Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late 5
Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma,
Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem
Evolvit serpens arcano membra cubili,
Et splendente die novus emicat, atque coruscum
Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10
5. _vicina_ loca _terrore quatit_, ἐκπλήττει, percellit.
6... 8. Commoda et præclara comparatio, quam poeta debet Maroni Æn.
II, 471 sqq. (ubi v. Heyne) et minus apte inf. XVII, 448 seq.
repetiit. Serpentes vere ineunte exuvias ponunt, et e latibulis
prolabuntur. Cf. Barth. ad simil. loc. Stat. Theb. IV, 95 seq.
Denotatur simul novus militum _vigor_ (cf. mox v. 15), longa quiete
conlectus, forte et furor, quo certe serpens maxime ardet exuviis
positis. Cf. Virg. Ge. III, 435 seq. _serpens condita bruma_,
hiberno tempore, sub terra, glacie constricta.
--_Rhipæa_, pro quovis monte et quidem præalto. Cf. ad IV, 363, et
XI, 459.
[8.] _arcano cubili_, in quo per hiemem delituerat.
10. _sublatis faucibus_, erecto capite ac collo, ut apud Virg. Ge.
III, 426 (ubi v. Cerda) et Æn. II, 474; V, 277, ubi v. Heyne.
--_saniem sublatis faucibus efflat_, conf. supra VI, 185 sqq. Hoc
duriuscule dictum videbatur Barthio Adv. IV, 10. Sed locutionem
illam multis poetarum locis firmarunt N. Heins. et Drak.
7. _Riphæa_, _Rhiphæa_, _Rhiphea_, _Ryphæea_ alii. Sed vid. ad XI,
459, _flamina_, scilicet κατὰ; sed _flamine_ poetam scripsisse
crediderim.
9. _spondente die_ Col. Tell. et R. 2, quod recepit Lefeb. putans
_diem_ esse tempus, sive tempus anni, ὥραν. Sed Silius expressit
Maroniana _in lucem_ et _arduus ad solem_ Æn. II, 471, 475, et Ge.
III, 439, ubi vid. Ill. Voss. Nova cutis maxime micat, coruscat,
repercussis radiis solis, ad quem caput extollit serpens.
10. _afflat_ Ox. et Put.
At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,
Vallo se clausere simul, trepidique salutis
Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.
12. _Desolata_; v. ad III, 429, et Gron. Obss. IV, 21.
13. _trepidi salutis_; conf. ad II, 234.
Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15
Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus
Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus,
Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,
15 sq. Poeta expressit Liv. XVIII, 18 extr., sed inpr. verba
Marcelli ipsiusque Hannibalis ibid. cap. 45.
--_ruptis Alpibus arma Intulerat_, scil. Alpinis gentibus, de quo
vid. sup. III, 540 sqq., vel _Alpes_ potius docte pro his gentibus
positæ.
17. _Mæonios fluctus_, Trasymenum lacum. Cf. ad IV, 719 seq., 738;
V, 9 sq.
--_sceleravit_, δεινῶς pro infecit, quia sacer quasi sanguis
Romanorum, et atrox cædes illa fuit.
18 sq. Vid. Var. Lect.
16. _Inpulerat_ conj. N. Heins. coll. Lucan. I, 69; VII, 16, et
aliis locis, quæ laudavit ad epist. Ulixis Sabiniani v. 68. Sed
vid. not.
18. _Molli luxu labefacta meroque, Et somni illecebris t. m. f._
opinabatur N. Heins. coll. I, 256; III, 557; Virg. Æneid. IV, 395;
VIII, 390; Lucret. IV, 1112; Val. Fl. VII, 175 et al. Sed Drak.
bene monet, τὸ _madefacta_ apprime convenire ac conjungi et τῷ
_fluebant_, (quum _luxu fluere_ dicatur homo eo enervatus Liv.
VII, 29 et 32) et voci _mero_. Sic et _fluere mollitia_, vel
_diffluere luxuria_ dixit Cic. et poetæ passim _vino madere_,
_madidum esse_, _inrigari_, _dilui_, _tingui_, _proluere se_;
βρέχεσθαι, τέγγεσθαι, quin et _madet mens_ Lucret. III, 477, quem
Drak. præter alios laudavit. _Madefacta_ et _madida_ etiam
dicuntur vel omnino repleta, plena, propr. vino, (ut _madere_, seu
_madidum esse vitiis_, _artibus_, _jocis_, _Socraticis sermonibus_
apud Gell. XIII, 8; Martial. I, xl, 3; IV, xiv, 12; Hor. Od. III,
xxi, 9, ubi vid. Jani) vel quæ madida sunt aqua, et hinc mollia,
effeminata. Utraque notio h.l. apta. Ceterum possis etiam
distinguere post _madefacta_, et jungere _mero torpentia m. f._
Membra, largiore meri usu in somnum delapsa, torpent; unde _merum_
poeta egregie per adpositionem vocavit _somni inlecebras_. Sed
præstiterit hæc verba tam ad _luxum_, quam ad _merum_ referre.
