«Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,
Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso
Expetit introitu, mortemque exercet inanem.
542. Brevis fit mentio Tartari, ut mox 550 seq. Elysii, quoniam
utrumque jam ornatissime descripserat Virgil. Æn. VI, 548... 627 et
637... 893. Conf. ibi Heyne in not. et Exc. VIII.
543. _Rhadamantus_, judex in inferis ap. Virg. Æn. VI, 566 sq. et
seriores poetas, a quibus demum fabula de tribus inferorum judicibus
inventa est. Vide Heyne Exc. XI ad Virg. Æn. VI.
544. _mortem inanem_, mortuos, umbras inanes, _exercet_, vexat,
pœnis. Conf. Virg. Æn. VI, 543, 739, et supra ad I, 260, 363 et 675.
542. _hinc_ Put.
544. _noctemque_ Oxon. teste et prob. N. Heins. Sed in excerptis
hujus cod. duplicibus lectionem istam non notatam vidit Drakenb.
«Septima femineis reseratur porta catervis, 545
Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.
Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas
Passis virginibus, turbæque in limine lucis
Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.
546. _Liventes_, atros, _lucos_: nam loca infera et quæ iis sunt,
poetis plerumque _atra_, _nigra_, _liventia_, _pallida_, furva
dicuntur. Cf. ad I, 119; X, 137; Brouk. et Heyne ad Tibull. III, i,
28.
--_Proserpina_, Dea, feminarum catervis præficitur.
--_casta_; cf. Virg. Æn. VI, 402, ibique Heyne.
547 sqq. Imitatio dulcissimi loci Virg. Æneid. VI, 426 seq., ubi v.
Heyne.
--_hinc est iter_, etc., porta octava.
--_versas ad funera tædas Passis_, in ipso nuptiarum adparatu
mortuis; Drak. Conf. ad II, 184.
[548.] _in limine lucis_, initio vitæ. Cf. V, 423; Lucret. II, 959;
Senec. Herc. fur. 1132.
546. _Umentes_ Colon. unde _Humentes_ edidere Drakenb. et Ern.
_Viventis_ Ox. et Put. _Lucentes_ emend. Barth. Adv. VIII, 7, et
_Uventes_ N. Heins. Conf. ad I, 259, et II, 469. Vulgo _Liventes_,
ut in Tell. R. 1, 2; Mars. Ben. et al. quod restitui cum Lefeb.
non inprob. Drak. quia poetæ loca infera semper _liventia_
fingant, vid. not.
547. _versasque_, non _versas_, scripti.
548. _Passim_ Marsi Ven. poster. et Paris. operarum errore, in
reliquas edd. ante Drak. propagato.
«Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte, 550
Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram
Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:
Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,
Lethæos potat latices, oblivia mentis. 555
550. Cf. ad v. 542, et Virg. Æn. VI, 637 seq.
--_laxata nocte_, dissoluta, sine caligine, _lucida claustra_, conf.
Virg. Æn. VI, 640, ubi v. Heyne.
551. _Claustra_, porta, seu septum nonum.
553 seq. Elysium non, ut apud Virg. Æn. VI, 637 sq. sub terra et in
_Stygio regno_, h.e. in Orco, loco tenebris circumfuso, neque _sub
axe cæli_, in orbe stellarum fixarum, vel lunæ (de qua opinione v.
Natal. Com. III, 19), sed in insulis Fortunatis, ad extremum
occidentem et _Oceanum_ (non, ut ap. seriores poetas, in ipso
Oceano), collocatur, ut ap. Hom. Odyss. δ, 563 sq., et Hesiod. Ἐργ.
170 seq., ubi v. Cleric. Cf. Heyne ad Virgil. l.c. et Hermanni
Mythol. T. I, p. 407 sq.
555. Hæc sunt ipsa verba Virg. Æn. VI, 715. _Lethe, sacer fons_,
h.e. fluvius, ad Lethen, Hispaniæ fl. qui in Oceanum influit,
effictus; Ern. Cf. ad I, 236. Commentum de hoc fluvio est
Platonicum. Vid. Heyne ad Virg. Æn. VI, 703, 705, 749, et Exc. XIII.
Pythagoræ tribuitur a Lactant. Inst. III, 18; §. 16, et Orpheo a
Diodoro I, p. 58 et 61.
554. _contermina_ scripti, _certamina_ R. 1 et 2. Vulgo
_certamine_: unde _sacro certamine fontis_ corrig. Dausq. Male!
555. _potant_ Put. quod verius videbatur N. Heins. et Lefeb.
Conf. ad XI, 232. Sed _turba... posta... contermina... potant_ vix
bene dicitur.
«Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem
Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.
Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,
Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.
Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum 560
Itque reditque vias, et portis omnibus errat.
556... 559. Hic locus concinnatus e Virg. Æneid. VI, 719... 751, ubi
purgatio _animarum_, in nova _corpora_ transiturarum, copiosius
ornatiusque exponitur. Cf. de ea Heyne in notis et Exc. XIII.
--_Extrema_, decima porta.
[558.] _mille peractis lustris_, non _annis_, ut apud Virg. Æn. VI,
748, ubi v. Heyne.
560 seq. Iisdem coloribus _Mors_ adumbratur sup. II, 548 (ubi v.
not.) forte et VI, 53. In aditu inferorum _Letum_ constituit Virgil.
Æneid. VI, 277. Commentum vero Silii non minus ingeniosum videtur.
557. _admotæ lunæ_ malebat N. Heins.
560. _Hac_ Col. et a m. sec. Tell.
«Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,
Limosique lacus: late exundantibus urit
Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo
Flammarum resonans, saxosa incendia torquet. 565
Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.
