Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo. 800
Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
Actutum vindex; mea si suprema referre
Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura 805
Ferventemque ira mortis transverberat ense,
Et rapit infidum victor caput: agmina fuso
Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.
800 seqq. Verba virtuti Hasdrubalis consentanea, de quo Liv. XXVII,
49: «Ut patre Hamilcare et Hannibale fratre dignum erat, pugnans
cecidit.»
801. _Utere Marte tuo_, ut apud Virg. Æn. XII, 932; conf. sup. ad I,
118.
--_manibus adsit vindex_, quod et optat moritura Dido apud Virg. Æn.
IV, 625 sq.
804 seq. Conf. III, 86, et ibi not.
--_cineri Jovis_, simulacro ejus cinefacto; Dausq.
806. _mortis_, non _Martis_, Ox. Put. Tell. R. 2, Ben. Asul.
Gryph.
Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810
Ac, nondum remeante die, victricia signa,
Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
807. rapit, ut VII, 704.
--_infidum caput_, vide supra ad v. 790 sq.
809. «Nero ea nocte, quæ sequuta est pugnam, citatiore, quam inde
venerat, agmine, die sexto ad stativa sua atque ad hostem
(Hannibalem) pervenit;» Liv. XXVII, 50 pr.
--_solis vias_, ut XVI, 659, cursum, vel spatium, quod sol
percurrit, et hinc solem, seu diem.
810. _parco victu_; nam cibus uberior stomacho lassorum et
valetudini nocet; conf. Valer. Fl. II, 70, et sup. ad VI, 95.
809. _vias_ scripti et R. 2, _vicens_ Tell. Vulgo _vices_, non
inprob. Draken. quum sol et luna per vices adpareant. Conf. Heins.
et Burm. ad Valer. Fl. I, 283, et exempla a Drak. congesta; _solis
jubar_ malebat N. Heins. Deinde _atras_ Put.
Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,
Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815
Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,
Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»
813. «C. Claudius consul quum in castra redisset, caput Hasdrubalis,
quod servatum cum cura adtulerat, projici ante hostium stationes,
captivosque Afros vinctos, ut erant, ostendi, duos etiam ex iis
solutos ire ad Hannibalem, et expromere, quæ acta essent, jussit,»
Liv. XXVII, 51.
814. _Cannas pensavimus_, etc. ut apud Liv. c. 49: «Numquam eo bello
una acie tantum hostium interfectum est, redditaque æqua Cannensi
clades vel ducis, vel exercitus interitu videbatur.»
--_Cannas_, cladem Cannensem, ut _Trebiam_, etc.
816. _duplica bella_, etc. Cf. v. 516 sq.
Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo
Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820
Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
819. _Pœnus_, Hannibal, de hac clade certior factus per nuntios.
--_minuit ferendo_. Eamdem sententiam conf. apud Hor. Od. I, xxv,
19: «... levius fit patientia Quidquid corrigere est nefas,» _Ed._
820. _inferias_, etc. Cf. IV, 232, 465; V, 213.
Tum, castris procul amotis, adversa quiete
Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
822. «Hannibal tanto simul publico familiarique ictus luctu,
adnoscere se fortunam Carthaginis, fertur dixisse, castrisque
motis... auxilia in Bruttium agrum traduxit,» Liv. lib. XXVII, cap.
51, extr.
--_quiete_, abstinendo a prælio et omni expeditione militari, ac
milites in castris continendo; Drakenb. «Neque ipse se obtulit in
tam recenti vulnere publico privatoque, neque lacessierunt quietum
Romani;» Liv. XXVIII, 12.
823. _exclusit_, vitavit, vel prohibuit; confer XVI, 1 seqq.
--Recte quidem egit Hannibal, quum lacrymas compressit; sed
incautissimus sane fuisset, si ea, quæ memorat Livius, dixisset
coram suis militibus. _Ed._
Sic ea exponit V.C. _Montesquieu_, _Grandeur et Décadence des
Romains_, c. V: «Encore faudrait-il que les discours qu’on fait
tenir à Annibal fussent sensés. Que si, en apprenant la défaite de
son frère, il avoua qu’il en prévoyait la ruine de Carthage, je ne
sache rien de plus propre à désespérer des peuples qui s’étaient
donnés à lui, et à décourager une armée qui attendait de si grandes
récompenses après la guerre.» _Ed._
822. _caute_ pro _quiete_ conj. N. Heins. et v. 823, _dubii
Martis_.
* * * * *
* * * *