Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni
Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.
Solvitur omne decus leto, niveosque per artus
It Stygius color, et formæ populatur honores.
241. _delapsus_, desultans; impetum et celeritatem desilientis ex
equo expressit; Ern.
242. _spoliat videntem_, adhuc viventem, unde vers. 276 _vivis
avulsa tegmina bellantum_, Drak.
243. Nimium et luxuriantem in formæ laudibus se præstitit poeta,
præsertim quum vs. 227 sq. subficere possent, et Venerem moribundam,
an militem pingat, ægre distinguas; ita colores undique adreptos in
una hac imagine consumsit, ita v. 243 sq. omnia ludens variat
vertitque dicendo, et v. 247 seq. ad absolvendam luxuriem ornandi
etiam comparationem addit; Ernest.
244. _color Stygius_, mortis, pallidus, qualis est umbris; immo
lividus, quod τῷ _niveos_ obponatur. _Ed._
--_formæ honores_; v. ad IV, 755, et Heyne ad Virg. Æn. I, 591, qui
locus Silii animo oculisque obversatus videtur.
242. _spoliatque jacentem_ conj. Burm. At vid. not.
244. _honoræ_ Parm. unde _et formæ populator honoræ_ corrig.
N. Heins. quod legitur in R. 1, et Med. Verius tamen putabat esse
_et formæ populatur honorem_, ut ap. Iscan. de bell. Troj. IV, 70,
At _honores_ doctius dixit Silius pro honore, ut Virgil. Æneid. I,
591.
Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix 245
Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.
245. _Ambrosiæ comæ_, divinæ et pulcherrimæ, vel unguentis optimis
delibutæ, ut XV, 24. Cf. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. I, 403, ubi
tamen proprie, de dea, epith. adhibetur.
--_violata cervix_, vulnerata, læsa vulnere, et quidem altero forte,
quum Pedianus saucio galeam detraheret (nam per costas, non per
cervicem telum adegerat); aut, quæ colorem amisit, Draken. Sic et
Ern. deformatam intelligit, colore in morte mutato. Idem mihi in
mentem venit: at nunc, re adcuratius perpensa, exspecto potius ac
desidero epithet. ornans, ut _nivei artus, ambrosiæ comæ, Marmoreum
jugulum_. Suspicor itaque, _violatam cervicem_ esse violaceam, vel,
ut Horatii verbis utar Od. III, x, 14, _tinctam viola_, h.e. quæ
colorem violaceum, adeoque flavum, vel candidum, vel purpureum,
habeat, cui sit _color candidus violam sentiens_, Plin. XXXIV, 13,
extr. Cf. Heyne ad Virg. Æn. XII, 67, et Intpp. Horat. Epist. II, i,
207. Perperam Lefeb. «_cervix_, pars pro toto, de _capite labanti_.»
Nota miram hic palilogiam, _cervix_ labente _collo_ in _jugulum_
recumbit, Drak.
246. _Marmoreum jugulum_, candidum, ut λύγδινος τράχηλος (Anacr.
XXVIII, 27), Δειρὴ λυγδινέη καὶ στήθεα μαρμαίροντα (Anthol Gr. VII,
epigr. 201), Δάκτυλα μαρμαίροντα (Nonn. Dionys. XV, 331) Drak. qui
et multa e Rom. poetis exempla congessit post Dausq. Conf. Cerda et
Heyne ad Virg. Ge. IV, 523.
245. _tum lactea cervix_ emend. N. Heins. nostra verba nihili esse
putans: et dubius hærebat Drakenb. Si quid mutandum, reponerem _et
violacea cervix_. At vid. not.
Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,
Quum sese Veneri jactat splendore refecto,
Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris
Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250
Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos
Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.
247 sq. Cf. VII, 639, 640, et ibi not.
--_Cythereius ignis_, Lucifer, Veneris stella.
248. _sese jactat_, superbiens quasi splendore ac pulchritudine; vel
placet, ut sup. VII, 640. Laudatur Veneri. Cf. Ernesti Clav. Cic.
v. _jactare_.
251 sq. Cf. VII, 470 sq.
248. _sacrat_, vel _saccat_ pro _jactat_ Col.
251. _rapta casside_ maluerit N. Heins. coll. vers. 258.
