Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam
exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac
tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.
Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
19-29.
At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque
agmine progreditur; 30-93.
Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum
vineis urbi admovet; 94-110.
Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis
loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido
profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.
Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo
Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et
patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo
Campanis, incolumis evadit; 138-178.
Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum
Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus
Ascanium obtruncat; 213-248.
Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et
portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
258-269.
At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi
conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
270-298.
Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
299-313.
Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed
quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan
animos victorum mitigat; 314-350.
Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo
corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab
Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
umbras conveniat; 381-396.
Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes
sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit,
ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed
quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine
futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem
(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum
(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum,
Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus
(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia
mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in
puerperio mortuam esse docet; 613-649.
Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia
in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio
restitutas esse; 650-704.
Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius,
Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus
(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a
filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri,
Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem
exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes
animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses,
Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam
flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis,
incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac
Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.
Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios
portumque redit; 894, 895.
Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
2, 3. Conf. Juvenal. VII, 161... 164.
2. _torvo vultu_ Med. forte rectius, judice Lefeb. Sed Silium
similibus Græcismis ubique delectari recte monuit Draken. Conf.
Heins. et Burm. ad Valer. Fl. III, 343.
Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa
Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5
Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
4. Hannibal «ad Tutiam fluvium castra retulit, sex millia passuam
ab urbe,» Liv. XXVI, 11.
--_nulla ripa_, sine alveo, ripam nullam fingens, et plano fere
campo rivuli instar profluens, ideoque _gramina lædens_; Lef. et
Ern. Cf. Var. Lect.
5. _sine nomine_; v. ad VIII, 508, et IX, 373. Rivi tenuitas
luxuria orationis exprimitur. De _Tutia_ v. Var. Lect.
6. _Tuscis undis_, Tiberi. Cf. supra ad VIII, 362.
4. _radens_ scribendum esse opinabatur N. Heins. ut
designaretur, Turiam, vel Tutiam, rivum tenuem et exiguum, quum
ripas non haberet, pro ripis _gramina radere_ (vid. not. ad IV,
350), h.e. per plana et campos labi. At vid. not.
5. _Tutia_ Tell. R. 2, Med. Marsi, Mart. Herbip. Junt. Ald.
Gryph. Nut. unde recepi cum Lefeb. et Ern. _Tucia_ Oxon. Put.
R. 1, _Tuscia_ Parm. _Turia_ ed. Basil. et hinc aliæ recentt.
forte et sic Col. ac vulgg. edd. Liv. XXVI, 11, ubi tamen Sigonius
_Tutiam_ ex vetustis libris prætulit, quam lect. retinuere Gron.
Drakenb. et Ern. Conf. Cluver. Ital. ant. II, 10, 710. Præter
Silium et Livium nemo mentionem facit hujus fluminis sive rivi,
quem Dausq. perperam confundebat cum Thuriis, magnæ Græciæ urbe,
quæ et Sybaris dicebatur. Notior est Turia, seu Turias et Turius,
Hispaniæ fl. (hod. _Guadalabiar_) de quo vid. Plin. III, 3; Mel.
II, 6; Sall. Hist. II.
Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde
Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10
Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem
Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
Carthago ante oculos, turrita celsa figura,
Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?
7. _jussa deorum_, deos inmissa tempestate cœpta ejus
interrumpentes; Ern. coll. XII, 605 seqq. At inpr. intell. jussa
Junonis, forte et, quos hæc ei ad pugnam Romamque tuendam paratos
ostenderat, deorum; unde voluntatem eorum conligebat. Vid. sup.
XII, 701... 728. Bene et apte Hannibal, turpem nunc discessum animo
secum reputans, indignatione exarsisse, et Romam redeundi consilium
cepisse fingitur.
8 sq. _Lydia stagna_, Trasymenus Etruriæ lacus. Cf. ad IV, 719 seq.
[9.] _Daunia tellus_, Cannensis campus in Apulia, v. ad I, 291.
