Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio
agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.
Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
prohibet; 11-14.
Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
ducem seditio exsisteret; 15-22.
Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; 23-27.
Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in
iis stragem edit; 28-43.
Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum
fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.
Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus
capitur; 68-77.
Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.
Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.
Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
Tartessum revertitur; 107-114.
In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc
omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque
fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione
congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.
Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum
gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat;
168-179.
Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.
Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.
Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.
Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; 229-261.
Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni
et captivitatem ei portendunt; 262-274.
Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.
Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis
propositis invitat; 284-311.
Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur;
312-456.
Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et
Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.
Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his
gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt;
527-556.
Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis
ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.
Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt,
sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito
frondescit et in quercum mutatur; 575-591.
Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut
Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.
Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
geratur; 603-644.
Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in
Africam trajiciat; 645-700.
Bruttia mœrentem casus patriæque suosque
Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus
In tempus posita ad renovandum bella coquebat:
Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,
Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5
Molitur saltu certamina, jamque feroci
Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu
Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit
Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto
Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10
1. Conf. Liv. XXVII, 51, extr. et XXVIII, 12.
--_casus patriæque suosque_, cædem fratris et exercitus, cui is
præerat; ut _recens vulnus publicum privatumque_ ap. Liv. XXVIII,
12, pr.
2. _adcepit_, ut _cepere_, VII, 174.
--_aggere_, castrorum vallo.
3. _bella coquebat_, vid. ad II, 327.
--_In tempus_ aliquod, aliquantisper, _posita_, omissa.
4... 10. Imitat. Virg. Ge. III, 220... 236, ubi vid. Heyne, et
Scalig. Poet. V, 14. Comparatio spectat ad verba v. 10, _nova bella
parantem_, et præclaro verborum apparatu expressa est.
9. _rabidus_, non _rapidus_, Col. h.e. ob amissum regnum
gregis in furorem actus; Drak.
Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti
Adjumenta forent, prava obtrectante suorum
Invidia revocare animos, ac stare negata
Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.
11... 22. Sententiæ ac verba petita e Liv. XXVIII, 12.
--_vigor_, virtus ac vindicatæ cupido, _cogebatur revocare animos_,
cohibere inpetum; nisi τὸ _revocare_ pro infin. histor. adcipere
malis, et τὸ _cogebatur_ ad ipsum Hannibalem referre, quæ ratio
alteri præferenda videtur.
--_hausurus_, expugnaturus ac perditurus.
12. Supplementa militum, opes aliaque belli instrumenta non
mittebantur Hannibali ob _invidiam_ Hannonis, infesti Barcinæ
factioni; cf. ad II, 276 seq. VIII, 21 sq. XI, 538 sq. 563 sq. XVII,
197 sq. Liv. XXIII, 14; XXVIII, 12.
13. _stare_, vid. ad I, 341, et IV, 44.
14. _senio torpescere rerum_, ut _senescere_, II, 457, ubi vid. not.
11. _hausurus_, non _hausturus_, Colon. Oxon. et priscæ edd. nisi
quod in quibusdam _ausurus_; cf. ad VII, 584. Deinde _Marti_, non
_Martis_, scripti.
13. _ac stare_ ex ingeniosa conj. Gron. Obss. II, 22, recepere
Cell. Drak. Lefeb. Ern. suadente N. Heins. Vulgo _agitare_, quod
otiose desidere interpretatur Barth. Adv. X, 7, ubi perperam
provocat ad verba Porcii, a Donato in vita Terentii laudata;
_abitare_ emend. Dausq. male. Forte lenior medicina h.l. est:
_vigor... Invidia revocari_, scilicet cœpit: _animos_ (animum
curis ac consiliis variis vel dolis) _agitare negata Cogebatur
ope_, etc.
Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim 15
Quæsitus terror, velut inviolabile telis
Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,
Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum
Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua
Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20
Corda virum mansere gradu, rebusque retusis
Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.