N. Heinsius _luxum_ de Venere tantum adcipit, et Ernesti
_inlecebras somni_ verecunde pro Venere poni putat. Neutrum
defendere ausim.
Inlecebris somni torpentia membra fluebant,
Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis 20
Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe
Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
20. Cf. I, 242... 267.
21. _trahere_, exigere, traducere, _noctes_, quæ _gelidæ_; hibernæ,
et hinc longæ sunt.
--_Sub Jove_, aere, seu cælo, sub dio, ὑπὸ Διὸς, non _æquo_, iniquo,
sævo, aspero, turbulento, seu tempestuoso et frigido. Conf. Horat.
Od. I, i, 25; xxii, 19, 20.
Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,
Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere;
Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25
Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.
24. _pro membris arma fuere_, arma tam militi, quam membra
necessaria; Cell. Commentarii instar est locus Cic. Quæst. Tusc. II,
16, quem Dausq. jam laudavit et poeta haud dubie imitatus est: «Qui
labor et quantus agminis? ferre plus dimidiati mensis cibaria;
ferre, si quid ad usum velint; ferre vallum. Nam scutum, gladium,
galeam, in onere nostri milites non plus numerant, quam humeros,
lacertos, manus. Arma enim membra militus esse dicunt: quæ quidem
ita geruntur apte, ut, si usus ferat, abjectis oneribus, expeditis
armis, ut membris, pugnare possint.» Conf. Lips. de Mil. Rom. V, 11;
Opp. T. III, p. 321 seq.
26. _fusæ hastæ_; v. ad I, 267.
--_nullis stridoribus_, adeoque sine vi. Conf. ad I, 334; IV, 576.
23. _clipeive_ Put. et Tell. Vulgo _clipei_, claudicante versu:
quam tamen licentiam non insolentem forte in poeta esse, monet
Lefeb.
24. _arma fovere_ haud dubitanter emend. N. Heins. coll. VIII, 92,
128; IX, 43; Lucan. IV, 152, et al. Sed vid. not.
Prima instaurantem sensit certamina mitis
Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:
Sed portus traxere ducem secura volentem
Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis. 30
27. In his et reliquis, quæ ad finem fere hujus libri traduntur,
poeta maxime recessit ab ἀκριβείᾳ historica, solumque sequutus
impetum suum ex iis, quæ Livius lib. XXIII, XXIV, XXV, et XXVI,
adcurate ac copiose narravit, illa tantum selegit, nullaque ordinis
temporumque ratione habita, memoravit, quæ graviora viderentur
ornatumve epicum admitterent, et in Italia, non extra eam, in
Hispania, gestæ essent. De hoc poetæ more disserui in Comm. de vita
et carm. Sil. sect. II, fin. Hannibal «ad mare, proxime Neapolim
descendit, cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus
tutus ex Africa esset;» Liv. XXIII, 15. Cf. et cap. 14.
28. _Parthenope_ vetus nomen Neapolis. Vid. ad VIII, 534. Neapolim,
non quod dives esset, nec quod incolarum virtutem sperneret,
potissimum ac præ aliis tentare statuit Hannibal, sed ut portum
haberet, in quem secure naves, quæ commeatum ac subsidia Carthagine
subveherent, adpellere possent. Ita Draken. et jam ante eum Dausq.
28. Verba _non spreta vigoris_ corrupta videbantur Barthio Adv.
IV, 10; ubi hanc putabat poetæ mentem esse, non propter opes, nec
quod gloriam ex victoria quæreret, Hann. ad Neapolin movisse, sed
portus gratia. Negandi vero particula contrarium infert. Hinc et
_tum spreta vigoris_ corrig. N. Heins. _non læta_, vel _non feta
vigoris_ Burm. _non aspra_ (pro _aspera_) _vigoris_ Marcil. ad
Hor. Epod. V. Sed omnibus his non opus; neque ea forte in mentem
venissent viris doctis, nisi de urbe otio ac mollitie diffluente
cogitassent. Sed poeta ipse memorat v. 41 seq. et 53 seq.
Neapolitanos fortiter olim Hannibali repugnasse, nunc vero (v. 31,
32.) in otio vivere; cf. not.
30. _quos peteret_ suspic. N. Heins. ut ad _portus_ referretur.
Sed doctior forte vulgata.
Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis
Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.
31, 32. Neapolim inde a Sullæ temporibus summi doctique viri
secedebant, ut ibi otio Musarum fruerentur, et levioribus studiis,
in Græcis gymnasiis, theatris, agonibus, etc., operam darent: unde
et supra v. 27, _mitis Parthenope_; conf. Ovid. Met. XV, 711;
Martial. V, 78; Petron. Sat. c. 5; Virg. Georg. IV, 564; Stat. Silv.