10. _exanimatus_, anxius, timidus.
12 sq. _alma Carthago_; v. ad III, 203.
[13.] _turrita celsa figura_, ob alta mœnia et Byrsam arcem, in
celsissima rupe sitam.
14. _abitus_ a Roma.
--_miles inlæse_, qui turpiter ac timide discessisti, sine certamine
ac vulneribus. Similis fere est prosopopœia patriæ loquentis ap.
Cic. orat. in Cat. I, 7 et 11. _Ed._
12. _si nunc se sisteret_ maluerit N. Heins. inprob. Lefeb. qui
confert I, 585.
«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15
Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis
Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena
Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»
15 sq. _Imbres... fugio_, verba militum, quibus turpis defensio
continetur.
16 seqq. _hanc labem, Nescire Mavortem agitare_, turpem ignaviam,
quæ acie dimicare non audet, _nisi luce serena ac sub æthra
liquida_, h.e. pura, clara, serena.
15. _grandine_ scripti. Vulgo _sanguine_.
16. _gentes_, vel _menti_ conj. N. Heins. et _genti_ Drak.
Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20
Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,
Signa reportandi crescebat in agmine fervor.
19 seq. _inerat_ in mentibus militum.
--_redolentia in armis Fulmina_; cf. XII, 625... 627.
21. _incumbere jusso_, ut _incumbere labori_ IV, 818.
Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
Exiguos format per prima volumina gyros, 25
Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
Donec postremo laxatis circulus oris
Contingat geminas patulo curvamine ripas.
24 sqq. Imago ardoris pugnandi paulatim crescentis Silio propria,
et luxurie quidem orationis, sed graphice adumbrata, quæ recte
laudabatur a Scalig. Poet. VI, 6. Cf. supra ad VII, 141 sqq.;
Drakenb. bene comparavit verba Senec. Nat. Quæst. I, 8. «Quum in
piscinam lapis missus est, videmus in multos orbes aquam discedere,
et fieri primum angustissimum orbem, deinde latiorem, ac deinde
alios majores, donec evanescat impetus, et in planitiem inmotarum
aquarum solvatur.» Perperam autem Dausq. examussim h.l. delineari
putabat ludum puerilem (forte illum, qui describitur a Minuc. Fel.
in Octav. c. 3, ubi v. Intpp.), et parum apte laudabat Senec. Herc.
fur. 683 sq.
28. Donec in utraque ripa gyri desinunt, evanescunt, et veluti
absorbentur: nam tum _patulum_ curvamen oritur, quum gyrus a ripa
interrumpitur et quasi aperitur; Ernesti. Enimvero _patulum
curvamen_ est late patens, orbis latior. Idem V.C. hoc comparandi
genus exemplo Maronis excusat, quum potius suavissimum sit. Vid.
Scalig. l.c. Heyne ad Virg. Æneid. VIII, 22 seq., et Lowth. ibi
laud. Cf. inf. XIV, 189 seq. et sup. VII, 141 sq.
24. _perrupit_ Oxon. et Put. Vulgo _perrumpit_.
28. _postremus_ ad marg. Rom. 1.
At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque 30
Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat
Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti
Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.
30. Pœnum a reditu avocat Dasius transfuga, docens, Romam
inexpugnabilem esse propter Palladium, cujus historiam intexit poeta
ornatus sectandi doctrinæque ostentandæ studio, sequutus varios
auctores, nescio quos, sed inpr. Virg. Æn. II, 164 sq. Cf. ibi Heyne
in Excursu IX, et ad Apollod. p. 744... 752; Spanhem. ad Callim.
H. in Lav. Pall. v. 39. Totum tamen commentum. h.l. aptissimum est.
De _Argyripa_ (propr. _Argyrippa_) v. ad IV, 554; de _Œneo_ sup.
III, 367; et de _Dasio_, h.l. V.L.
