«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»
367 seq. Hæc graviter et ad dignitatem majestatemque Rom. urbis
adumbrandam adcommodate dicta.
--_sacris muris_; vid. ad III, 501; _inrumpere muris_; conf. ad II,
378 in V.L. _inrumpere_ proprie significat, quo non licet penetrare,
v.c. in adyta et penetralia, de profanis et non initiatis. Vid.
Heins. ad Ovid. Trist. II, 305, et Burm. ad Quinctil. II, 1, p. 320.
365. _aures_ Col. unde _offusa per aures_ opinabatur N. Heins.
quem v. ad Val. Fl. IV, 482, et Gron. Obss. IV, 21, ad Liv.
XXVIII, 29; XXXIII, 7; ad Sen. Ep. 82, et natur. Quæst. V, 3. Sed
vulgatam lect. firmavit Drak. e lib. IV, 260, et Virg. Æn. IX,
112.
366. _pressa est_ scripti; unde _pressis Cannis_, vel _pressæ tibi
gloria Cannæ_ conj. N. Heins. coll. v. 487; _parta est_ suspic.
Drak. Sed _prensa_ exquisitius quam _parta_ videtur Ern.
368. _exscindere_ opinabatur N. Heins. quem vid. ad Claud. Gigant.
v. 31; conf. IV, 473; XII, 580, et Virg. Æn. VI, 583; _scandere_
conj. Casaub. ad marg. ed. Gryph. Sed _scindere_ id. qd.
rescindere vel exscindere.
Adtonitum visis, majoraque bella paventem
Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit; 370
Nec lux terribili purgavit imagine mentem.
371. _Nec lux purgavit imagine mentem_, etiam vigili imago nocturna
menti obversabatur; Ernest.
369. _visus_ ed. Gryph. prob. N. Heins. qui etiam _visi_ tentabat.
370. _relinquit_, non _reliquit_, scripti.
Quos inter motus somni vanosque tumultus,
Dedita per noctem reliquo cum milite castra
Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.
373. Cf. Liv. XXII, 52.
374. _pleno_, onusto præda.
372. _vanosque_, non _variosque_ scripti et R. 2, conf. v. 367,
368; _monitus somni_ conj. N. Heins. Conf. not. ad IV, 120, et mox
v. 377, _Quos i. motus animi variosque tumultus_ non male emend.
Burm. quoniam dies jam orta fuerit, soporque Hannibalem
reliquerit, qui monitus somni secum revolverit, unde motus hi et
æstus animi orti. _Motus_ autem animi passim _tumultus_ dici monet
Drak. coll. Hor. Od. II, xvi, 10; Claud. in Rufin. I, 20, et
Lucan. VII, 183. Sed _motus somni et tumultus_ crediderim esse
motus animi, per somnium excitatos.
Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas 375
Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
Celatis Superum monitis clausoque pavore,
Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,
Ac nimium lætis excusat fidere rebus.
375. Cf. Liv. XXII, 51, in cujus tamen imitatione Silius ingenio suo
indulsit, his additis, illis resecatis. Dictum hoc, _die quinto
victor in Capitolio epulaberis_... quod Silius Magoni tribuit, et de
quo vid. Gell. X, 24 et, qui eum descripsit, Macrob. I, 4; Maharbali
dedere Liv. XXII, 51, et Val. Max. IX, 5 ext. 3; Adherbali vero
Florus II, 6, ubi tamen Grævius Maharbalis nomen ex Mstis
restituendum docuit; Draken. Possunt plures uno consilium dedisse;
Dausq. et Cell.
377. _monitis_; cf. ad IV, 120.
--_clauso_, dissimulato, celato, _pavore_, a somnio sibi incusso.
378 seq. _Vulnera excusat_, h.e. iis ad excusandum utitur, se iis
excusat.
375. _vertice_, non _in vertice_, Col. _lautas mensas_ conj.
N. Heins. quia _lætis rebus_ mox subjunxit poeta. Drak. contulit
XI, 370, et Stat. Silv. IV, vi, 60.
378. _exustas_ Put.
Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis 380
Terga juberetur muris, ac signa referre,
«Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
Munera destituis fato, patriamque moraris?
382. _Tanta mole_, tantis conatibus. Mago elevat res ab Hannibale
gestas, spiritusque ejus reprimit.
383. Quonam tristi adversoque fato fit, seu efficitur, ut tam
felicem rerum cursum non persequaris? _Vincere scis, victoria uti
nescis_, Liv. XXII, 51.