Tum, galeam magno socium clamore reportans,
Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo
Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255
Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:
Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ,
Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,
Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens
Terrificis sævam fundit stridoribus hastam. 260
254 sq. _Inmitem... morsu_, ἵππον θυμοειδῆ, λυκοσπάδα, D. Heins.
--_Inmitem_, ferocem, indomitum.
--_spumantia... morsu_, ut ap. Virgil. Ge. III, 203, et Æneid. IV,
135.
--_turbidus_; conf. ad I, 477.
257. _Decus macte_, etc., ut X, 278, et IV, 475, ubi v. not.
258. _Antenoride_; cf. v. 214.
259. _tegmina_ capitis, galeam, ut I, 402 et al. nam galeam Cinypi
abstulerat Pedianus.
260. _stridoribus_; vid. ad I, 334, et IV, 567.
--_fundit hastam_, v. ad I, 267.
253. _ad socios_ primus edidit Nicander apud Juntam.
258. _Antenorida_ tacite edidit Lef. ex emendat. N. Heins. Cf. ad
III, 650, et Serv. ad Virg. Æn. III, 475.
Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis
Gestaris obposito tenuisset corpore telum.
Qui dum vicinis ductorem protegit armis,
Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,
Ingentesque minas mutata morte peregit. 265
261 sq. _non foret_, fuisset, _vanus voti_, ut _inritus incepti_,
VII, 131.
--_vis Gestaris_, fortis Gestar. Vid. ad IV, 599. Nota Homeri et
inde poetarum consuetudo, heroum armigeros, vel vicinos milites
alios substituendi, qui tela excipiant, divinitus quidem, ne heros
ipse feriatur; Ern.
264. _Transabiit_, ut ap. Virgil. Æn. IX, 432.
--_sitiens cruorem hasta_; vid. ad V, 274.
--_non hunc sitiens gravis hasta cruorem_; cf. VII, 630.
265. Telum et ictus Marcelli mortem, quam minitabatur, intulit
quidem, sed Gestari, non, cui destinata erat, Hannibali.
Avehitur raptim ductor, discrimine leti
Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.
Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum
Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis.
Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270
Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos
Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.
266. _discrimine leti_, ut _mutata morte_. Cf. Var. Lect.
268. _certamine_, ὁρμῇ, ut VI, 327 (cf. XVI, 494), vel potius
certatim ut I, 184, et apud Virg. Georg. III, 103. Certatim veluti
agmine facto fugiunt, vel certantes inter se de fuga et cursu; Ern.
--_tendit gressum_, ut v. 512; XVI, 494, 629; Virg. Æn. I, 410, 656.
270 sq. _longas iras cladum_, iram, quam diu gesserant Romani,
propter clades, a Pœnis sibi inlatas. In his verbis et iis, quæ mox
sequuntur, magna vis inest.
266. Suspicor legendum esse _discrimine vitæ_, (quæ lectionis
varietas et vocc. _leti_ ac _vitæ_ permutatio passim reperitur
v.c. ap. Virg. Æn. X, 511) vel _Avehitur parvo ductor discrimine
leti Turbatus_; cf. Heyne ad Virg. Æn. IX, 143; X, 511, et Heins.
ad Ovid. Met. VII, 426.
267. _furens_, quod conjecerat Dausq., est in scriptis, teste
N. Heins. cui et _fremens_ in mentem venit. At Lefeb. reduxit
vulgatum _ferens_, et hæc notat: «In nullo cod. vidi _furens_, et
_ferens_ parum tute mutatur in _furens_: idiotismus est
solentissimus auctori.»
Ille dies primus docuit, quod credere nemo
Auderet Superis, Martis certamine sisti
Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque, 275
Massylamque feram; et vivis avulsa reportant
Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga
Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant
Marcellum decori: graditur comitante triumpho
Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280
273 seq. «Ingens eo die res, ac nescio, an maxima illo bello gesta
sit: non vinci enim ab Hannibale vincentibus difficilius fuit, quam
postea vincere,» Liv. XXIII, 16, extr. «Marcellus primus et
Syracusas capi posse docuit,» Valer. Max. IV, i, 7. Cf. et Claudian.
B. Get. v. 138 sq.
273 sqq. _quod_, vel _superis_ adfirmantibus _credere nemo auderet_,
de eo, quod incredibile est, et nimis lætum fortunatumque, quam ut
aliquis illud exspectare ac sperare potuisset, adeoque, ubi
nuntiatur, credere queat. Comparant Virg. Æneid. V, 17; IX, 6; Ovid.