--_pravum decus_, homo nobilissimis natalibus ortus, sed pravus
fidei et moribus corruptis; N. Heins.
31 sq. _Semina_, originem.
--_ductoris Ætoli_, Diomedis, nepotis Œnei. Cf. ad I, 125, et XI,
505.
33 seq. _Lætus opum_, ut ap. Valer. Fl. III, 659, ubi v. Burm.
--_clauda fides_, ut _manca virtus_, Cic. Fin. III, 9.
--_calenti Pœno_; conf. ad XV, 337.
[34.] _Latiæ habenæ_, Romanorum rebus et imperio.
30. _Argiripæ pravum decus_ Colon. unde veram lectionem Silio
restituit N. Heins. Tertia syll. voc. _Argyripa_ corripitur, ut
supra lib. IV, v. 554, et inf. XVII, 322, ad exemplum Virg. Æneid.
XI, 246, ubi vid. Heyne. _Aggripe parvum decus_ Put. _Agrippæ
parvum d._ R. 1, Parm. Med. _Argirippa_ Marsi ed. Ven. _Agrippæ
haud parvum d._ edd. Marsi, Junt. Ald. et al. _Agrippa haud parvum
d._ ed. Wolfii Basil. et inde aliæ. Eædem aliæque aberratt. vid.
ap. Virgil. l.l.
31. _Œnea_ scripti, _Æneæ_ R. 1, Parm. Med. Vulgo _Œnei_.
32. _Autolidas id fuit ignobile nomen_ Col. et Put. ex quorum
vestigiis felici et admodum probabili conjectura veram lectionem
revocavit N. Heins. qui bene suspicabatur, nomen hic latere viri
cujusdam, et intelligenda hæc esse de Dasio Altinio Arpinate,
principe civitatis opulentoque homine, qui, sequutus primo partes
Punicas, postea ad Romanos defecerit; vid. Liv. XXIV, 45. Noti
quoque alii Dasii proditores, Brundusinus et Salapinus, e Liv.
XXI, 48, et XXVI, 38. De constructione hac, _Dasio fuit haud i.
nomen_, vid. not. ad XI, 58, _Ætholidas inter fuit_ R. 2. Vulgo
_Œtolidas inter fuit haud i. n._ Male! _Œnidas_ (hoc est Ætolos)
_inter fuit_ conj. Dausq. quod recepit Cell. qui et _Ætolos_
reponi posse notavit.
Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35
«Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno
Narrabat memori Diomedes condita mente), 40
Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,
Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis
Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.
Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45
Effigies ea quas unquam possederit, urbes.
35. _volvens_, ut ap. Virg. Æn. I, 262.
36. _miles_, Græci.
37. _staret_; v. ad IV, 44.
38. _Calchas_ vates notissimus ex Hom. Iliad. α, 69 al.
--_Sollicitis Calchas... Sed Calchas Danais_; cf. ad XII, 441 in
Var. Lect.
41. _e sedibus arcis_, e templo _Armisonæ Divæ_, Palladis, in arce
Ilii sito.
43. _armis Therapnæis_, Spartanis, h.e. Græcorum, inter quorum
principes erat Menelaus, frater Agamemnonis et rex Lacedæmon. Cf. ad
I, 6; VI, 303, et VIII, 412.
44. _Ledæ nomen_, Helenam, Ledæ filiam, ut _nomen Echionium_ ap.
Virg. Æneid. XII, 515, ubi v. Serv. et Heyne.
--_Amyclas_, Spartam, vel Laconiam.
43. Secunda syll. voc. _Therapnæis_ corripitur, vid. ad VI, 303,
et Heins. ad Ovid. Met. VI, 468. _Ilion Cessuram_ malebat
N. Heins. quem vide ad Ovid. Epist. Her. I, 48, et Met. XIV, 47;
Conf. et Bentl. ad Horat. Od. III, iii, 23. Sic et _Excisa ferro
est Pergamum_ dixit Seneca Troad. v. 14, ubi vid. Gron. Sed tam
Ἴλιον, _Ilium_ et _Ilion_, quam Ἴλιος et _Ilios_ scribitur, vid.