III, v, 85; Gesner. ad Horat. Epod. V, v. 43 inpr.; Strab. V, pag.
378, et Camilli peregrini Campan. felic. Diss. II, §. 21. Withof.
monet, veram verborum constructionem esse hanc: _Non Parthenope,
dives opum, dives vigoris, spreta_ fuit ab Hannibale ideoque invasa,
_sed portus traxere ducem_; ut sensus sit: Hannibalem invasisse eam
urbem, non ob contemtum virium ejus, sed ob situm portus.
32. _Otia hospita_, familiaria, grata, _Musis_, viris doctis. Ea
esse Virgilio amata, et ad hujus monimentum (de quo vid. infra in
hoc vol. Commentationem de Silii vita et carmine Sect. I, fin.)
poetam respexisse suspicabantur Dausq. et Cellarius.
31. _Nunc_ Col. Ox. et Tell. cum edd. Marsi, quod recte probavit
N. Heins. coll. v. 396 sq. et Virgil. Æn. II, 21, (quibus locis
add. sup. I, 293) ut poeta agat de suo tempore, quo studia maxime
Neapoli exculta sint. Idem et _Jam molles_ legi posse
arbitrabatur; cf. ad XI, 41. _Huc_ Put. _Hinc_ Parm. Vulgo _Nam_.
Male!
Sirenum dedit una suum memorabile nomen
Parthenope muris Acheloias; æquore cujus
Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35
Exitium miseris caneret non prospera nautis.
33 sqq. Cf. ad VIII, 534.
--_Sirenes Acheloiades_, h.e. Acheloi filiæ; nam matris nomen non
idem ab omnibus editur, de quo v. Heyne ad Apollod. I, iii, 4,
p. 37, et I, vii, 10, pag. 113; Muncker. ad Hygin. p. 10, 13, 187 et
210. De earum nominibus, forma, cantu, et tribus petris, non longe a
Capreis, Surrentino prom. objectis ac propter naufragia olim
infamibus, v. sup. ad VIII, 534; Eustath. et Didym. ad Hom. Odyss.
μ, 39 sq. Muncker. ll. cc. Heyne l.l. nec non ad Virg. Æneid. V, 864
sq. et Tibull. IV, i, 69.
[34.] _muris_, urbi, Neapoli.
[35.] _diu_, jam inde ab Argonautarum et Ulyssis temporibus: quod
notum ex Apollon. IV, 891 sq.; Hom. Od. μ, 39 sq. et al.
[36.] _Exitium dulce_, dulci Sirenum cantu genitum.
33. _et_ ante _memorabile_ inseruit Nicander: in scriptis certe et
omnibus ante Juntinam edd. non legitur, _sacrum et memorabile
nomen_ conj. Withof. _suis... muris_ castigandum opinabatur
N. Heins. non inprob. Drak. ut vel τὸ _suis_ positum sit pro
_ejus_, scilicet Neapolis, (quem reciproci usum vindicari dicit a
Perizon. ad Sanctii Minerv. II, 11; Victor. ad Cic. Ep. ad Att.
XII, 28; Rittersh. ad Gunth. Ligur. I, 452; Gifan. in Ind. Lucret.
voc. _dispansus_, Barth. Adv. XII, 13; ad Rutil. I, 292, et
Muncker. ad Hygin. fab. CXXI) vel Neapolis dicatur urbs
Parthenopes Sirenis, quæ _suis muris_, seu suæ urbi, ex se nomen
inposuerit, ut _Sirenum domus_ Petron. Sat. c. 5.
Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor)
Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus
Tota mole vias, frustraque inglorius ausi
Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40
39. _Tota mole_, omni conatu ac molimine, totis viribus, ut inf.
vers. 143, et XI, 27; Drak. Conf. ad III, 46, et IV, 449.
--_inglorius ausi_, qui frustra aliquid conatur, et ignominiose
incepto desistere cogitur.
38. _Non ulla valuit p. P. Tutas mole vias_, vel _non ullas Tuta
mole vias_ corrig. N. Heins. coll. vss. 70 et 108, ut _moles tuta_
sint mœnia oppidi. At vid. not.
Stabat Cannarum Graia ad munimina victor
Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat
Eventu, qui post Dauni stagnantia regna
Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
41. _Graia munimina_, Græca urbs, Neapolis. Vid. ad VIII, 533, 534.
Sed. h.l. contemtim ita dicitur, ut _Graia manus_ et _Graiæ urbes_,
v. 49 et 69. Cf. ad III, 178.
--_Cannarum victor_, tantus vir, qui prælio Romanos ad Cannas
vicerat; quo rei indignitas augetur.
--_Stabat_, hærebat, ut inf. v. 69 et 105, vel ut passim _sedere_
adhibetur. Vid. ad X, 597.
