sonitum longissime exauditum fingere. Conf. ad V, 399;
Burm. et Heins. ad Val. Fl. II, 620, et IV, 509.
--_vi cæca_, vid. ad V, 3.
[593.] _Vesbius_, vid. ad VIII, 654.
594. _pestis_, vid. ad I, 174. De _Eois Seribus_ eorumque _lanigeris
lucis_, vid. ad VI, 4.
595. _monstrum_, cf. ad II, 650. Vides ipsum poetam sensisse, quanta
hæc sit hyperbole.
At fessum tumuto tandem regina propinquo
Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ
Adparent admota oculis vestigia pugnæ.
Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem, 600
Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
Prostratis facies aperitur dira maniplis.
Tum superas Juno sedes turbata revisit.
597. _regina_ deorum.
598. _facies_, adspectus.
600 sq. Quemadmodum olim Hannibal lætus viderat ingentem Romanorum,
sic nunc tristis Pœnorum stragem videt.
--_campum Gargani_, Apulum, Cannensem. Cf. ad I, 50, et IV, 561.
[601.] _Tyrrhena vada_, Trasymenum, lacum Etruriæ. Cf. ad I, 49 et
52.
--_Phaethontis amnem_, vid. ad VII, 149.
604. _turbata_, ut _turbidus_ I, 477, ubi vid. not.
--_turbata_, sollicita de fato Hannibalis; Lenz.