Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal,
cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio
tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in
prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani
pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; 1-14.
Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul,
cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere
ruant, edicit; 24-37.
Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus
lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe
Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.
Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum
portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a
Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in
Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.
Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter
in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma
quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus
incidit; 80-95.
Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis
mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus
orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
106-151.
Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus
trajicit, et, his verbis, FUGE PRÆLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis
in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus
concidit; 151-177.
Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii,
duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad
milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria
illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et
Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
prælio circumferant; 217-243.
Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino
tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
244-277.
Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu,
ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.
Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
adcendunt; 304-334.
Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.
Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et
cum magna strage inpellit; 354-369.
Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum
amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a
Symætho interficiuntur; 370-410.
Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
cum Pœnorum duce certamen descendit; 424-437.
Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas
invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit;
470-485.
Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis
motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ
voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
intercludit; 501-520.
Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; 521-525.
De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ
ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut
fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
faciat; 526-541.
Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
acie excedit; 542-555.
Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii
olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in
dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
570-583.
Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium
excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore
instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis
eminus incessuntur; 599-631.
Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie
refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus
Romam revertatur; 644-657.
Turbato monstris Latio, cladisque futuræ
Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ
Omina venturæ, consul traducere noctem
Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras, 5
Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
1. Cf. VIII, 625 sq.
--_monstris_, prodigiis.
2. _inrita_ quibus frustra cladem ab Italia avertere conabantur Dii,
quum _consul_, h.e. Varro ea sperneret.
6. _acres_, acriter, (ut ap. Virg. Æn. IX, 665, et al.) vel, quæ
acrem terribilemque sonitum reddunt. Conf. Virg. Æn. IX, 503.
7. classica velle, Signa cani cupit.
4. _Omina_ Put. R. 1, Parm. Med. Vulgo _omnia_, solenni varietate,
de qua vid. Drak. et quos laudat.
5. E somnis R. 1, Med. et omnes Marsi edd. _Ex somnis_ aliæ. Male!
_Exsomnis_ est id. qd. insomnis; vid. Draken. ad h.l. Bentl. ad
Horat. Od. III, xxv, 9, et Heins. ad Virg. Æn. VI, 556.
6. _segnititæ_ Med. et R. 1, in marg. quod auctore N. Heins.
recepit Drak. Sed vid. not. ad III, 88.
7. _bello_, vel potius _vallo_ pro _velle_ malebat N. Heins. Sed
Varronem noctu flagrasse cupiditate tubas et classica exercendi,
non revera ea exercuisse jam monuit Drak.
Nec minor in Pœno properi certaminis ardor.
Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;
Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis 10
Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem
Telorum nubem: ante omnes invadere bella
Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
9. Cf. de hoc prælio tumultuario Liv. XXII, 41, pr. et Polyb. III,
110.
--_fortuna sinistra_, adversa Pœnis, qui vincebantur, sed. non minus
quoque Romanis, quoniam, ut Livii verbis utar, temeritati Varronis,
ac præpropero ingenio materiam dabat.
11. Macæ, Pœni. Conf. ad II, 60.
12. _Telorum nubem_; vid. ad I, 311.
--_invadere bella_, incipere pugnam ut XII, 199; XVII, 386, 472;
Virg. Æn. IX, 186, XII, 712.
13. Mancinus; cf. v. 71 seq.
--_ungere Tela_, ut ap. Hor. Od. II, i, 5, ubi Bentl. male conj.
_tincta_.
10. _jam_, non _nam_, Oxon. vel teste Lefeb. duo scripti.
13. Vulg. _hostili tingere_. quod primus reposuit Nicander.
Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo 15
Auspicia incusante Deum compesceret arma,
Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.
15 sq. Marsus jam recte exposuit: Varro non abstinuisset eo die a
pugna, quamvis auspicia essent contraria, nisi Paulus obstitisset,
penes quem eo die imperium erat. Cf. v. 31, et Liv. XX, 42: «Paulus,
quum ei sua sponte cunctanti pulli quoque auspicio non addixissent,
obnuntiari jam efferenti porta signa collegæ jussit.»
16. _incusante_, gravius quam, prætexente.
17. _sors alterni juris, ut sors ejus diei imperii_ ap. Liv. XXII,
45.
--_juris_, imperii, ut IV, 714; VI, 612. Consules non alternis
mensibus, ut mos ferebat (de quo vid. a Dausq. laudati Dionys.
Halicarn. V et IX; Suet. Cæs. c. 20), sed alternis diebus imperium
tenebant. Conf. Liv. XXII, 41, 45; Plut. in Fab. et Polyb. III, 110
et 113 pr.
18. _properanti in fata_, Varroni cæco impetu in perniciem ruenti,
ut ap. Lucan. VIII, 658. Cf. V.L.
18. _properanti fata_ forte præstiterit, ut _fata lacessere_,
_irritare_, etc. et contra _tenere_. Conf. not. ad I, 225, 268;
IV, 731; V, 234. Sed vulgata quoque lectio bene se habet.
Quæ tamen haud valuit perituris millibus una
Plus donasse die. Rediere in castra, gemente 20
Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
Amenti cessura viro, frustraque suorum
Servatas a cæde animas: nam turbidus ira
Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:
«Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis, 25
Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?
19, 20. Hæc tamen imperii sors non nisi in unum diem tot millibus
vitam prorogare, clademque remorari potuit.
21. _crastina jura_, crastini diei imperium.