42 sq. _Eventu_ infelici hujus rei, irrita obpugnatione Græci et
inbellis oppidi, et sibi et militibus _probabat_ cautionem ac
prudentiam, qua olim consilium Romæ obpugnandæ repudiaverit, de quo
v. X, 330 sq., 337 sq., 375 sq. Eodem argumento mox in concione ad
milites habita v. 45 seq. utitur ad eamdem ignaviam, quam ipsi antea
exprobrassent, increpandam.
[43.] _qui_ docte pro conj. _quod_, ut passim, et Gr. ὅς.
--_post Dauni stagnantia regna Sanguine_, post victoriam Cannensem,
in Apulia. Cf. ad I, 291.
[44.] _Tarpeias arces_ Romam dicit, designans simul difficultatem
gravitatemque conatus. Vid. ad I, 7, 541; VI, 604.
«En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45
Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper
Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ;
Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis
His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»
45 seq. Singula acerbe dicta, inpr. v. 48.
--_addere cursum fatis_, prospera fortuna victoriaque uti. Conf. ad
I, 268; IV, 731, et VII, 241.
48. _epulas promissas sede Tonantis_, in Capitolio. Vid. ad X, 375
sq.
49. Cf. ad v. 41.
48. _æde Tonantis_ maluerit N. Heins. Sed _sedem T._ etiam eadem
Jovis dici posse, vel Tarpeium montem, in quo ejus templum fuerit,
jam monuit Drak. coll. X, 432; XI, 85; XII, 517 al. Add. XIII, 55.
Talia jactabat, famæque pudore futuræ, 50
Inritus incepta primus si absisteret urbe,
Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.
50. _pudore_, sollicitus et metuens _famæ futuræ_, vel de fam. fut.
51. Vid. V.L.
52. _acuebat enses_, vim armorum augebat, _fraudibus_, stratagemate;
quia noctu clam tentavit scalis admotis in urbem transilire; Mars.
quem tacite sequutus est Ernesti. Sed ita certe admodum obscure
loquutus est poeta, quum in toto h.l. nihil occurrat præterea, unde
suspicari possis, tale consilium a Pœno captum esse. Præstiterit
_fraudes_ adcipere de veneno. Conf. ad I, 219, 323, et inpr., 325.
Alibi _fraudes_ dicuntur insidiæ (v. ad VII, 134), quæ tamen ab h.l.
alienæ.
51. _primis_ Col. et Ox. _incepti_ Mars. in not. Vulgata lectio
haud dubie corrupta. _Irritus inceptus prima si a. u._ conj.
Barth. Adv. IV, 10; _Irritus incepti_, vel _insessa_, vel _obsepta
primus si a. u._ Dausq. _Irritus incepti_ (ut VII, 131, et similia
passim millies) _primi_, vel _prima si a. urbe_ N. Heins.
Posterius et mihi in mentem venit, idque ed. Lefeb. et prob. Drak.
ut sensus sit, Neapolin primam in Italia urbem fuisse, quam
obpugnaverit Hannibal.
Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant
Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.
53. Neapolitani flammis et telis muros defenderunt, instar aquilæ
serpentem a nido coercentis; Ernesti V.C. qui etiam recte jam
monuit, comparationem satis quidem aptam esse, aliisque multis
usurpatam (quos vellem nominasset vir doctiss. nam imagines quidem
ab aquila petitas passim reperire memini, non vero eamdem
comparationem), sed illud vanum et tumidum videri, quod _ungues_
dicantur _fulmina ferre adsueti_, quasi nunc de illo phantasmate
poetico, nec potius de vera aquila sermo esset; neque excusari
poetam, eo quod antea _alitem Jovis_ dixerit, quæ poetica sit aquilæ
descriptio. Cf. sup. X, 108, 109, ubi poeta similiter, nimio ornatus
sectandi studio ductus, peccavit. Ceterum h.l. etiam notarida est
nimia historiam turbandi licentia, quam poeta, ut passim, sibi
sumsit: nam quæ Livius XXIII, 37 de Cumarum obpugnatione tradit, huc
transtulisse videtur.
53. _e muris_ conj. N. Heins. et mox _pluebant_, quod recepit
Lefeb. qui illud a Petrarcha lib. VI, ex h.l. petitum putat; conf.
Stat. Theb. VIII, 417, et sup. ad I, 311. Nec tamen video, quid
sit, quod vulg. displiceat, vid. not. ad II, 131, et inpr. Heyne
Obss. in Tibull. I, x, 68. [“ad I, 311”: in Not.]
Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55
Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu
Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;
Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.
56. _Ales fulva Jovis_, ut ap. Virg. Æn. XII, 247; Draken. coll.
Ælian. H. A. IX, 10, notat, non omnem aquilam _Jovis alitem_ dictam
esse, sed herbis, non carne, vescentem.