Trist. IV, viii, 43 sq., et Stat. Theb. V, 724, ubi vid. Barth. et
Lutat.
--_ducem Lybyæ_, ejus impetum continuamque fortunam.
--_sisti_, cursum fortunæ et victoriarum ejus inhiberi _posse_.
276 sqq. _Massylam feram_, elephantos. Cf. ad I, 101; III, 459; IV,
611.
--_vivis avulsa Tegmina. bellantum_; cf. sup. v. 242.
[277.] _sub cuspide_, ut _sub ictu_ IV, 42, ubi v. not.
--_vidisse terga ducis_, fugientem Hannibalem ac terga vertentem, ut
v. 283; Valer. Max. II, 7, ex. 2, et Petron. Sat. c. 123; Drak. 280.
Vid. ad I, 133.
273. _primus_, non _primo_, Col. et Put. Cf. ad II, 235.
277. _sub casside_ conj. Dausq.
Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,
Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore
Hostili labem eluerim? mea terga videre
Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum,
Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285
282. Hæc oratio et personæ temporique adcommodatissima est, et
plenissima gravitatis atque adfectus. Silio præivit Virgilius in
loco præclaro Æn. X, 668 sq. cujus tamen vim et pathos non prorsus
adsequutus est.
285. _Trebiam_, victoriam ad Tr.
--_funere_, morte Cinypi inlata; de quo cf. v. 225 sq. Vid. et Var.
Lect.
285. _mene... statui_, scilicet decet, vel æquum, seu par est,
emend. N. Heins. Recte puto: nam elliptica talis oratio, quod jam
monuit Drak. qui tamen vulgatam lect. sine necessitate non
repudiandam putabat, iratis et indignantibus, quique turbato sunt
animo, maxime convenit; cf. Virg. Æn. I, 37; Gron. ad Stat. Theb.
IX, 65; Lambin. ad Horat. Epod. VIII, i, et Sat. II, iv, 83; _jam_
pro _tam_ R. 1, 2; Ben. et Marsi sec. ed. quod edidit Lefeb.
_turpi_ pro vulg. _tristi_ e scriptis et R. 2; recepi cum eodem,
probb. N. Heins. et Drak. _tam turpi crimine dignum_ suspicari
possis coll. simili loco Virg. Æn. X, 668 et 681, ubi Heyne monet,
fugæ flagitium a viro forti _crimen_ adpellari.
Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus
Debellata bonis Capuæ, non degener ipse
Gestorum Ausoniis verti victricia signa,
Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,
Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290
Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga
Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus;
Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ,
Portantes spolium insigni clamore, ferebant.
286. Heus tu, _juventus debellata_, victa et debilitata _bonis
Capuæ_, luxu Campano, non ego _Ausonios_ fugi, veluti _degener
gestorum_, et pristinæ virtutis meæ oblitus, immo vero _vobis_,
propter vestram ignaviam, qua me deseruistis, et ad fugam quasi
coegistis, _terga dedi_, acerba increpatio Hannibalis, cum qua
callide suæ virtutis defensionem conjungit; Ern.
--_sine Marte_, inbellis. Mars pro virtute, ut v. 291.
292. _Fundebat talia_ verba, ut IV, 526; X, 231; XIII, 539.
293 sq. _sese ferebant_, vid. ad IV, 261.
289. _ad_ abest a Put. unde _quum bella vocarent_ (de qua
locutione vid. ad X, 112, et not. ad IV, 508) conj. N. Heins. cui
tamen vulgata scriptura videbatur verior, quam Draken. firmavit
coll. II, 452; VII, 103; IX, 647; XII, 345; XVI, 53.
294. _spolium_ (scilicet galeam Pauli v. 224 sq.) e Col. recepi
suadente N. Heins. Vulgg. _spolia_.
At, consueta graves per longum audire suorum 295
Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,
Adlato tandem faustæ certamine pugnæ,
Erigitur, primoque Deum se munere tollit.
298. «Post Cannensem illam calamitatem primum Marcelli ad Nolam
prælio populus se Rom. erexit,» Cic. Brut. c. 3.
--_primo Deum munere_, prima victoria, Deorum favori debita.
