Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, 335
Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
Interdum stridens per nubila fertur arundo,
Interdumque ipsis metuenda falarica muris.
335. Silius imitatur Virg. Æn. II, 467, _nec ullum Telorum interea
cessat genus_: ejusque mens est, in hac pugna nullum teli genus
defuisse, ne quidem _falaricam_, cujus usus in urbium
expugnationibus, cujusque emissæ tanta vis ac violentia erat, ut vel
ipsos muros subruere valeret; Drak.; conf. ad I, 350, et inf. XIII,
196 sqq.
336. _pinu flagrante_, face pinea, ut ap. Virg. Æn. VII, 397; IX,
72, 522; cf. inf. XIII, 199.
--_pondere pili_, ut II, 246.
335. _Non ullum_ Col. R. 2, et Mars. in notis. _Nec u._ R. 1, Med.
et edd. Marsi. _Ullum nec_ Asul. Plant. D. Heins. Cell. quia τὸ
_nec_ Silii temporibus nondum producebatur; _desit_ R. 1 et Med.
336. _fali_ pro _pili_ Put. unde _pali_ conj. N. Heins.
339. Hic versus in Puteol. deest, et in vulgg. edd. ante v. 338
legitur. Sed eos transponendos esse jam viderat Dausq. cujus conj.
firmatur auctoritate cod. Col. et Ox. _interdum ipsis_ male
Nicander, et post eum alii edidere; unde _Ipsis interdum_
reposuere Gryph. et Nut. ut metro consulerent. Ita quoque legendum
putabat N. Heins., vel _Interdum quassis_.
Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur, 340
Mortali totum hunc aperire in secula voce
Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,
Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem. 345
340. Nova Musarum invocatio, ad gravitatem rerum narrandarum
indicandam, animosque lectorum excitandos adcommodata. Cf. ad I, 3.
341. _aperire in secula_; vid. ad II, 511.
343. _Ut Cannas_, infortunium et cladem Rom. ad Cannas, _uno ore_,
satis digne, _sonem_, memorare possim; Drak. Cf. ad IV, 525.
344. _neque vos avertitis_, adestis. Cf. Burm. ad Petron. cap. CX,
et CXXIV; ad Valerium Fl. VI, 17.
341. _aperiri_ idem recte, puto, emendabat.
344. _nos_ Ox. R. 1, 3, Med.
Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes 350
Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
Nullo major eris: mox sic labere secundis,
Ut sola cladum tuearis nomina fama.
346, 347. Cf. Horat. Od. II, iii, 1.
--_sit hactenus_, _oro_, opto, ut hæc ultima sit ex magnis populi
Rom. calamitatibus; Cell.; cf. ad IV, 795.
350 sq. Cf. III, 574 sq.; 584 seq.; IV, 603.
352. _Mox_, post excisam Corinthum, et Manlii ex Asia reditum, _sic
labere_, in perniciem rues, _secundis_ rebus, luxu a virtute majorum
degenerabis, _ut sola cladum fama_, rerum a majoribus, non a
posteris corum, gestarum memoria, _tuearis nomina_, gloriam tuam.
347. _stetque hactenus_ malebat Dausq. et _sisque_ N. Heins.
348. _dies_ Put. _Deos_ Buzio.
Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
Alternata vices incerto eluserat iras 355
Eventu, mediaque diu pendente per ambas
Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
Necdum maturas impellit ventus aristas,
Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim 360
Alterno lente motu incurvata nitescit.
354 seqq. Poeta atrocissimam pugnam clademque, omnium pæne, quas
Romani umquam adceperunt, gravissimam enarraturus, ἀκρίβειαν
historicam parum curat, et, quæ Polybius III, 115, 116, et Livius
XXII, 47... 49 breviter tradiderant, exempla Homeri et Virgilii
sequutus, adeo exornat, ut Cannensis prælii descriptio duos fere
libros expleat.
