Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus: 135
«Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»
134. _armiger_, θεράπων. Vid. ad I, 66.
135. _actus_, cœpta, molimina. Drak. cf. Val. Fl. IV, 162 et sup.
III, 78.
136 seq. _Vadis liventis Averni Demitti_; vid. ad I, 439.
--_globus ille_, sex filii Cristæ.
138. _Tegmina_, clipeum.
--_stultæ pietatis_, qua patris necem contra fortiorem frustra
ulturi erant; Cell.
134. _huic armiger acrem F. M._ conj. N. Heins. qui tamen monet,
_una ira_ exponi posse, pari ira, et prorsus eadem, qua dominus.
Ego potius crediderim, hunc esse sensum h.l. Abaris non arma modo
Hannibalis ferebat, sed _una_, simul, _ira_, iratus, _flammabat
Martem_ h.e. Hannibalem ad bellum, ad virtutem.
137. _lacessat_ scripti et priscæ edd. At vulgata lectio
_lacessit_ forte loco non movenda.
138. _fructum_ malebat N. Heins.
Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,
Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens 140
Arma super fratrum resupino concidit ore.
Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
140. _pressa_, alte inpressa. Cf. ad I, 383.
143. _hoc_ pilum.
--_jacentum_ Romanorum.
144. _Fors dabat_ Hannibali.
140. _Transegit_ Put. quod recepit Lefeb.
144. _Sors_ vitiose ed. Dausq.
Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, 145
Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
Obcumbit; fratrisque videt labentia membra 150
Quercentis, quem funda procul per inane voluta
Sopierat, dum supremam Telesinus in auras
Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.
145. Cf. Virg. Æn. II, 551.
146. Conf. Stat. Th. VIII, 697, et Iscan. B. Troi. V, 253, Drak.
--_Ense metit_; vid. ad IV, 213.
--_rapido_, raptim.
149. _qua spina interstruit artus_, in imo dorso, scilicet ad
femorum commissuras, Ern.
152. _Sopire_, sensu privare, et hinc interficere, ut ap. Lucret.
III, 917, 1051; _conniventem somno consopiri sempiterno_ ap. Cic.
Tusc. Qu. I, 49; διευνάζειν apud Eurip. Hippol. 1375. Nam mors
sopori, vel somno et nocti comparatur. Cf. ad II, 574 in V.L.
153. _dubitantia lumina_, ut _natantes oculi_ II, 122, ubi vid. not.
Conf. inf. v. 457, et Georg. IV, 496.
151. _Quercentis_ Colon. Nomen viri ex Virg. Æn. IX, 684, notum,
ut _Lucas_ ex Æn. X, 561. Vulgo _Quærentis_.
At fessus mærore simul, cursuque, metuque,
Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor 155
Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
Tentarat precibus sævum lenire furorem; 160
Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
155. _non certa membra_, quia vulneratus erat, Cell.
157. _Libyci monstri_, elephanti, _jacentis_, occisi.
--_per terga_, ex incensa turri, elephantis tergori inposita.
160. _furorem_, iram Hannibalis.
161. _Stygius fervor_, sudes adusta, et hinc letifera.
--_primos hiatus_, os apertum, quo preces modo fundere tentarat,
h.e. tentaturus erat.
157. _raptam Libyci_, non _Libyci raptam_, scripti.
162. _demisit_ Colon. et Puteol. _dempsit_ Oxon. Vulgo
_depressit_.
Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus 165
Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum
Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;
Donec victa Deo late procumbit, et omnem
Conlabens operit spatioso stipite prolem.
164 sqq. Heroes in pugna cadentes passim comparantur magnis
arboribus, vento, vel securi, vel, ut h.l. et ap. Hom. Iliad. ξ, 414
sq. fulmine eversis. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Æneid. V, 448 sq.
Jani ad Horat. Od. IV, vi, 9 seq.
166. _Jovi_, a Jove.
--_sacros ramos_; cf. ad III, 501 et 691.
--_sacros per ævum_, inviolatos inde ab antiquissimis temporibus.
Conf. Bentl. ad Hor. carm. sæc. v. 26.
167. _sulfure_; cf. Hom. l.c.
168. _victa Deo_, vi fulminis.
169. _omnem prolem_, minores arbores, ex majoris semine aut
radicibus enatas; Cell.
165. _consita_ præstare putabat N. Heins. Sed Drakenborch. jam
recte monuit, _quercum ab origine consitam_ sine sensu dici, et
_quercum ab origine sua_, quum primum consereretur, _cognitam
proavis_ esse antiquissimam, proavorum ætate consitam.
Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor 170
Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram
Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,
Unde genus tristique Deæ manabat origo. 175
173. Cf. ad II, 59.
--_ab antris_, ut I, 431, ubi vid. V.L.
174. _Calpes_, intell. Mauretania, quæ objacet; Cell. _Herculeæ_;
cf. ad I, 142.