295. _At jam sueta_ non male conj. Withof.
296. _recreata_, non _recreare_, Col. Tell. Rom. 2.
Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,
Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300
Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ
Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno
Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.
299. Silii errores et turbas jam notavit Ernesti his verbis: «Duplex
hominum ignavorum, qui pœnas dare Romanis debebant, genus indicatur,
primum ii, qui auctore Metello post pugnam Cannensem ex Italia
migrare parabant, deinde illi, qui jurejurando adacti, ut negata
captivorum permutatione in castra Pœnorum redirent, id jusjurandum
violassent. De illo genere Silius memoravit sup. X, 415 sqq., et
Liv. XXII, 53, de hoc Liv. XXII, 61; Cic. Off. III, 32; Gell. VII,
18. At Silius varias Nolæ obpugnationes commiscuit, veluti una
tantum facta fuisset. Nam quæ de pœna transfugarum et perjurorum
narrat a Romanis sumta, ea Livius demum lib. XXIV, 18 memorat, quum
tertia Nolæ expugnatio facta esset.»
300. _bellum tonat_; v. ad IV, 436 in Var. Lect.
--_sese furata_, v. ad X, 74.
303. _notant_, h.l. proprie dicitur de nota censoria. Vid. Liv.
XXIV, 18.
--_notant_ scil. Romani, et quidem Censores, eos, _qui dulcedine_,
etc.
Punitur patriam meditati linquere terram
Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305
Talia corda virum: sed enim nec femina cessat
Mente æquare viros, et laudis poscere partem.
305. Cf. X, 423.
306. Eadem memorant Liv. lib. XXVI, 36, et Flor. II, vi, 23, sed diu
post Nolæ obpugnationem facta sunt; unde poetam iterum non adcurate
tempora distinxisse, monet Ern. Similia tamen jam prius variisque
temporibus facta refert Livius v.c. lib. XXIII, 48, 49, quin eodem
tempore lib. XXIV, 18, et de matronis lib. V, 25, 50.
304. _meditati... Metelli_ Col. et Ox. _meditari_ Put. et Med.
_meditatum_ R. 1, _meditantum_ Marsus et alii eum sequuti.
305. _Concilium_ emend. Heins. ad Claud. in Eutrop. II, 325, in
marg. Male! Eidem τὸ _scelerata_ mendosum videbatur: at Drak.
monet, poetam, quum Metelli consilium mitiori, quam par esset,
vocabulo _culpam_ vocasset, ingravasse insuper, culpam
_sceleratam_ dicendo; mitius enim esse _culpam_, quam _scelus_, et
has idcirco voces ubique ab Ovidio, inpr. Trist. IV, i, 24,
distingui.
306. _cessat_, non _cessit_, scripti, R. 1, 2, Med.
Omnis, præ sese portans capitisque manusque
Antiquum decus ac derepta monilia collo,
Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310
Haud tanta cessisse viros in tempore tali
Laudis sorte piget; factoque in secula ituro
Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus
Subsequitur turba: in medium certamine magno
Privatæ cumulantur opes: nudare penates, 315
Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus
Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.
Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.
311. _in tempore tali_; v. ad VII, 227.
312. _facto in secula ituro_; vid. ad II, 511.
317. _sine nomine_; vid. ad VIII, 508, et IX, 373.
319. Exsangues, v. ad XI, 150.
309. _derepta_, non _direpta_, scripti; conf. ad IX, 29; X, 318.
310. _ruunt_ tacite scripsit Lefeb. Leviori mutatione _ministrat_
reponi potest. Sed nec ea forte opus est.
311. _tantæ_ malebat N. Heins.
Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320
Portantes responsa viri: nam læta ferebant
Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret
Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.
320. Poeta exornavit, quæ ap. Liv. XXII, 56, et XXIII, 11 leguntur,
et jam paulo post Cannensem cladem facta sunt; adeoque et in his
tempora turbavit.
321. _Portantes_, adferentes a _Cirrha_, Delphis (propr. navali
Delphorum), _responsa Parnasia_, oraculi Delphici. Cf. ad III, 97.
323. _Antrum_ in Parnaso, cui tripos inponebatur, et ex quo Pythia
dei adflatum excipiebat, χάσμα, de quo v. Diodor. XVI.