384. _patriam moraris_, quatenus tergiversando et cunctando patriam
imperio jam prope comparato fraudas; vel etiam milites diu hærentes
in Italia patriæ detines; Ernesti. Imo _patriam_ poeta dixit pro spe
patriæ; ut _vota meliora morari_ Stat. Th. III, 651.
382. _Roma (ut credidit) ipsa_ vulgo legitur, quod mutavit
N. Heins. qui etiam _ut creditur ipsi_ reponi posse monet, quum in
Put. exstet _ut creditur ipsa_. Forte leg. _ut credis inepte_,
h.e. alieno tempore, præter rem, ut _res mihi inepte nocet_ ap.
Cic. ad Div. VI, 7. Vix certe adsequaris, quomodo nunc jam noverit
Mago, Romam id credidisse.
383. _Quenam_ R. 1, 2, unde _Quænam_ edidit Lefeb. qui hæc verba e
Lucano VII, 107, desumta putat, et hoc sensu capit: quam prosperos
successus (ut I, 443; IV, 648; XIII, 870) tradis, committis
fortunæ? Idem rescripsit: _patriamne moreris_? h.e. diu hærentem
in Italia militem patriæ detinebisne? Sed vid. not.
Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros 385
Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»
385. _Sequere: cum equite, ut prius venisse, quam venturum, sciant,
præcedam_; Liv. l.c.
--_juro hoc caput_; cf. ad VIII, 105.
Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
Jam Latius sese Canusina in mœnia miles
Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris! 390
387. Cf. Liv. XXII, 50 et 52.
388 sq. _Latius miles_, decem millia hominum, qui duce Sempronio ex
majoribus castris Canusium pervenerunt. Alii Venusiam, vel Cannas,
vel in silvas profugerunt; et qui in minoribus castris restiterant,
capti sunt. Conf. Appian. B. Hannib. c. 26.
--_sese conligere_; v. ad VI, 399.
--_vicino_ urbi.
390 seq. Poeta ad similem rem transtulisse videtur narrationem Livii
IX, 5 et 6.
387. _tanto_ pro _cauto_ Oxon. et Put.
389. _profugus_, scilicet ex prælio Cannensi, maluerit N. Heins.
et v. 397, _Detracto_, vel _Deterto_, vel _Deterso_, vel
_Derepto_. Ibid. _pugnantibus_ Put. et priscæ edd.
Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum
Imperium, non subnixæ lictore secures.
Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,
Corpora debilibus nituntur sistere membris.
Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis 395
In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ
Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
At multa thorax perfossus cuspide; et hærens 400
Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.
393. _elisa ruina_; conf. V, 509.
398. _carpsere_, decerpsere, deripuere.
399. _damnarunt_, respuerunt, præ mœrore projecerunt, _M. honores_,
illud superbum decus cristarum, et reliqua ornamenta insigniaque
militaria.
401. _Loricæ_, in lorica hærens.
399. _damnati_, vel _damnatos_ omnino scribendum putabat N. Heins.
coll. inf. v. 639, et XI, 161. Sed vid. not.
400. _Ac_ corrig. N. Heins. ut a superioribus hæc dependeant,
_perfusus_ Tell.
Interdum mæsto socios clamore requirunt.
Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.
Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis 405
Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam
Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.
402. Verba Virg. Æneid. I, 217, ubi v. Heyne.
403 sq. _Galba_, v. sup. v. 194 sq. et VIII, 470.
--_Piso_; cf. v. 250 seq. et VIII, 463.
--_Curio_; cf. v. 209, et VIII, 426.
--_leto inerti_; nam in Aufido perierat. Cf. ad v. 209, et III, 123,
145.
[404.] _Scævola_; cf. IX, 370, et VIII, 383.
405. Hos duces passim hic et ille per exercitum, non omnes simul,
sed ut quisque in hunc vel illum animatus erat, lugent: at Pauli
fata omnes pariter gemunt; Burm.
--_pariter ceu_, ut ὁμοίως ὡς, Lef. Male!
406. _vera mali præsentia_, vera et certo futura, quæ nunc præsentia
sunt; Cell. Milites commemorabant inter se, ut ille sæpe prædixerit
hanc calamitatem præsentem; Ern.
407. _canere_; cf. v. 60 seq. _sistere_, cohibere, _mentem_,
consilia, vel θυμὸν, μένος furorem et iram.
404. _deflentur_, non _defletur_, Col. Ox. et primæ edd.
405. _Hos passim_, h.e. perfunctorie, _at Paulli graviter...
gemunt_ conj. Burm. Sed v. not.
406. _mali præsagia_ non male suspic. Barth. Adv. II, 13, quod
recepit Lef. qui et _menti_, sed perperam, refinxit.
Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
Quos premit, aut fossas instant præducere muris, 410
Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;