58 sq. Ælian. H. A. II, 40. Ζηλοτυπώτατον δέ ἦν ζῶον αἰετὸς περὶ τὰ
νεόττια· ἐὰν γοῦν θεάσηταί τινα προσιόντα, ἀπελθεῖν ἀτιμώρητον οὐκ
ἐπιτρέπει· παίει γὰρ τοῖς πτεροῖς αὐτὸν, καὶ τοῖς ὄνυξι λυμαίνεται,
καὶ ἐπιτίθησιν οἱ πεφεισμένως τὴν δίκην· οὐ γὰρ χρῆται τῶ στόματι.
Quæ ultima verba aperte contra Silium esse monet Draken. Si vero
poeta per errorem labsus est, debet illum Maroni Æn. XI, 756, quem
locum habuit ante oculos, sed variavit. At bene Ernesti: talia,
inquit, in poeta non sunt urgenda, ne dicam Ælianum in his et
similibus fabulas sæpe pro naturæ veritate vendere.
55. _quæ_ pro _quos_ reponendum putabat N. Heins. et _quum_ Dausq.
In utramque conjecturam ego quoque incidi, et posterior præferenda
videtur, quia sequitur _illa_, et antiqua scriptura _quom_
facilius vitiosam lectionem _quos_ gignere potuit.
Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60
Defessos subiit, varioque lacessere motu
Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.
60. Cf. Liv. XXIII, 36, 37. Quæ in Livio inde a cap. 15, leguntur,
poeta vel plane silentio prætermisit, vel infra demum, confusis
temporibus, memoravit, v.c. obpugnationem Nolæ v. 161 sqq.
--_Cumarum portus_, conf. Var. Lect. ad v. 65.
61. Vid. Var. Lect.
--_lacessere_, movere, et hinc tentare, experiri, _fortunam_,
incertum ejus eventum. Cf. inf. XV, 36 et supra ad I, 268; IV, 731;
Heyne ad Virg. Æneid. X, 10, et Cl. Doering. ad Eclog. vett. poett.
latt. p. 259, ubi monet, eum dici _fatum lacessere_, qui quasi ὑπὲρ
μόρον temere aliquid tentet; de qua locutione Homer. Vid. Koppen ad
Iliad. β, 155, et Ernesti ad Odyss. α, 34, 35.
62. _turbando_, vario impetu et motu, quo hostes conturbaret, ut si
uno in loco male res cessisset, in altero tamen forte felicior
esset, Ern.
61. Vulgo legitur _Defessus subigit_, quod Ernesti servavit et ita
interpretatur: cogit, imperat militibus ad Cumas se _vertere_.
Quam rationem, etsi valde contortam, concoquerem tamen, modo
_militum_ vel in his vel in præcedd. verbis mentio fieret. Quæ
difficultas tollitur, si levi mutatione _Defessos_ reposueris
auctore Barth. Adv. IV, 10; _subiit_ Col. unde _Defesso subiit_
(h.e. succurrit, in mentem venit) conj. N. Heins. prob. Drak.
_Defessum subiit_ ed. Lefeb. Sed neutra emendatione nodus ille
solvitur. Hinc scripsi _Defessos subiit_, qua lectione admissa
nihil superest, quod displicere et lectorem obfendere possit.
_Defessos_ milites ad Cumas _vertere_, ducere, _subiit_, cœpit,
conatus est Hannibal. Sic _subisti pellere tela_, et _torquere
carinam_, dixere Stat. Silv. V, ii, 105, et Claudian. de cons.
Mall. Theod. 46.
Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis
Certior arcebat muris, iterumque sedere
Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65
63. Ti. Sempronius Gracchus, Cos. anno urbis, 538 (cf. ad IV, 495),
_tutela vel ipsis muris certior_, firmius præsidium, propter
insignem virtutem, quæ nota est ex Liv. XXII, 57; XXIII, 19, 24 sq.,
30, 37; XXIV, 10, 14 seq., 43; XXV, 1, 3, 15 seq.
--De v. 64 et 65, vid. Var. Lect.
64, 65. Reduxi vulgatam, etsi suspectam, lectionem, quoniam nulla
VV. DD. conjectura mihi satisfacit. _Sedere_ pro adsidere, vel
obsidere positum existimabat Cell. quod non plane repudiandum
videtur: nam verba simplicia centies pro compositis, et hæc pro
illis occurrunt, inpr. in scriptoribus posterioris ævi. _Portus_
Col. quod etiam conjecerat Dausq. idque adridere potest coll.
v. 29, et verbis Liv. XXIII, 36: _Hannibal, quia Neapolim non
potuerat, Cumas saltem, maritimam urbem, habere cupibat_; conf.
not. ad v. 27 seq. Sed eamdem notionem poeta jam v. 60,
expresserat, et hinc consilium urbis obpugnandæ declaraverat voce
portus nomini ejus adjecta. Itaque voc. _iterum_ ejusque repetitio
ad ea, quæ v. 37, 40, traduntur, spectare videtur, et ut sup.