15... 19. «Non lacessierunt quietum (Hannibalem) Romani: tantam
inesse vim, etsi omnia alia circa eum ruerent, in uno illo duce
censebant,» Liv. XXVIII, 12.
--_manu_, virtute, _parta formido_ ut IV, 47.
17. Cf. v. 51; VII, 6 sq. et 742.
18. _dextris_, militibus, _recentibus_, auxiliis, quæ vel a patria
ipsi negabantur, vel intercipiebantur a Romanis, ut nuper, victo
fratre.
19 seq. Confer Liv. l.l.
21. _mansere gradu_, in ordine ac fide, sine seditione; Cell.
Formula petita a gladiatoribus, qui _in gradu stant_ (unde et
_status_), et adversarium _gradu movere_, vel _de gradu dejicere_ ac
_depellere_ conantur; cf. Cuper. et Burm. ad Petron. c. 80, Gron. ad
Senec. Agam. v. 515 et 549.
--_rebus retusis_, ut al. fractis et adcisis; conf. ad I, 34, et
VIII, 319, in Var. Lect.
19. _dissona linguis Agmina_ auribus fuerit gratius; cf. III, 221.
22. _ductori_ edidit Lefeb. sine auctoritate librorum et ne
admonito quidem lectore.
Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat
Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera
Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis. 25
23 sqq. Silius Magonis veluti ὡς ἐν παρόδῳ mentionem facit, sed in
Hannone devicto a Romanis et capto diutius inmoratur: præterea v. 26
sq. non priorem Magonis fugam (vid. Liv. XXVIII, 2) in mente habuit,
sed alteram, Hasdrubale Gisgonis f. a Scipione pulso (Livius XXVIII,
16); et est hujus libri inprimis proprius character, ut rerum usque
ad Carthaginem devictam gestarum magis emblemata et scenas
insigniores, quam absolutam narrationem exhibeat; Ernest. Duplex
etiam Silius prælium statuit, alterum cum Magone, alterum cum
Hannone commissum; Livius vero lib. XXVIII, 1, refert, Hannonem,
novum imperatorem, in locum Hasdrubalis Barcini recenti cum exercitu
ex Africa transgressum, cum Magone castra junxisse, eodemque prælio
utrumque ducem a M. Silano sub auspiciis Scipionis devictum fuisse;
Drak. Meo potius qualicumque judicio versus 23... 27, universe agunt
de adversa fortuna Pœnorum, ex Hispania a Scipione pulsorum, quam
deinde poeta adcuratius exponit, et quidem ita, ut Hannonis tantum,
pro Hasdrubale cæso substituti, mentionem faciat, quemadmodum etiam
libro XV, solum Hasdrubalem, non et reliquos Pœnorum duces,
respexerat. Silius enim, poetarum more, constanter res graviores,
quæque ornatum poeticum admittunt, selegit, leviores autem, vel
strictim adtingit, vel plane prætermittit silentio. Hinc etiam
Magonis forte non meminisset, nisi is quoque Hannibalis fuisset
frater, ut Hasdrubal; conf. ad v. 28. Postquam itaque insignem, quæ
Romanorum cœpta adjuvisset in Italia, fortunam libro superiori
descripserat, nunc ita pergit: Nec tamen in _Ausonia_, Italia,
tantum res feliciter a _Dardanidis_, h.e. Romanis, gerebantur, sed
etiam in Hispania, unde mox pellebantur _Phœnices_, h.e. Pœni,
quorum pars adeo non ita multo post, a senatu Carthag. _agitante
pavore_, quem ei adventus Scipionis incusserat, in Africam trajicere
jubebatur cum Magone duce, qui tum a Romanis in agro Gallorum
Insubrium victus erat et _castris exutus_; de quo vid. Livium XXX,
18, 19. Nam tum demum Mago _in Libyam transmisit_, nec de alia ejus
fuga vel prælio cogitandum est.