--_mugiret_, ut apud Virg. Æn. VI, 99, ubi vide absolutissimam
bacchantis sibyllæ descriptionem. _Ed._
--_Phœbo intrata sacerdos_; v. ad I, 124, et III, 697.
320. _Cirrha_ non est in Colon. _Parnaside Cirrha_ (ut apud Ovid.
Metam. XI, 165, et similiter _Argolis_, _Tænaris_, _Cecropis_ et
alia) corrig. N. Heins. qui conf. ad Ovid. Epist. Her. VI, 81;
VIII, 72, ej. Art. Am. I, 172 et al. Id. prob. Drak. cui _Parnasia
responsa_ languere videbantur. Vulgg. _Parnassia_: at in codd.
melioris notæ scribitur _Parnasus_ et _Parnasius_, vid. Perizon.
ad Ælian. V. H. VIII, 11; Pier. et Heins. ad Virg. Ecl. X, 11;
Casaub. ad Pers. Prol. v. 2. Græcis tamen tam Παρνασσὸς, quam
Παρνασὸς et Παρνησὸς dicitur.
323. _intacta_ Put. unde _instincta_ (ut ap. Lucan. V. 150) conj.
Lefeb.
«Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:
Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325
Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,
Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque
Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.
Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse
Delius avertet propiora pericula vates, 330
Trojanos notus semper minuisse labores.
324. _gens Veneris_, Romani, a Trojanis et Ænea, Veneris filio,
oriundi.
327 sq. _Dis vota precesque Ferte_; conf. ad VIII, 264 in V.L.
329. _Neu date terga malis_; vid. ad III, 507.
330 seq. Imitat. Virg. Æn. VI, 56. Apollo semper Trojanos juvit,
quod ex Homero notum.
--_Delius vates_, ut ap. Virg. Æn. VI, 12. Cf. ad v. 222, et Jani ad
Horat. Od. III, iv, 64.
325. _Adversi et q. duro sub M. m._ Put. _Adversi en quidquid duro
s. M. m._ vel _Adverso en q. duri s. M. m._ (ut ap. Ovid. Fast. I,
60) suspicab. N. Heins.
331. _meminisse_ Puteol. R. 1, Mediol. _miserasse_ conj. N. Heins.
coll. Virgil. Æneid. lib. VI, vers. 56. Sed cur poetam non deceat,
variare verba?
Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument
Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.
332 sq. _Sed vero sed enim_, v. ad I, 33.
--_ante omnes_ deos.
--_Centum altaria fument Jovi_; conf. Virg. Ecl. I, 44; Æn. I, 416
seq., et sup. ad I, 91.
--_centum_, multa; numerus definitus pro infinito. De ἑκατόμβῃ
adcipiunt alii: at tum _centum cultros_ paulo argutius dixisse
poetam, quia non opus sit, ut hi victimarum numerum exæquent, monet
Ernesti. D. Heinsius hæc notavit: «Ego de ἑκατόμβῃ sumo: nam per
_cultros centum_ centum hostias αἰνίττεται. Erat autem numerus ille
mirum in modum receptus, præsertim in sacris antiquorum et
religionibus. Sic dii ἑκατομπέδους ναοὺς, βωμοὺς et ἀνδρῶνας, vel
παρθενῶνα ἑκατόμπεδον habebant (vid. Harpocrat.), et Jupiter ægida
ἑκατονθύσανον. Neque tamen me fallit, τὸ ἕκατον et ἑκατόμβη et hic
ἀοριστίαν optime et τὸ πολὺ designare posse. Ab Lacedæmoniis autem
profectum videtur, qui, centum urbes quum haberent, ἑκατόμβαια
celebrabant; cujus auctorem Cononem quemdam fuisse reperio.»
Ille trucem belli nubem sævasque procellas
In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335
Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»
334 seq. Hannibal ex Italia in Libyam revocabitur et bellum
transferet.
--_belli nubem_; vid. ad I, 311.
--_procellas_, ut VI, 105, et XI, 91.
336. _turbato mundo_, commoto cælo, vel turbatis ipsis Superis, ut
_terræ_ pro hominibus ponuntur; Dausq. et Drak. Cf. ad. III, 611;
Gron. Obss. I, 9; Castal. ad Rutil. Itin. I, 117; Taubman. ad Virg.
Georg. I, 5; Heins. ad Ovid. Met. II, 157. Sic et κόσμος, de quo v.