Heins. l.c.
«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
Custodes aditu templi, cæleste reportat
Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50
47. Quidam poetæ _palladium_ a Diomede et Ulysse (conf. tabula
Iliaca num. 95), alii a solo Ulysse (v. Gorlæi Dactyl. P. II, n. 95,
Fabrett. Comm. ad Tabul. Iliac. p. 364, et Begeri Thes. Brand. T. I,
p. 94), ante Trojam captam, alii vero post captam demum urbem (quod
ex Pausan. Phocic. c. 26, intelligitur) Trojanis furto ablatum
fuisse memorant; Draken. Cf. Heyne Exc. IX ad Virg. Æn. II, et
Mezir. _Comm. sur les Ep. d’Ovide_, T. I, p. 67.
--_adjuncto Ithaco_, cum Ulysse. Cf. ad I, 14, et II, 180.
48. _Tydides_, Diomedes, _meus_ cognatus. Conf. v. 31.
--_molitus_, cædens, interficiens, Ernesti; quæ verbi vis admodum
dubia est. Rectius forte Lefeb. perrumpens impetu facto, vel
N. Heins. amoliens. Sic _moliri montes sede sua_, _obices_,
_portam_, _fores_, etc., dixere Liv. IX, 3; VI, 33; XXIV, 46; XXV,
36; XXVII, 28; Tac. Ann. I, 39 et alii dixere. Cf. ad I, 645; IV,
788; V, 385, et ad rem Virg. Æn. II, 166.
49. _cæleste Palladium_, διϊπετές. Cf. Heyne ad Apollod. p. 744.
50. Cf. Var. Lect. et Virg. Æn. II, 169 sq. De Palladio autem
Lavinium a Diomede, et inde Romam translato, v. Spanhem. ad Callim.
II. in Lav. Pall. v. 39, et de Diomedis sedibus in litore Apuliæ
Daunorumque finibus, ubi Dauni regis filia in matrimonium ducta (cf.
inf. v. 70) Arpos, seu Argyrippam _urbem_ (Ἄργος ἵππιον) condidit,
Heyne Exc. I, ad Virgil. Æn. XI, 243 sq.
47. _evadit_ Put.
48. _amolitus_ conj. N. Heins. Sed vid. not.
50. _male_ e R. 2, recepit Lefeb. et sic scribendum putaverat
N. Heins. prob. Drak. ut sententia h.l. esset, ut damnum et
perniciem nostram effecit, ut Troja capi potuerit. Eodem tamen
sensu Ernesti vulgatam adcepit lectionem, quæ et placebat Burm.
coll. v. 61, neque displicebat Drak. si _mala_ exponerentur
infelicia, et v. 51; _Sed_, non _Nam_, legeretur.
Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,
Æger delicti, Phrygium placare colendo
Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ: 55
Quum medios inter somnos altamque quietem,
Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:
51. _Œnotris_; v. ad I, 2, et VIII, 46.
52 seq. _Æger delicti_, propter Palladium furto abductum; unde et
_inpius_ Virgil. Æn. II, 163 dicitur. Conf. Heins. ad Valer. Fl.
III, 737.
--_Phrygium Numen, et Iliacos Penates_, Palladem. Cf. ad I, 43.
54. _surgebat_, exstruebatur, ut VII, 747; Virgil. Æn. I, 437 al.
55. _Laomedonteæ_, ut VII, 437.
--_sedes_, ut XII, 48, ubi v. V.L.
57. _Nec celata deam_, forma divina, ut _vero ore_ XII, 705, ubi
v. not.
--_Tritonia virgo_; cf. ad III, 323.