Jam Mago, exutus castris, agitante pavore
In Libyam propero tramisit cærula velo.
27. Post hunc versum Lefeb. ex Petrarchæ Africa XXXIV, alios
inseruit, quos Silii esse putat, et huic loco aptissimos, quum
Mago non redierit in Africam, sed antea mortuus sit. At _tramisit_
tamen _in Libyam_, etsi non adpulit et cursum perfecit, vid. not.
et de illo fragmento infra Comment de Silii vita et carmine Sect.
V, fere ad finem.
Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,
Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon
Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30
Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.
28 seqq. Conf. Liv. XXVIII, 1. Vox _ecce_ innuit, poetam nunc eas
res commemoraturum esse, quibus vss. 23... 27, tamquam proœmium
præmiserat.
--_aliud decus Nutribat_, aliam gloriæ conligendæ occasionem dabat,
_Fortuna duci_ Romanorum in Hispania, Scipioni.
--_favore_, quo adjuverat eum in expugnatione Carthaginis. «Novus
imperator Hanno, in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
Africa transgressus, quum in Celtiberia brevi magnum hominum numerum
armasset, etc.» Liv. XXVIII, 1.
[30.] _crepitantibus agmina cetris_, Celtiberos vel Hispanos, qui
prælium inituri clipeos gladiis pulsant, vid. ad III, 348.
31. _raptabat_, cf. ad IV, 218.
28. _uno_ Col. _tanto_ Put. _parvo_ R. 1, Parm. Med. _primo_ Oxon.
cum reliquis edd.
29. _Hannon_, non _Anno_, scripti; cf. ad II, 277.
30. _crepitantibus_ Oxon. _crepidantibus_ Col. Vulgo
_trepidantibus_.
31. _captabat_ Ox. et Put. _carpebat_ R. 1. Parm. Med.
Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,
Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor
Magna adeo Ausonius majori mole premebat:
32. _Non deerat_ Hannoni _dextera_, virtus.
33 seq. _adeo omnia magna_, magnas Hannonis virtutes, Scipio _majori
mole premebat_, superabat (ut apud Ovid. Met. VII, 449, et ex Ponto,
III, i, 116), vel inefficaces reddebat, et coercebat, ut hæc dictio
petita sit a mole rem urgente eique incumbente, quæ prohibeat, ne
illa emergere possit et vim suam exserere. Ad molem heroum referre
nolim cum Ern. Si Livio, XXVIII, 1 sq. fides habenda, Silanus, non
Scipio ipse, Hannonem Magonemque devicit, unde et comparatio hæc,
quamvis venusta, aliena est ab h.l. nisi forte alios auctores
sequutus est poeta, e quibus etiam hausisse videtur, quæ memorat
v. 38 sq. Hannonem _vallantem castra_ obpressum esse a Romanorum
duce: _nam Vesper_, Hesperus, _cœperat fundere_, spargere, _umbram
non æquam_, iniquam, ingratam, _trepidanti_, fortissimo duci
concitato, ardenti cupiditate pugnæ, ab qua abstinere cogebatur
caligine; Lenz.
33. _omnia_ scripti. Vulgo _agmina_, prob. Dausq. sed illud longe
elegantissimum judice N. Heins. qui etiam _Magnum_ legi posse
putabat, ut esset græcismus similis illi Maroniano _Omnia Mercurio
similis_.
Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben 35
Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,
Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.
Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo
Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram)
Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40
Cæduntur passim cœpti munimina valli
Inperfecta: supercontexere herbida lapsos
Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.
35 seqq. Drak. comparavit Horat. Od. I, xii, 46 seq. Ovid. Met. II,
722, et Anthol. Gr. III, 33, epigr. 33, vel Diogen. Laert. VIII, 78.
Observa autem orationis luxuriem.