--Fortuna utrimque diu anceps erat, et nutabat, ut seges vento
agitata. Silius venusta quidem comparatione, sed vs. 334... 357,
magna quoque verborum luxurie ejusdem rei notionem expressit.
361. _virescit_ emend. Livineius; _tremiscit_, vel _tumescit_
N. Heins. refrag. Drak. qui cf. Lucr. I, 253, et Gifan. ind. Lucr.
v. _Nitidæ fruges_. Omnino _incurvata nitescit_ exquisite dictum
pro simpl. _incurvatur_, et _nitescunt_, vel _nitidæ sunt_
arbores, fruges, plantæ, quæ pulchrum præbent adspectum. Cf. Plin.
XII, 25; XVII, 5 et 14, med. et 16, in Col. V, 6; Lucr. II, 594;
Burm. ad Virg. Ge. II, 211.
Tandem barbaricis perfractam viribus acri
Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
362. _barbaricis viribus_; cf. sup. v. 220... 226. Lenz. suspicatur,
poetam ante oculos habuisse Polyb. III, 116, 5 sq. Οἱ δὲ Νομάδες ἀπὸ
τοῦ δεξιοῦ κέρατος, etc.
362. _acri clamore_ scripti, ut IV, 96; X, 460; _acris_ R. 1, 3,
Parm. Med. Beness. Marsi aliæque edd. _acer_ Tell. et vulgg. edd.
quod revocavit Lefeb.
Laxati cunei, perque intervalla citatus
Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro 365
Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
Bellator timet Ausonius, per pectora sævas
Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.
364. _Laxati cunei_, ut ap. Virg. Æn. XII, 269.
366. Abundat τὸ _sub_ (de quo vid. Barth. ad Claud. in Eutrop. I,
50, et mox ad v. 373); et sensus est, tot tela fuisse conjecta, ut
plura plerumque in unius corpore hæserint; Drak.
367. Cf. ad V, 594.
369. _mortes_, h.e. mortem, vel, ut ap. Stat. Th. VI, 790, vulnera
et tela, unde plures, si singulis unum quodque inflictum fuisset,
mortui forent; Drak.
--_leto_, dum fortiter pugnans in acie perit, non fugam capessit;
nisi malis, a _leto dedecus arcet_. Vid. ad V, 490.
365. _Inrumpit_ Puteol. _trepidus_ Col. _trepidos_ corrig.
N. Heins. conf. ad II, 378; _nigri Sanguinis_ Col. quod nescio cur
concinnius duxerit N. Heins. et cur Drak. tot inlustraverit
exemplis. Vulgata potius lectio doctior est.
366. _sub una_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. Ben. ut jam conjecerat
Barth. Vulgo male post _corpus_ comma ponitur, et legitur _sub
ima_, quod ita interpretatur Cell. «in pectus excipiebant
cuspidem, et cadebant resupini: nam si in tergum recepissent, ut
fugientes solent, super imam cuspidis partem cecidissent.»
Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ, 370
Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,
Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
372. De _Scævola_ ejusque _proavo_ vid. VIII, 383 sqq.
--_tanta jam strage_ Romanorum edita, tot civibus ab hoste cæsis,
_non volebat vitam_; cf. ad V, 601.
373. _mortem sub nomine_, ὀνομαστὴν, ut contra ἀνώνυμον γῆρας, dixit
Pind. Ol. I, 132. Cf. VIII, 509; X, 28, 215; XII, 317; Virg. Æn. IX,
343, ubi vid. Heyne. De dictione _sub nomine_, vid. Burm. ad Ovid.
Trist. II, 550, et ad Val. Fl. II, 329; III, 600.
[“X ... 215” recte 214]
370. _certamine_ Colon. et Oxon. Vulgo _certamina pugnæ Aspera s.
amans_, quod servavit Lefeb.
371. _avens_ R. 1, 3, Parm. Med. Parum interest: nec tamen h.l.,
quod Ernesti monet, sed XII, 451, Nicander primus edidit _avet_.