562. De fluminibus inferorum, quorum nomina Silius more poetarum
temere posuisse videtur, v. Heyne Exc. IX ad Virgil. Æn. VI, ubi
præter alia docet, Platoni in Phædone (p. 83, B. ed. Frf.)
vetustiorum Theologorum exemplo (v. Hesiod. Theog. 740 seq., 807
sq.) Tartarum _voraginem_ esse, in quam omnia flumina confluant et
unde rursus effluant. Quod commentum animo Silii obversatum esse
suspicari possis cum Ernesti V.C. cui tamen verba _sine corpore_
nimis argute dicta videntur de voragine, quum in tractu inferorum
nullum omnino corpus, solæ umbræ reperiantur. Cf. ad VIII, 145, et
Heyne ad Virg. Æn. VI, 292.
563 sq. De _Phlegethonte_, a φλέγειν, vel φλεγέθειν dicto, cf. inf.
v. 836 sq., et Virg. Æn. VI, 550 seq. Πυριφλεγέθων, dicitur Hom.
Odyss. κ, 513, et Platoni in Phædone, p. 84. Notandæ autem h.l.
verborum ambages.
566. In _Cocyto_ Silius dissentit a reliquis poetis, qui eum
plerumque lacrimarum flumen faciunt a κωκυτῳ, ut Claud. in Ruf. II,
491 sq. et R. Pros. I, 86; Stat. Theb. VIII, 30, nam v. 577, alium
_lacrimarum amnem_ anonymum ponit, incerta auctoritate usus; Draken.
(ad v. 577) et Ern. De illa nominis etymologia, cf. Serv. ad Virg.
Æn. VI, 132 et, qui primus ejus mentionem facit, Plato l.c. de ipso
fluvio sup. ad XII, 116 sq.
567. _vecticibus_ R. 1, et ad marg. manu docta emend.
_verticibus_; conf. not. ad III, 475.
At, magnis semper Divis regique Deorum
Jurari dignata palus, picis horrida rivo,
Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum. 570
Tristior his Acheron sanie crassoque veneno
Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,
Descendit nigra lentus per stagna palude.
568. Hoc notum ex Hom. Odyss. ε, 185; Iliad. ξ, 271 sq.; ο, 37 sq.;
Hesiod. Theog. 400, 774 sqq.; Virg. Æn. VI, 324; IX, 104 sq.
569 seq. _palus_, quoniam ei similis et tarda est, unde et _lacus_
dicitur. Cf. Virg. Æn. VI, 134, 369, 414.
--_picis horrida rivo... limum_; cf. Pausan. VIII, 18; Virg. Æn. IX,
105; X, 114.
571 seqq. Imitat. Virg. Æneid. VI, 295 seq., ubi v. Heyne Exc. IX,
et not. ad v. 107.
--_Tristior_, atrocior, funestior: quam tristitiam in Acherontis
imagine satis graphice et absolute poeta expressit, nisi quod rei
fœditas fastidio et nausea animum inplet; Ern. _sanie_; cf. ad VI,
187.
--_nigra_, sic _nigri æquoris_ Hor. II, xxvii, vs. 23. _Ed._
573. Drak. notat, Acherontem rapidum et Stygem lentum describi a
Seneca Herc. fur. 712 sq., unde _raptus_ forte pro _lentus_, h.l.
legendum censet Lefeb.
Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.
Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra 575
Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.
Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.
574. _non uno ore_: nam Cerberus vulgo triceps fingitur,
πεντηκοντακάρηνος Hesiod. Theog. 312, et ἑκατοντακέφαλος Pind.; unde
_centiceps_ Hor. Od. II, xiii, 34.
577. Cf. ad v. 566.
574. _Hanc optat_ edidit Mars. et deinde alii.
576. _Hic_ ed. Marsi Ven. poster. et inde aliæ, _restinguitur_,
non _exstinguitur_, Col. _atra Megæræ rabies_ putabat N. Heins.
«Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,
Excubat, et manes permixto murmure terret! 580
Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,
Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,
Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,
Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,
Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas, 585
Errorque infido gressu, et Discordia gaudens
Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis
Centenis suetus Briareus recludere palmis,
Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,
Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum. 590
579 sq. Silius expressit, sed additis aliis, aliis variatis et
exornatis, locum Virg. Æn. VI, 273 sq., ubi v. Heyne. Conf. supra
II, 548 sqq., ubi iidem sunt Mortis comites.
581. _Luctus edax_; vid. ad VII, 271.
584. Imago _invidiæ_, quæ nescio an alibi reperiatur. Aliis eam
coloribus adumbravit Ovid. Met. II, 760... 808.
585. Cf. Heyne ad Virg. Æneid. VI, 276.
587. _Permiscere fretum cælo_, ut fere XV, 714; XVII, 377; Virg.
Æneid. I, 133; V, 790; XII, 705. Imitat. Virg. Æneid. VI, 285 sq.
588. De _Briareo_ ἑκατογχειρῳ, cf. Hom. Iliad. α, 402 seq. (ubi v.
Koeppen.) Virg. Æn. VI, 287, et X, 565 seq. de eodem et reliquis
Centimanis, Cotto ac Gyge, Herman. Mythol. T. I, p. 56 seq.
579. _Quanta_, non _Quarta_, scripti et R. 2. Deinde _atria_ Col.
Ox. Tell. R. 2. Vulgo _avia_.
580. _terrent_ malebat N. Heins.
587. _sedet_ Put.
588. _excludere_ Basil. Wolfii et hinc aliæ.
Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,
Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra
Audet adire ferum, dum fractis mille catenis
Viperea latrans circumligat ilia cauda.
592. _feta furore_; cf. ad v. 494. _sic feta furentibus austris_
ap. Virg. Æn. I, 51. _Ed._