_mœnia_, _viæ_ ac _portus_ Neapolis, sic h.l. _muri_, _aditus_ et
_portus_ Cumarum memorantur. Præterea de obpugnatione urbis sermo
est, quam Hannibal frustra tentabat, a Graccho repulsus, de qua
plura vid. ap. Liv. XXIII, 37; _iterumque sedere Ad portas_, vel
potius _portus_, (ut _sedere ad Suessulam_, _Trebiam_, _Ticinum_,
_mœnia Romæ_ et similia apud Liv. VII, 37; XXII, XXIII, XXVI, 11;
Virg. Æn. V, 440 et al.) scribendum putabat N. Heins. qui tamen
suspicabatur, aliquid forte apud Silium excidisse, quoniam
_vetabat_ ad _sedere_ referri non posset. _Portarumque aditus_
malebat Withof. _iterumque tenere Portus, atque_, etc. conj. Burm.
non inprob. Drak. qui tamen eamdem difficultatem hac distinctione
removisse sibi videbatur: _iterumque sedere, Portus atque a. i. s.
vetabat_; si modo _sedere_ exponeretur, nihil agendo tempus sine
fructu perdere, (vid. not. ad X, 598) et ad hoc verbum
intelligeretur _jubebat_, vel _cogebat_, quum dudum notaverint
eruditi, veteres interdum duabus pluribusve vocibus unum verbum
addidisse, quod uni tantum responderet, omisso, quod alteri
conveniret. Distinctionem illam, a Dausq. jam propositam, præter
Drak. recepere Lefeb. et Ernesti, qui hanc quoque interpretationem
adscivit, et eumdem contulit Phædri locum Fab. IV, 17, 31, _non
veto dimitti, verum cruciari fame_, scilicet jubeo. Neque etiam
ignoro vel diffiteor, a scriptoribus tam Græcis quam Latinis sæpe
duobus pluribusve membris unum jungi verbum, cujus plenus
significatus ad unum modo membrum referri possit: sed tum ex hoc
verbo generalis vel cognata notio, non vero contraria, petenda et
ad reliqua membra transferenda est, nisi hæc durities additis
vocc. _verum, sed_ et similibus mitigetur, ut ap. Phædr. l.l. vel
ap. Liv. III, 55, _negant quemquam sacrosanctum esse, sed eum, qui
eorum cuiquam nocuerit, sacrum sancire_; conf. Liv. III, 48, pr.
XXII, 12; Cic. ad Div. VIII, 10 (_de quo negant Cæsarem laborare,
sed Pompeium valde nolle_) _Vetare_ est id. qd. _jubere non_, et
_negare_ id. qd. _dicere non_, eaque notio generalis vel pars
tantum pleni significatus ad alterum membrum referenda: at tum
semper adjectis conj. _sed_, _verum_ al. contraria designatur
sententia; conf. sup. ad VI, 179; Faber et Burm. ad Phædr. l.c.
Gron. Obss. IV, 2; Manut. ad Cic. pro Quintio c. 26, et ad Div.
IV, 5; Janii A. P. p. 270, et inpr. Stroth. ad Liv. III, 48, 55 et
67, ubi multa exempla, quum Græca tum latina, congessit. Neque
tamen in vulgata lectione adquiesco. Poeta forte scripsit
_iterumque nocere Portis_, scilicet pulsando et quatiendo, ut sup.
v. 40, vel _iterum quassare Portas_, vel, quod his præstiterit
quodque minus a vulgata scriptura recedit, _iterumque ferire
Portas_, h.e. pulsare, quatere, (cf. sup. v. 40) ut _ferire murum
arietibus_ ap. Sallust. Jug. 76 al. 79, et similia passim obvia.
[“not. ad X, 598” recte X, 597]
Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum
Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit
Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit,
Ante urbes standi Graias, oblite tuorum
Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70
Nimirum major moles, et scandere cælum
Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur
Si similis tellus, aliæque repente sub astra
Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma
Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75
Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri
Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?
69. _Standi_, v. 41.
69. _urbes Graias_, v. ibid.
70 sq. Acerbe et εἰρωνικῶς objurgat milites, minora pericula
pertimescentes, superatis majoribus.
71. _Nimirum_, ut al. _scilicet_; vid. ad V, 114.
--_scandere cælum Pulsantes jubeo scopulos_, quod nunc vobis injungo
oneris non minus grave est, quam quod olim tulistis, quum
scanderetis Alpes.
[72.] _scopulos pulsantes cælum_, Alpes. Cf. ad XI, 136 et 217.