51. _Nam_ Col. Oxon. R. 1, Parm. Mediol. Mars. et Mart. Herbip.
quod h.l. pro _en_, _ecce_, ut passim in Virg., positum notat
Lefeb. Cf. Heyne ad Virg. Ge. IV, 445, et _Æn._ VI, 378. Vulgo
_Sed. Œnotriis_ Ald. Gryph. et alii. At vid. not. ad VIII, 46.
«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore
«Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
«Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis, 60
«Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.
«Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»
Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.
59. _Garganus_ et _Daunia tellus_, Apulia. Vid. ad I, 291, et IV,
561.
60 seq. Quære Æneam, qui in Laurenti agro novam Trojam exstruxit (v.
Heyne Exc. III ad Virg. Æn. VII), et Palladium Trojanis redde.
62. _vittas et penetrale_ signum palladis (v. ad I, 668; Cic. Nat.
D. II, 27, et Virgil. Æneid. II, 168): nisi _vittas_ Vestæ cum
N. Heins. intelligere malis. Cf. Heyne not. et Exc. IX ad Virgil.
Æn. II, 296.
--_castum penetrale_, signum Palladis, virginis perpetuæ: cujus
solenne epith. est, ut et sacrorum.
60. _vobis_ R. 2. Enimvero ipsa Pallas non Arpis, sed Lavinii et
deinde Romæ vult coli.
61. _nomina_ Put. _meliori_ malebat N. Heins. et sic tacite
edidit Lefeb.
62. _Huc vittas_ Col. Tell. R. 2, _Huc intras_ Oxon. et Put.
_Huc mitras_ R. 1, Parm. Med. Deinde _castumque_ Col. R. 1, Parm.
Med. Ben. Vulgatæ lectionis, _Huc intra captumque_, auctor est
Marsus, _raptumque_ (a Diomede et Ulysse) malebat Burm. Sed vid.
not.
«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65
Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis
Prætendens dextra ramum canentis olivæ.
64. _Phryx_, Trojanus; _victor_ Turni, Æneas.
--_Lavinia Pergama_, novam quasi Trojam, quam a conjuge sua Lavinium
dixit.
66. _Tyrrheni fluminis_; cf. v. 6, et ad VIII, 362.
67. _Castra_, classem in statione positam, _fulgentia_, ut XII,
435, _arx corusca_; Drak. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. III, 519;
IV, 604; V, 669; Heusing. ad Corn. Nep. Alcib. 8.
69. Imitat. Virg. Æn. VIII, 116, 128; XI, 101, 332.
--_canentis olivæ_, ut _pallentis_ ap. Virg. Ecl. V, 16; Drak.
67. Hic versus N. Heinsio suspectus erat, quia Diomedes non manu
venerit armata (conf. v. 78), et _fulgentia castra_ ab hoc loco
aliena. At vid. not.
68. _pignore_ Colon. Sed elegantior adpositio; N. Heins.
69. _candentis_ priscæ edd. et v. 71, _Anchisiadæ_. Male!
_Anchisiada_ putabat N. Heins. quod tacite recepit Lefeb. vid. ad
lib. III, v. 650.
Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70
«Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
«Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis
«Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,
«Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.
«Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi, 75
«Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
70. _Dauni gener_; cf. ad v. 50 seq.
71. _memores iras metusque_; v. ad III, 65, et Heyne ad Virg. Æn.
I, 4.
72. _Idæos_, Trojanos fluvios.
73. _Sanguine sudatum_; cf. II, 455, ibique not. Cf. Virg. Æn.
III, 350 sq.
74. _Haud nostrum est_, etc., haud nostra, sed deorum et Parcarum
voluntate, fato, actum est.
--_sorores duræ_, ut I, 281, ubi v. not.
76. _dextras jungamus inermes_, noto pacis, amicitiæ et fœderis
signo. Cf. Var. Lect.
75. _ævum_ Putean.
76. _inermes_ quatuor scripti et R. 2. Vulgo _inertes_; cf.