--_cælatus Gorgone parmam_, in cujus parma cælatum erat caput
Gorgonis, seu Medusæ, filiæ Phorci, seu Phorcyos, a quo Phorcys
miles oriundus fingitur.
175. _Unde_, a Calpe, ubi olim regnarat una cum sororibus; N. Heins.
--_Deæ_, Medusæ.
--_tristi_; cf. ad I, 147.
172. _noctem_ pro _mortem_ Oxon. quod placebat N. Heins. Conf. ad
II, 574.
173. _Porcis_ Col. _Phorcus_ in aliis. Cf. not. ad II, 59.
175. _tristique Deæ_ Col. _tristisque Dea_ emend. Barth. Adv. II,
9. Vulgo _tristisque Deæ_.
Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,
Dum lævum petit incumbens violentius inguen,
Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
Adflictumque premens, tergo qua balteus imo 180
Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,
Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.
176. _tumentem_; vid. ad II, 288; VI, 598; XVII, 429.
177. _saxificæ Medusæ_, ut ap. Sen. Herc. fur. 901; Lucan. IX, 670;
Ovid. Met. V, 217, et in Ibin, 553.
179. _Detrahit_ ad terram, eique _adfligit_.
--_vertice coni_, galea.
180. _balteus_ h.l. non a quo ensis in humero dependet, sed cingulum
commune.
184. _Atlanticus adcola_, Phorcys Mauretanus.
--_Ætolos campos_. Vid. ad I, 125.
--_subit campos_, ibi cadit, moritur, ut τάχα γαῖαν ὑπὲρ Διὸς
ἄσπετον αἶσαν Δυσόμεθ᾽ ἐσσυμένως, Calab. lib. III, Dausq. Sic et
δῦναι δόμον Ἄϊδος εἴσω, dixit Hom. Iliad. γ, 322.
176. _Hinc_ ed. Cell. et Drak. Sed in reliquis libris _Hunc_.
177. _e_, non _ex_, meliores libri.
181. _utrique_ Col. unde _coxæque utrique_ recte, puto, corrig.
N. Heins.
182. Ita Col. _ense super vomet_ Ox. Vulgo _ense; supervomit_, vel
_supervenit_.
Has inter strages rapido terrore coorti 185
Invadunt terga, atque averso turbine miscent
Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:
185. Numidarum stratagema notum ex Frontin. Strat. II, v, 27; Val.
Max. VII, 4 ext. 2, et inpr. Liv. XXII, 48. Appianus, B. Hannib. c.
20 et 22, Celtiberis illud tribuit, non Numidis.
186 seq. _turbine_, ut lib. I, v. 41.
--_miscent Bella_; sic ad I, 69, _miscentem pugnas_, ubi videndæ
notæ. Ed.
185. _cohorti_ Parm. _coorto_ emend. N. Heins. _coacti_ h.e.
densati, in unum coeuntes, conj. Burm. quem vid. ad Ovid. Met. XI,
512. Sed _coorti_ h.l. bene dicuntur Numidæ, qui, ut Livii verbis
utar, specie transfugarum in mediam Romanorum aciem recepti,
ductique ad _ultimos, quieti aliquamdiu manserant_, et nunc
repente omnes commoventur. Similiter Livius dixit _coortos gladiis
rem gerere_ II, 30; _cooriri ad bellum_ et _in pugnam_ IV, 56;
XXI, 32; _coorti_ III, 41, pr. _Vulturnus coortus in Romanos_
XXII, 46; _omnibus in eum coortis_ VII, 3.
186. _everso_ Col. Sed, quod jam Draken. monuit, Numidæ _aversam
adorti sunt Rom. aciem_, teste Liv. XXII, 48.
Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam 190
In cædes aciem pone atque in terga ruentes
Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste 195
Auferri signum, connisus corpore toto
Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
189. _Subcincti dolis_, ut contra _discingere dolos_ VII, 153.
192 seq. «Adreptis scutis, quæ passim inter acervos cæsorum corporum
strata erant, aversam adoriuntur Rom. aciem.» Liv. l.c.
196. _connisus corpore toto_, ut II, 629; IX, 379, et Virg. Æn. X,
127.
197. _occupat ictu_, φθάνει πλήξας. Cf. ad V, 520. Sic et φθάνει μὶν
βαλὼν, φθῄη ὑπὸ δουρὶ τυπεὶς, φθῇσιν ὀρεξάμενος χρόα dixit Hom.
Odys. χ, 91; Iliad. π, 861; ψ, 805.
192. _viros_ recte, opinor, emend. N. Heins. quod recepit Draken.
Conf. ad VIII, 659.
193. _evulsa_ Col. Vulgo _avulsa_.
196. _connisus_, non _connixus_, scripti. Conf. ad II, 123.
Ac dum comprensam cæso de corpore prædam
Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi 200
Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.