39. _trepidanti_ Hannoni, id est, properanti castra vallo cingere,
non ad pugnam parato, contra quod innuit Lenz. sup. ad vs. 33. _Ed._
_non æquam umbram_, noxiam, quia proptor illam non vidit advenientes
hostes; Cell.
42 seq. _Pondera herbida_ sunt _cespites_, vallo muniendo congesti,
unde nunc structi _tumuli_.
36. _et_, non _ut_, Col.
38. _nam_, non _jam_, scripti.
42. Vulgo male _Inperfecta super contexere_, etc. Præierea
_supercontexere_ una voce scripsit Drak. _super contexeret_ Parm.
_super contexunt_ R. 1, ad marg. _super texerunt_ malebat
N. Heins. quia _concessit_ subjungatur.
Vix uni mens digna viro, novisse minores
Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ. 45
Cantaber ingenio membrorum et mole timeri
Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis
More securigera miscebat prælia dextra.
44... 67. De L. Scipione, Publii fratre, qui hoc loco Larum,
Cantabrum fortissimum occidisse fingitur, longe alia tradit Livius
XXVIII, 3.
44. Inter tot hostes vix uni fuit virtus digna postoritatis memoria.
--_minores_, posteri, vid. ad VI, 550.
45. _tradere famæ_, conf. ad IV, 73.
46. _membrorum ingenio_, forma ac indole, vid. ad IV, 91; Burm. ad
Ovid. Met. VI, 574, et Klotz. ad Tyrt. p. 85.
47 seq. _nudus telis_, sine armis; confer ad IV, 313, et Klotz. ad
Tyrt. p. 65 sq.
--_More gentis_, Cantabrorum aliorumque populorum, de quo vid. Liv.
IV, 4.
[48.] _miscebat prælia_, vid. ad I, 69.
45. _operæ_ primus edidit Nicander in Junt. Sed _pretium operis_
numerosius esse, jam monuit N. Heins.
46. _ingenti membrorum mole_ corrig. N. Heins. cui _ingenium
membrorum_ insolentius videbatur.
47. _nudus teli_ conj. idem. Sed vulgatum quoque bene se habet;
conf. IV, 313; V, 449, et inf. v. 172.
Et, quamquam fundi se circum pulsa videret
Agmina, deleta gentilis pube catervæ, 50
Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis
Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis
Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,
Obliquo telum reflexum Marte rotabat.
At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55
Victor, nil trepidans retro jactare bipennem
Callebat, nulla belli non parte timendus.
49... 57. Dexteritas et fortitudo Lari, quas ipse pugnando et
tractanda bipenni declarabat, per partes singulas recensentur
poetico more; Ern.
--_fundi_, vid. ad II, 113.
51. _Cæsorum inplebat solus loca_, solus in eorum succedebat locum
tantumque virtute præstabat, quantum populares, si viverent,
præstare potuissent; jacturam locumque eorum quasi resarciebat.
52. _expleri_, explere, satiare mentem.
53. _seu læva acies... vocaret_, si a latere et oblique eum hostis
petebat; hinc _obliquus Mars_ erit ejus qui obliquo ictu hostem
percellit, et ita _reflectitur_ telum cum ipso corpore pugnantis;
Ern.
54. _refluxum_ Col. _reflexus_ reposuit Lefeb. _refugum Mavorte_
conj. N. Heins.
55. _aversa in terga subiret_ malebat idem.
Huic ducis invicti germanus turbine vasto
Scipio contorquens hastam, cudone comantes
Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60
Cuspis, et elata procul est ejecta securi.
58. _ducis germanus_ L. Cornelius _Scipio_, Asiaticus postea dictus;
cf. v. 576.
--_turbine_, ut I, 41, et al.
59. De _cudone_, vid, ad VIII, 493, et Turneb. Advers. 1, 13. In
Gloss. Labæi περικεφαλαίας εἶδος.
--_comantes crines_, vid. ad IV, 515.