75. _hiantem_, oscitantem, h.e. ignavum (v. ad XI, 35): sed
præstiterit, opinor, hiantem præ stupore, quasi tam arduus sit
conatus et urbs inexpugnabilis. Conf. Virg. Ge. II, 508.
76. Verborum h.l. delectum gravitatemque poeticam desiderari, jam
monuit Ern.
[77.] _parvo in discrimine_, quasi nihil periculosi conatus sit,
eruptione facta. Cf. Var. Lect.
66. _rimaturque_ scripti; _rimatur omnia_ priscæ edd. errore
operarum, unde Nicander, ut laboranti versui mederetur, primus
_rimatur et omnia_ edidit in Juntina, et inde alii,
68. _qui_ legitur in Oxon. et priscis edd. quas Drak. consuluit,
forte et in aliis libris et scriptis et editis, quorum lectionis
varietatem h.l. non adtentisse videtur N. Heins. _quis_ primum
exstat in Junt. Ego restitui _qui_, tum ob auctoritatem codd. tum
propter ea, quæ dixi ad II, 645.
75. _tene, heu!_ Col. Vulgo _tenet heu!_ quod revocavit Lefeb. ut
per emphasin iteretur _tenet_, et pronomen more Silii omissum sit.
76. _Gracchusque_ Paris. nescio quæ, teste Dausq.
77. Vox _Non_ semper me obfendit; nam Gracchus eruptione ex oppido
simul duabus portis facta, stationes hostium fudit fugavitque in
castra, vid. Liv. XXIII, 37. Id vero novum est argumentum, quo
Hannibal utitur ad ignaviam militum increpandam; conf. not. Nunc
video, eamdem difficultatem sensisse Lefeb. qui reposuit _Nunc_.
Non male, nisi præstiterit _En_, quod sarcasmo adfectuique irati
H. aptius, et Silio in deliciis est.
An vobis gentes, quæcumque labore parastis,
Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum
Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80
Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,
Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»
78. An pro nihilo habetis, _gentibus_ exteris, si fama ad eas
pervenerit de re male a vobis gesta vestraque ignavia, _quæcumque
labore_, virtute, _parastis, casu_, fortuna cœptis adspirante,
_gesta_ videri?
--_labor_, ærumnæ, inpr. bellicæ, res fortiter gestæ, etiam bellum
et pugna, ut πόνος et μόχθος, vid. Cort. ad Sallust. Cat. vii, 4,
p. 50. Musgrav. ad Eurip. Hecub. 1292.
79 seq. Cf. I, 658 seq., et V, 82 sq.
79 seq. _Tyrrhena Stagna_, Trasymenus, lacus Etruriæ: _stagna Deorum
faventum_ pro Dei. Cf. IV, 725... 738, 828; V, 4... 23.
82. _Quam trahitis, fama_, v. Var. Lect.
78. _A vobis_ quidam.
79. _Casu ut gesta putent_ malebat N. Heins. _Vos per Tyrrhena_,
etc. primus edidit Nicander apud Juntam. Sed vid. ad I, 658.
81. _vestræ_ Col. unde _dignos vestræ famæ_ scribendum putabat
N. Heins. Conf. not. ad VIII, 383. Mihi potius pron. _vestra_
languere videtur, quoniam jungitur verbis _quam trahitis_, et
_vosmet_ modo præcessit. Neque etiam facile expedias formulam
loquendi _famam trahere_; utrum sit possidere, an secum quasi
ducere, an, quo sensu Ern. adcepit, huc usque comparasse. Nihil
horum satisfacit, et crediderim potius legendum esse, _dignos jam
vosmet reddite, gestis_ (h.e. ex vel a rebus gestis) _Quam
trahitis, fama_. Sic _famam trahere a censu_ dixit Juvenal. XI,
23; _nomen e causis t._ Plin. XV, 14, et similia alii, ut et
_ducere nomen_, etc. _ex_ vel _ab aliqua re_.
82. _in pectore_ primus edidit Marsus. Male. Conf. Heins. ad
Claudian. in Rufin. II, 79.
Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis
Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.
Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85
Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ
Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.
83. _fessas luxu adtritasque secundis_; conf. ad III, 506.
84. _sistere mentes_, firmare, confirmare animum, ut fere apud
Virgilium Æn. VI, 859, et forte Livium III, 20 extr. Sed v. Stroth.
ad Liv. II, 29, et III, 16.
85. Hæc ornatus sectandi studio efficta a Silio ad ductum Maronis,
Æn. VI, 9... 19: ad quem locum, a poeta nostro majore verborum copia
expressum, v. Heyne in not. et Excursu III.
--_fulgentia_, apud Virg. _aurea tecta_.
86 sq. _templa_, templum Apollinis, in _jugo arcis_, montis (v. ad
I, 7) ad Cumas; de quo v. Heyne l.l.
--_Virrius Inmitis_, inmitia minatus Romanis, et _ductor Capuæ_,
princeps Campanorum, vel dux olim et caput, seu princeps legationis.