Is postquam frangi res, atque augescere vidit
Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum, 375
Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»
Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni
Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
376. _Extendamus_ etc. Cf. Æschyl. Prometh. 537. Heyne ad Virg. Æn.
VI, 807; X, 467 seq.; Jani ad Horat. Od. II, 2, 5. Virtus est nomen
inane, nisi mortis tempore satis tibi gloriæ parare possis. Cf. IV,
758.
379. _Limitem agit_; vid. ad IV, 462.
--_turbine_, impetu.
377. _Ni decoris assint pariendo tempora leti_ Col. unde nostram
lectionem eruit N. Heins. _Ne decoris adsint_ Tell. et R. 2. _Ni
decoris adsint patiendo tempora leti_ edd. Marsi. _Ni decoris
assint parendo tempore leti_ Oxon. et Put. _Absit, ni decores
pereundo tempora leti_ R. 1 et Med. quod non displicet Lefeb. Ita
et R. 3, nisi quod in ea _decoret_ legitur. _Ni decoris absint
pereundo tempora leti_ Parm. _Adsint indecoris patiendo tempora
letum_ Ven. Marsi. _Ni decus huic atri superarit tempora leti_
Benessa. _Ni decus affuerit patiendo, ubi tempora leti Proxima
sint, pulchramque petat per vulnera laudem_ refinxit Nicander,
quem spurii versus auctorem sequuti sunt alii. _Ni decus affuerit
patiendo ubi tempora leto_ conj. Barth. _Ni decus addiderint
pereunti tempora leti_ Burm. _Ni decori prosint_ (h.e. inserviant)
etc. conj. Withof.
379. _connisus_ scribendum monet Drak. conf. ad II, 123.
Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem 380
Induere excelso cæsi gestamina trunco,
Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
381. _Induere... trunco_, tropæum erigere, ut ap. Virg. Æneid. XI, 5
sqq. (ubi vid. Cerda et Heyne) et Claud. in Rufin. I, 341; Draken.
382. _subit_, invadit, ut ap. Virg. Æn. IX, 344.
383. _arva morsu adpetit_; cf. ad V, 526.
380. _Caralim_ scripti et ed. Parm. Vulgo _Calarim_. Nomen ductum
ab oppido Sardiniæ, quod in optimis libris _Caralis_ scriptum
legitur ap. Plin. III, 7; Mel. II, 7; Strab., Liv., Ptol. et al.
_Calarmi_ R. 1 et Med.
383. _arva_, non _arma_, Col.
384. _Oppetit_ malebat Lef. conf. ad V, 526; _ut mortis premat in
t. d._ legendum fere videbatur Drak., qui certe in his verbis non
ταυτολογίαν inesse putabat, sed rationem, qua motus Caralis arva
hostilia momorderit, ne scil. victus dolore mortis vocem viro
forti minus decentem emitteret. Sed _premit in tellure dolores_,
levaturus eos morsu, ut fit in summo dolore; Ern.
Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes 385
Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.
At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ 390
Damnavit, dextraque jacet morientis amici.
389. _calcato ense subcidit_, pedem perdidit, Barth. quod mirum
videri potest.
390. _vestigia plantæ_, pedes nudos habuisse in acie. Conf. Virg.
Æn. VII, 689.
385. _Gabaris_ recte, opinor, emend. Scaliger, et, qui in
nonnullis libris id inveniri testatur, Dausq. _Sicchæ_, non
_Sichæ_, passim Col. cum Parm. et ubique R. 1 et Med.
390. _sero_, non _ferro_, Col. Put. R. 2.
Tandem convertit fatalia tela Nealcæ
Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.
Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis 395
Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,
Ablatusque viro vultus: concreta cruento
Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400
393. _Fulminei_; cf. ad I, 421.
--_exsilit ardens_, Nealces, dux Pœnorum.
395 seq. Nealces saxum jacit, more heroum ipsorumque deorum. Conf.
v. 466 sq.; Heyne ad Virg. Æneid. XII, 896, et Kœppen ad Hom. Iliad.