Wesseling. ad Diodor. T. I, p. 225, et Photius c. 249. Turbas
bellicas, ab H. in Hispania motas, simpl. intelligit Ern. coll.
v. 62. Imago Jovis qualis Martis sup. I, 433 seq.; IV, 430 seq., et
Palladis IX, 442 sq., ubi vid. not.
335. _violentus_ Col. Tell. et R. 2, quod recepi cum Lefeb. pro
vulg. _violenter_, quod glossam redolet. Illud doctius est:
_violentis_ Oxon.
Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,
In Capitolinas certatim scanditur arces,
Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340
Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.
337. _clamata_, per oraculum edita: ut _tonare_, et _mugire_ sup.
vers. 322 seq.
338. _Adlatum_, ut I, 456.
--_Deus_, responsum oraculi.
340. _Sternuntur_, prosternunt se, προσκυνοῦσι et supplicant Jovi.
--_honorant delubrum_, propr. Jovem, in cujus honorem sacra fiunt.
341. _Pæana canunt_, hymnum in honorem Apollinis. Cf. Spanh. ad
Callim. H. in Apoll. 21 et 98.
337. _Atque_, non _Ast_, Col. _Parnasi_, non _Parnassi_, omnes
antiqui; conf. ad v. 320.
Interea adsuetis senior Torquatus in armis,
Sardoas patrio quatiebat milite terras.
342 seq. Memorantur res a T. Manlio Torquato in Sardinia gestæ,
præeunte Liv. XXIII, 32, 34, et inpr, 40 et 41. De _Hampsagora_,
principe Sardiniæ, defectionem moliente, ejusque filio, _Hosto_, seu
Hiosto v. Liv. ibid. Ernesti et nunc emblema historicum adnoscit,
et, qui rerum gestarum ex causis suis nexum quemdam argumentique
unitatem requirant, eos hoc transitu poetæ, quo in medias res easque
diversissimas abripiat lectores, obfendi arbitratur. Silius tamen
h.l. minus tempora et res tum gestas turbat quam supra, et voce
_interea_ transitus satis apte designatur, ut apud Liv. quoque
passim.
--_adsuetis in armis_; nam ante b. Punicum II, in consulatu jam
subegerat Sardos et de iis triumphaverat. Vide Liv. XXIII, 34;
Eutrop. III, 1.
[343.] _patrio_, Romano, Italico.
343. _Sardoas p. quatiebat m. turres_, ut XIII, 36, 107, 267; Hor.
Od. IV, 6, et Lucan. VI, 136, maluerit N. Heins. qui tamen
_terras_ quoque et _campos quati_ exemplis sup. I, 297,
probaverat.
Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,
In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345
344. Poeta, qui doctrinam ubivis ostentare solet, respexisse videtur
_Ilienses_, Ἰλιεῖς (_Teucros_; v. 362), antiquissimos
celeberrimosque Sardiniæ populos, qui Ilio diruto huc confugisse
traduntur. Οἵ τε Τρῶες ἐς τῆς νήσου τὰ ὑψηλὰ ἀναφεύγουσι.-- Ἰλιεῖς
μὲν ὄνομα καὶ ἐς ἐμὲ ἔτι ἔχουσι, Pausan. X, 17. Cf. Diodor. V, pag.
296; Mela II, 7; Liv. XL, 19; XLI, 10, 16; Polyb. V, 78 et 111;
XXIII, 3; Plin. III, 7, ubi v. Harduin.
345. _Hampsicora_, seu _Hampsicoras_ in membranis legitur Liv.
XXIII, 32, 40 et 41: in vulgatis _Harsicoras_; vid. ibi Drak. qui
scriptorum fidem sequutus est: _Hypsagoras_, vel _Hapsagoras_
scribendum putabat Dausq.
Proles pulchra viro, nec tali digna parente,
Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,
Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,
Barbarici studio ritus, refovebat in armis.
348. _asper_, alienus, infestus, ut apud Virg. Æn. VIII, 365.
--_crudos sine viribus annos_; v. ad I, 405.
347. _Hostus erat, cujus_ Col. _Ortus erat Cumis_ Ox. Put. R. 1,
Parm. Med. Vulgo _Oscus erat, cujus_; conf. v. 403, 413, et sup.
ad I, 437.