Conf. XI, 65 sq., et Liv. XXIII, 6.
84. _Arrigere_ tacite et contra librorum fidem scripsit Lefeb.
_mentes_, non _mentem_, scripti.
85. _hinc perlustrans_, postquam nempe militum animos adhortando
erexerat, conj. N. Heins. coll. III, 45, 46.
86. Vulgo _Virius_, ut et v. 104; conf. ad XI, 65.
87. _Inmeritus_, vel _Ante omnes ductor_, (ut inf. v. 299) vel
_Intuitus ductor_ opinabatur N. Heins. _Infidus ductor_ Burm. Sed
vid. not.
«Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi:
Majores fecere manus. Quum bella timeret
Dictæi regis, sic fama est, linquere terras 90
Dædalus invenit, nec toto signa sequenti
Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras
Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.
89 seq. Cf. Virgil. Æn. VI, 14... 19, ubi v. Heyne, et ad Apollod.
pag. 890 sq.; _Mém. de l’Acad. des Inscr._, T. XIII; Juvenal. Sat.
III, 25, et Gierig. ad Ovid. Met. VIII, 183 sqq.
90. _Dictæi regis_, Minois Cretensis; nam _Dicte_ mons Cretæ; unde
Jupiter _Dictæus_. _Ed._
91. _signa_, vestigia fugæ, _dare sequenti_, Minoi ipsum
persequenti.
92 sq. _aliena penna_, pennis, avibus, non homini, propriis, _pennis
non homini datis_, Horat. Od. I, iii, 35. Sic _alieno_ et contra
_suo Marte pugnare_ de equitibus dixit Liv. III, 62 extr. et
_alienis mensibus_, Virg. Ge. II, 149.
89. _bella timeret_ Col. _timeret_ scripti et R. 2; cum aliis
vetustis edd. teste N. Heins. Sed priscæ edd., quas Drak.
consuluit, in vulgatum _regna teneret_ conspirant, nisi quod
_tenerent_ legitur in ed. Benes. et in marg. R. 1. Vox _regna_ e
Virg. Æn. VI, 14, margini adscripta, et deinde recepta videtur;
_bella_ in cod. Col. legi solus notavit N. Heins. non, quod
mireris, Modius. Sed recte, opinor, monuit Withof. vulgatum
_regna_ retinendum esse, quod et loco citato Virg. firmetur, et
aptissimum sit h.l. quod Minos non opus habuerit, Dædalo in regno
suo adhuc commoranti bellum inferre, adeoque Dædalus timuerit
regna, non bella Minois, ideoque fugerit.
Suspensum hic librans media inter nubila corpus
Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95
Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ
Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis
Pennarum remis, et non felicibus alis
Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori
Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100
Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.
Hic pro nubivago gratus pia templa meatu
Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»
94. _librans_; v. ad I, 317.
95. _Enavit_, ut mox _Pennarum remi_; v. ad III, 682. Sic etiam
ταρσοὶ et πτερὰ; v. Dorville ad Charit. pag. 104.
96. _Natum_, Icarum; qui mythus vel tironibus notus.
97. _solutis_, solis ardore liquefactis.
99 sqq. _plaudentem_, lapsu percutientem, _freta_, mare Icarium.
Commentum luxuriantis ingenii, nec tamen inlepidum.
[101.] _planctu moderante duxit_, produxit, _volatus_, volandi vires
aluit, dum manibus ad pectus admotis, etiam alas movebat; Ern.
Recte, puto, si sensum, respexeris; sed Silianæ verborum ubertati
convenientius forte est, verba _moderante duxit_ simpl. adcipere pro
moderatus est, direxit, et hinc adjuvit.
102. _meatu_, volatu, ut ap. Petron. 122. Cf. Heins. ad Claud. R. P.
II, 74.
Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes
Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105
104. Hannibal _inrita tecta_, h.e. Cumas, quas frustra obpugnabat,
relinquit, _respectans_, adeoque invitus (v. inf. ad v. 594), et
_Puteolos_ exercitum admovet. De vero profectionis tempore et causa
v. Liv. XXIV, 12, 13. Quæ præterea ibi memorantur, poeta silentio
præterit, eorumque loco ea substituit, quæ a poetis fabulose
traduntur de Tartaro, Cimmeriis tenebris, campis Phlegræis,
Gigantibus et inferorum fluviis ac lacubus; quos mythos peperit
antiqua tractus Cumani, Baiani ac Puteolani natura, ubi passim
colles vel silvis inadcessis continuisque consiti, vel variis
specubus perfossi erant, totusque ager inter Cumas et Baias
bitumine, sulphure calidisque aquis scatebat; de quo vid. Heyne
Excurs. II ad Virg. Æn. VI, et Strab. V, p. 244, 245.
105. _stare_; vide supra ad vers. 41.