22. _turbidus ira_. Cf. Ind. et ad I, 477.
24. _ductor_, Varro.
25. Hanc gratiam refers populo, cujus beneficio capitis olim
periculum vix effugisti? Paulus a.u.c. DXXXIV de Illyriis
triumphavit, sed deinde ob prædam inæqualiter divisam damnatus est.
Cf. ad VIII, 288, 291; Liv. XXVII, 34, et Frontin. Stratag. IV, 1.
Eadem de M. Livio Salinatore, collega ejus, tradit Aur. Victor de
viris ill. c. 50. Conf. Liv. XXII, 35; XXVII, 29, 37.
27. _urnæ dira minanti_, damnationi: nam _urna_ est cista, in quam
tribus tabellas, litera _C_ notatas, conjiciebant.
25. _Siccine, sic_, non _Siccine nunc_, Colon. nervosius, ut IV,
506, et XVI, 125; N. Heins.
Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
28. _revocatos enses_, pro, ut milites revocati tradant hosti arma:
Paulus enim obnuntiari collegæ, jam porta efferenti signa, jusserat;
vid. ad v. 15. Possis etiam exponere, refecta, nova arma, ut sup.
IV, 15, «revocantque nova fornace bipennes.» Sed illa ratio
simplicior est, et tam amaræ inrisioni, quam contextui verborum
rerumque convenientior.
29. Conf. Var. Lect.
29. _deripe_, non _diripe_, Oxon. et Putean. _deripe dextris_,
scilicet arma, pro _deripe dextras_, recte emend. N. Heins. quem
vid. ad Ovid. Met. III, 52. Id recepi cum Lefeb. non inprob. Drak.
qui jam contulit verba Liv. XXII, 44; _se constrictum a collega
teneri; ferrum atque arma iratis, et pugnare cupientibus adimi
militibus_.
Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi, 30
Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;
Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.
31. Vide ad v. 15.
32. _morem et pugnæ signum_, Drak. consuetum pugnæ signum. Ernesti
vir cl. _consul morem pugnæ_ in eo esse monet, ut ordine e castris
copiæ procedant, et signum imperatoris observent.
33. Ita ap. Curt. V, 4, _Dux sibi quisque itineris cœperat fieri_;
Draken.
33. _viam rapito_; vid. ad I, 570.
--_spargere radiis cacumina_ pro radios per, vel in _c_. Cf. Virg.
Æn. XII, 113; Burm. ad Val. Fl. V, 319, et V.L.
34. _Gargana cacumina_; conf. ad IV, 561.
30. _liventia_ Put. R. 1, 3; Med. _viventia_ Oxon. _libentia_
Parm. _umentia_ Col. _uventia_ maluerit N. Heins. refrag. Drak.
qui multis exemplis vulgatam lect. firmat. Conf. ad I, 259; II,
125, 469; III, 522, et VIII, 458.
32. _Me_ Oxon. et R. 1, _Et memorem p._ Med. _marem_ R. 1, et in
marg. _Martem_, quod etiam N. Heins. in mentem venit.
33. _rapito_, non _capito_, Col.--_primis_ e 3 scriptis recepit
Drak. suadentt. Modio et N. Heins. Nos vulgatam lect., quæ
exquisitior est, revocavimus cum Lefeb. _Primus Phœbus_, _sol_ et
_dies_ passim poetis dicitur. Conf. ad II, 235, et Burm. ad Val.
Fl. III, 257. Notandus inpr. locus Virg. a Silio expressus Æn. IV,
584, _Et jam prima novo spargebat lumine terras Aurora_.
Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc 35
Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra
Pestifero pugnæ castra incendebat amore.
36. _Ereptum diem_, occasionem bene pugnandi prætermissam, et vobis
ereptam _revocate_; temporis et fortunæ jacturam, quam fecistis,
resarcite.
--_turbidus_; vid. ad I, 477.
--_castra ægra_, milites ægros animi, h.e. sollicitos et anxios de
pugnæ eventu. Cf. v. 49 seq.
35. _propere_ Col. Oxon. R. 1 et 3, _prope_ Parm. Med. ed. Marsi
et Martini Herbip. Vulg. _primus_.
At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
Sed qualis stratis deleto milite campis
Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40
Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
41... 43. Egregia comparatio Pauli, mærore confecti, cum matre, cui
certa nati mors, ut illi præsentissimum periculum, quod frustra
remorari, nedum avertere conatur, non animo tantum, sed prope oculis
obversatur.
39. _deleto_, non _dilecto_, tres scripti et R. 2; _dejecto_ conj.
N. Heins. et Burm. Conf. not. ad XV, 461.
«Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ,
Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra, 45
Insontes animas, cladi parce obvius ire:
Dum transit Divum furor, et consumitur ira
Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre
Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.
Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis, 50
Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
44. Similis oratio Corvini sup. V, 82 sq. Cf. Liv. XXII, 41, 42. qui
tamen historici, non poetæ, partes agit.
--_Per... mœnia_; cf. ad I, 658 in V.L.
45. Cf. Virg. Æn. II, 360, ubi vid. Heyne.
46. _parce_, φείδεο, noli, ut passim.
47. Cf. V, 84... 91. Satis est, si, donec fortuna adfulgeat, et aves
auspiciaque addicant, milites novi (tirones) et prodigiis territi
usu prius didicerint, _Hannibalis nomen ferre_, non expavescere.
49. _frigidus_, ut I, 470; II, 339.