348. _Asper pacis_, ut _lenis belli_ in vet. exemplari Stat. Theb.
VII, 26; Rom. 1; Ben. ei inde Lefeb.
Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350
Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras,
Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus
Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens,
Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.
351. Vid. Var. Lect.
352. Conf. ad v. 376 seq.
353. _compendia fugæ_, ut contra _dispendia fugæ_, apud Stat. Theb.
I, 320; Lef. _carpens_, v. ad I, 570.
354. _Virgulta valle_; v. V.L.
--_umbris_, ut IV, 679, ubi v. not.
351. _accendere_, h.e. adhortari, Put. R. 1, Parm. Med. Cf. IV,
169; IX, 244, (ubi vid. Var. Lect.) Claud. in Rufin. II, 173, et
296; ad quæ loca vid. Barth. et Heins. Vulgatum _accedere_ reduxit
Lefeb. non inprob. Drak. modo jungas _pugnæ avidas dextras_, h.e.
milites pugnandi cupidos. Sic _dextræ_ sup. XI, 539, inf. XVI, 18,
et al. vid. Gron. Diatr. Stat. c. 40, p. 263.
352. _tenebrosa_ Col. unde recepi: _nemorosa invia_ inf. v. 376;
_salebrosa_ conj. N. Heins. Vulgo _latebrosa_.
353. _profusa_ primus edidit Marsus, et perperam defendit Dausq.
ut sit longa semita; _fuga_ Oxon. _captans_ Modius e Col.
354. _Virgulta,_... _valle_, h.e. virgultis obsita, (ut ap.
Sallust. in Fragm. p. 1009, ed. Cort.) Ox. vel potius, si Lefeb.
fides habenda, tres scripti et R. 2, vid. not. ad I, 173. Vulgo
_Occulta valle_, ut VII, 133, et ap. Liv. X, 14; XXVI, 5; XXVIII,
11. Sed τὸ _virgulta_, quod elegantius est et doctius, quam ut ab
indoctis librariis excogitari potuerit, præferunt Barth. (Adv. IV,
10,) Heins. Draken. Lefeb. et Ern.
Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355
Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras
Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.
355. descriptio venusta Sardiniæ, de qua locus class. est Pausan. X,
seu Phocic. c. 17, unde poetam profecisse haud dubitat Ern. Cf.
etiam Claud. B. Gild. 507 sq.; Salmas. Exerc. Plin. p. 70, et
Cluver. Sardin. ant. c. 1, p. 481 sqq.
356. Insula non lata, sed longa est. Cf. Var. Lect.
357 seq. Sardinia olim a specie _plantæ_ pedis, quam præbet, ὰπὸ τοῦ
ἴχνου, dicta Ἰχνοῦσα et Σανδαλιῶτις. «Sardiniam ipsam Timæus
Sandaliōtin adpellavit ab effigie soleæ, Myrsilus Ichnusam a
similitudine vestigii,» Plin. III, 7, seu 13. Ὄνομα τὸ ἀρχαῖον, ὅτι
μὲν ὑπὸ τῶν ἐπιχωρίων ἐγένετο, οὐκ οἶδα. Ἑλλήνων δὲ οἱ κατ’ ἐμπορίαν
ἐσπλέοντες Ἰχνοῦσαν ἐκάλεσαν, ὅτι τὸ σχῆμα τῃ νήσῳ κατ’ ἴχνος
μάλιστα ἐστιν ἀνθρώπου, Pausan. l.l. Cf. Strab. V, p. 155, ibique
Casaub. Scalig. ad Manil. IV, 629; Claudian. loc. cit. et Auctor
libri mirab. auscultat. p. 1159.
356. _Fastigatur_ Col. unde recepi cum Lefeb. qui exponit, ex
aquis earumque verticibus altissimis eminet. Sed vid. not. ad V,
50. _Sensim fastigans compressa cacumina nectit_. Ibi Drak.
laudavit Cæs. B. G. II, 8; IV, 17; B. Civ. II, 10; Plin. XXIV, 19;
Elmenh. ad Appulei. Florid. p. 346, et Savaro. ad Sidon. Apollin.