Heins. et Heyne ad loca similia Virg. Æn. X, 595; XI, 414, 672;
XII, 311.
«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus
Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ
Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80
Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»
77. _hæc_, δεικτικῶς.
79 sq. Res notissima e Liv. V, 49. Conf. sup. I, 624 sq., et IV,
150 sq. Poeta vero cladem Gallorum palladio, non virtuti Camilli
tribuit.
81. _aras patrias_; v. Var. Lect.
78. _trepidus_ Col. Male! conf. v. 68.
81. _aras_, non _oras_, Col. Oxon. et R. 2. Eleganter _aras
patrias_ poeta dixit pro patria. Cf. Heins. et Heyne ad Virg.
Æneid. XI, 269, ubi lectio _patriis aris_ etiam Silii imitatione
firmatur.
His fractus ductor convelli signa maniplis
Optato lætis abitu jubet: itur in agros,
Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85
82. Conf. Liv. XXVI, 11.
--_His_ Dasii verbis _fractus ductor_, Hannibalis animus, furor,
impetus, consiliumque fractum, vel ipse a sententia abductus est.
--_convelli signa_, ut XII, 730, 733.
84. _Feronia_, dea Latii Indiges (v. Heyne ad Virgil. Æneid. VII,
800; VIII, 564, et Struv. Synt. Ant. Rom. c. 1, p. 162), cujus
triplex in Italia lucus cum fano memoratur: primus ad Tarracinam,
seu Anxur in Latio et via Appia (de quo v. Virg. l.c. Horat. sat. I,
v, 24, et Cluver. Ital. ant. II, 2, p. 460); alter in Etruria inter
Lunam et Pisas ad Vesidiam fl. (si fides habenda inscriptioni apud
Gruter. p. 220); tertius, de quo h.l. agitur, in eadem Etruria,
inter Veios et Tiberim, in agro _Capenate_, ad radices Soractis
montis, de quo v. Liv. XXVII, 4, 5; Virg. Æn. VII, 697; Cluver. II,
3, p. 547. _Fanum_ hoc divitiis inclitum, ibique forum totius Italiæ
mercatumque frequentem, Deam vero in illo communiter a Sabinis et
Latinis cultam fuisse, tradunt Liv. I, 30; XXVI, 11, et Dionys. Hal.
II, 6; III, 32. Cf. sup. ad V, 175 sq. Capena, seu Capenas et
Capenus (Frontin. p. 121) notum Etruriæ oppidum, sed fluvius
_Capenas_ ignotus.
85. _sacer_, tamquam adcola et custos sacri nemoris ac fani; Mars.
Conf. et ad XII, 215.
84. _Dives ubi annoso_, vel _antiquo luco_ legendum esse et
sequentia id confirmare opinabatur N. Heins.
Fama est, intactas longævi ab origine fani
Crevisse, in medium congestis undique donis,
Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
Innumeris aurum, solo servante pavore.
89. _solus pavor_, h.e. religio (v. ad I, 82), _servabat_,
tuebatur opes templi, ab iis diripiendis homines absterrebat.
Dausqueius non male comparabat locum Diodori, lib V: Ἴδιον δέ τι
συμβαίνει καὶ παράδοξον παρὰ τοῖς ἄνω Κελτοῖς περὶ τὰ τεμένη τῶν
Θεῶν γιγνόμενον· ἐν γὰρ τοῖς ἱεροῖς καὶ τεμένεσιν ἐπὶ τῆς χώρας
ἀνειμένος ἔῤῥιπται πολὺς χρυσὸς ἀνατεθειμένος τοῖς Θεοῖς· καὶ τῶν
ἐγχωρίων μηδεὶς ἅπτεται τούτου διὰ τὴν δεισιδαιμονίαν, καὶ περ ὄντων
τῶν Κελτῶν φιλαργύρων κάθ’ ὑπερβολήν. Conf. et Virg. Æn. VII, 60.