ε, 305.
397. Cf. Virg. Æneid. V, 436.
398. _viro_, Scævolæ, _ablatus vultus_; cf. ad IV, 242.
400. _Orbibus_, oculis, ut κύκλοι ap. Sophocl. Œd. Reg.
1270. Cf. Burm. ad Ovid. Met. II, 752, et ad Val. Fl. III, 178; IV,
235.
--_trunca fronte_, ut III, 42, et IV, 539.
396. _Depulerat_ Put. ut ap. Lucan. II, 666 (ubi v. Oudend.) et
ὤσῃ ap. Hom. Iliad. ν, 138; Lefeb. Vulgo _Detulerat_, quod Drak.
defendi posse monet ex Val. Fl. II, 523, ubi v. Burm.
Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
Conatus, metuensque viro superesse cadenti.
Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
Paupertas; sacro juvenes Præneste creati
Miscuerant studia, et juncta tellure serebant. 405
402. _metuens_, δεινῶς pro, non optans, nolens.
403. _patrium_ sc. χρῆμα; ut _triste lupus stabulis_ ap. Virg. Ecl.
III, 80, et μέγα χρῆμα Λάκαιναν ap. Callim.; Lefeb. _patrium_, ut
ἐμοὶ πατρώϊον οὕτω, vel πάτριον et γενναῖόν ἐστι. Vid. Heins et
Burm. ad Val. Fl. II, 157.
404. _Præneste sacro_, ob sortes Fortunæ Prænestinæ, (unde et
v. 409, _Fortunæ_ mentionem factam monet Ern.) ut ap. Stat. Silv.
IV, iv, 15; Burm. Cf. sup. ad VIII, 364.
401. _Capro_ R. 1, 3, Parm. Mediol. Vulgo _Caspro_, quod non est
nomen Rom.
403. _æs patrium ac commune duobus Paupertas sacrum_ (h.e. instar
religionis animos duorum continens, et sacra quædam res, utpote
quæ frugi vitam colere docet) malebat Barth. Adv. I, 20. Male! _ac
patriæ_ opinabatur N. Heins.
Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.
Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.
Arma fuere decus victori bina Symætho. 410
406. Comparant Sallust. B. C. c. 20, _Idem velle atque idem nolle,
ea demum firma amicitia est_; et Virgil. Æneid. IX, 182, _His amor
unus erat, pariterque in bella ruebant_: ubi intpp. laudant Homer.
Iliad. π, 219: ἕνα θυμὸν ἔχοντες. Sed poeta nimis, ut solet, h.l.
verbis ludit.
407. Conf. ad librum I, vs. 615.
408 sq. Artissima amicitia juncti plerumque vovent, et pro maximo
mortis solatio habent, ut quemadmodum in vita, sic et in morte
conjungantur; Drak. coll. XVII, 472; Eurip. Suppl. 106 seq. Stat.
Th. II, 642; Ovid. Met. V, 73; Virg. Æn. IX, 445.
410. _bina_, utriusque, Marii et Capri.
410. _Symætho_, non _Symetho_, Col. Ita et scribendum XIV, 231;
Σύμαιθος fl. in Sicilia. Conf. Heins. ad Ovid. Met. XIII, 750.
Sed longum tanto lætari munere casus
Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci
Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,
Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
Curio, et a primo descendens consule Brutus. 415
Atque his fulta viris acies repararet ademtum
Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus
Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
414. _flavus comarum_; cf. ad I, 438.
416. _acies_ Rom. _repararet_, reparasset, _nova mole_, novis
auxiliis, ope multorum magnorumque virorum, _campum ademtum_,
restituisset pugnam, rem in fugam inclinatam, _nisi Pœnus_, Hannibal
_agmina_ Rom. _frenasset_, eorum impetum inhibuisset.
417. _turbine_, impetu: quæ vox et ad _Pœnum_, et ad _agmina jam
procurrentia_ referri potest.