Epist. III, 6. Vulgo _Castigatur_, h.e. comprimitur, coercetur,
constringitur et nonnullibi coartatur, ne continua sit, aut
procurrat latius in pontum. Ita bene Barth. Adv. XXII, 14, et
Draken. qui lectores remisit ad Gron. Diatr. Stat. c. 24; Dresem.
ad Iscan. bell. Troi. I, 157; Barth. ad Stat. Theb. IX, 687, et
Burm. ad Petron. Sat. c. 47: Homer. ἱμάσσειν Iliad. β, 782:
contulit D. Heins.
357. _sub margine_ Marsus edidit errore librariorum, et hinc alii.
Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,
Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens
Herculis, ex sese mutavit nomina terræ. 360
Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas
Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.
359. Pausan. l.c. Πρῶτοι διαβῆναι λέγονται ναῦσιν ἐς τὴν νῆσον
Λίβυες. ἡγεμὼν δὲ τοῖς Λίβυσιν ἦν Σάρδος ὁ Μακήριδος ἩΡΑΚΛΕΟΥΣ
ἐπονομασθέντος ὑπὸ Αἰγυπτίων τε καὶ Λιβύων.... Καὶ τὸ ὄνομα ἀπὸ τοῦ
Σάρδου τούτου μετέβαλεν ἡ νῆσος. Οὐ μέντοι τοὺς γε αὐτόχθονας
ἐξέβαλεν ὁ τῶν Λιβύων στόλος· σύνοικοι δὲ ὑπ’ αὐτῶν οἱ ἐπελθόντες
ἀνάγκῃ μᾶλλον, ἢ ὑπὸ εὐνοίας ἐδέχθησαν. «Sardinia a Sardo filio
Herculis adpellata,» Martian. Capella lib. VI.
361 seq. Vid. ad v. 344.
--_Adfluxere_; conf. ad VIII, 604, in Var. Lect.
Nec parvum decus, advecto cum classe paterna
Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
363 sq. _Thespius_ (al. Thestius) Thespiarum in Bœotia conditor et
rex, cujus L filias Hercules gravidas reddidit, et ex quibus L
suscepti filii, quorum _Thespiadarum_ pars in Bœotia remansit, pars
in Sardiniam missa est, duce _Iolao_, filio Iphiclis (qui
Amphitruonis et Alcmenæ filius Herculisque frater fuit) ac perpetuo
Herculis comite. De hac colonia v. Diodor. IV, 29; Strab. V, p. 155
(ubi cf. Casaub.) et Pausan. lib. X, 17: de Thespio, Thespiadis,
Iphicle et Iolao Heyne ad Apollod. pag. 123, 324, 331, 439, 467,
486, 487, 490, 498; de Iolao Diodor. IV, 24, 29, 30, 40. Pausan.
Arcad. c. 14; Eliac. c. 8; Phoc. 29; Bœot. 23, et Att. c. ult. Hinc
Ἰολαεῖς, vel Ἰολάειοι dicti, _Iolaenses_ (Strab. l.c. et Diodor. V,
p. 296), diversi ab Iliensibus, quod ignorabat, vel negabat Salmas.
Exerc. Plin. p. 70, et ad Solin. p. 29 et 99.
Fama est, quum laceris Actæon flebile membris 365
Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ,
Adtonitum novitate mali fugisse parentem
Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus:
Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.
365 sqq. Ultimam coloniam in Sardiniam deduxit _Aristacus_,
Apollinis et _Cyrenes_ filius, qui, quum _Actæon_ filius, ab irata
_Diana_, quam nudam vidisset, in cervum mutatus esset et a canibus
laceratus, doloris inpatiens patria exsulavit et Thebis migravit
Ceam, deinde in Libyam, Sardiniam, ubi diu commoratus est, et
Thraciam, Vid. Diodor. IV, 83 seq.; Solin c. 10, et Sallust. Fragm.
De tristi _Actæonis_ fato et fabula varie a poetis relata v.
Spanhem. ad Callim. H. in Lavacr. Pall. vers. 108... 113; Muncker.
ad Hygin. f. 180, 181, et Heyne ad Apollod. p. 564 seq. de _Aristæo_
Heyne ibid. p. 558, et ad Virg. Ge. I, 14; IV, 283 sq., 317... 558.
--De aliis autem coloniis in Sardiniam deductis, v.c. Hispanorum,
duce Norace, conditore Noræ, Locrensium, Pœnorum, etc. Vid. Pausan.
Strab. et Diodor.