Jamque eadem populos magnorumque oppida regum
Tempestas et dira lues stravitque tulitque.
Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes,
Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto 625
Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.
623. _stravitque tulitque_, ut _rapiunt feruntque_ dixit Virg. Æn.
II, 374; ubi vid. Cerda et Heyne.
624. _reflui montibus_, ad montes, unde oriuntur, ut _relabi
montibus_ apud Hor. Od. I, xxix, 11.
624. _refugi_ tacite, et contra omnes libros reposuit Lefeb. Voces
_pugnare_ et _mons_ mox iterantur, unde saltem _fontibus_ legendum
putabat N. Heins. Non male, etsi displicet Schmidio, qui male
_pugnarunt fontibus_ jungit, et vulgatam lect. exponit: retro
fluentes amnes et insurgentes pugnant montibus obpositis.
Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,
Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,
Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,
Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit 630
Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.
627 sq. Livius, Plin. aliique memorant, tantum fuisse ardorem
animorum, ut nemo pugnantium hunc terræ motum senserit.
629. _Subducta_, subsidente.
630. Hæc fuga propr. non ante Flaminii mortem exorta; vid. Liv.
XXII, 6, et Polyb. III, 84.
631. _Daunia pubes_ conf. ad IV, 502.
631. _illata est_ Col. Put. Tell. R. 2; ut IV, 596; XI, 245, et
aliis locis, a N. Heins. adpositis; conf. Gronov. Obss. II, 8; _in
alta_, vel _inalta est_ Oxon. Vulgo _latebat_, pro quo, ut solet,
digladiatur Dausq.
Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ
Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro,
Restat, io, profugis? vos en ad mœnia Romæ
Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis 635
Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres
Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,
Disce mori! dabit exemplum non vile futuris
Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam
Consulis adspiciat: solus, si tanta libido 640
Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus
Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras
Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»
632 seq. Conf. Liv. XXII, 5. In ipsa oratione summa vis inest et
gravitas. Nota Lefeb. hæc est: «Noluit Silius, ut ambo duces, præter
historiæ fidem, _viritim_ inter se certarent; atque in eo patet
poetæ ars ingeniosa.»
--_terga_, fugam, ut ap. Ovid. A. A. I, 209; ubi _terga pectoribus_,
h.e. virtuti obponuntur.
633. _inciderat_, obviam venerat, _turbine motæ terræ_ propter motum
terræ; _Ablatis_ fuga, raptim fugientibus, φερομένοις, ut VI, 57,
257; (ubi Heins. et Drakenborch laudant Ovid. Metam. lib. I, 306;
Valer. Flacc. III, 636, et Gronov. ad Livium XXXV, 11); X, 72, 280.
Conf. Burmann. ad Val Fl. l.c. et Barth. ad Stat. Thebaid. X, 149.
--_Ablatis_, qui se abstulerant, aufugerant, _inciderat turbine motæ
terræ_ inlatus, jactatus est concussione terræ; Lenz.
634 sq. Cf. et verba Flaminii ap. Liv. liv. XXII, cap. 3.
638. _futuris_, ἀνθρώποισι ἐσσομένοισι Homer. Iliad. ζ, 358, et
ἐπεσσομένοις γενοίμεθα πᾶσιν ἀοιδὴ Theocr. XII, 11; Dausq.
639, 641. Conf. ad v. 594. Repetitio voc. _solus_ magnam vim habet.
642. _consumo_, excipio, sustineo, ut præter me nemo feriatur, ut X,
129.
--_tela omnia solus Pectore consumo_, pectore excipiendo omnia
hostium tela consumam, id est faciam, ut hostes in me uno omnem
telorum adparatum consumant; Lenz.
633. _Ablatus_ Col. et Tell. a m. pr. cum R. 2; quod recepit
Lefeb. qui hæc notavit: «Drak. non magis quam alii capit.
_Ablatus_ nempe Flaminius a pugna cum Hannibale, terræ motu, _in
hos milites_ inciderat. Subintelligit hic poeta pronomen ut
solet.» Sed vereor, ut multi sint, qui sapere virum doctum plus
quam ceteros arbitrentur.
634. _jam_ pro _ïo_ conj. Dausq. cui fraudi fuisse suspicatur
Draken. quod voc. _ïo_ lætantis semper et triumphantis esse
crediderit, quum et invocantis sit, etiam in luctu, ut IV, 779,
et ap. Ovid. Met. III, 713; conf. Tibull. II, iv, 6, et Heins. ad
Ovid. l.c. et V, 625.
Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,
Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri 645
Nomen erat gentile viro, fusisque catervis
Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat
Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi
Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille
Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 650
Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.
Nec vos pœniteat, populares, fortibus umbris
Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit
Insistens victos alta ad Capitolia patres.
645 seq. Conf. Liv. XXII, 6.
646. _Nomen_ hoc, nimirum Ducarii, _acri viro erat gentile_, apud
gentiles suos, Boios; et _gerebat vulnera barbaricæ mentis_, vulnus
menti feroci per Flaminii victoriam inflictum; Lenz.
[647.] _Boiorum_ conf. v. 107 sq. et ad IV, 704.
--_antiqua gerebat vulnera_ ut ap. Virg. Æ. I, 36, et Lucret. I, 35.
651. Lefeb. putat, adludi ad ἰχὼρ Hom. Iliad. ε, 340, 416.
652. Cf. Liv. l.c.
654. Vid. ad IV, 704.
646. _fususque_ omnes scripti, quod recepit Lefeb. qui præterea
tacite et invitis libris dedit _in patriis_, ut sententia h.l.
sit: fusus etiam ipse inter catervas suorum fusas.
650. _licet_ Col.
653. _nostris hic curribus_ h.e. carpentis, Put. Tell. R. 2; Male!
654. _vinctos_ refinxit Lefeb. Non male, sed frustra.
Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis 655
Obruitur telis, nimboque ruente per auras
Contectus, nulli dextra jactare reliquit
Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto
Ulterior ductore fuit: namque agmine denso
Primores juvenum, læva ob discrimina Martis 660
Infensi Superis dextrisque, et cernere Pœnum
Victorem plus morte rati, super ocius omnes
Membra ducis stratosque artus certamine magno
Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas
Injecere manus. Sic densi cædis acervo, 665
Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,
Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,
In medias fratre invectus comitante catervas
Cæsorum juvenum Pœnus, «Quæ vulnera cernis?
Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum, 670
Armatusque jacet servans certamina miles.
655 sq. Polyb. III, 84. Flaminium προσπεσόντες τινὲς τῶν Κελτῶν
ἀπέκτειναν. Ducarius ipse Consulem occidit, teste Liv. XXII, 6, unde
poetam vero decorum anteposuisse, putabat Cell.
--_Ultrix hora vocat_ ut fere ap. Virg. Æ. II, 668.
--_fusis_ et _nimbo_ vid. ad I, 267 et 311.
657. Non passus est gloriari quemquam, h.e. nemo gloriari potuit,
Flaminium sua manu periisse. Virg. Æn. XII, 322; cf. Mars.
659, 663. Hinc Flaminii corpus non invenit Hannibal; vid. Livius
XXII, 7; Plut. in Flam. et Fab.
664. _corpora_ sua.
--_cædis acervo_, magna super et cum eo occisorum copia.
665. Egregia laus virtutis Romanorum, cujus signa, in mortuis quoque
conspicua, Hannibal cum Magone admiratur, militibusque suis
commendat. Bene comparant loca simil. Flor. I, xviii, 17, et Eutrop.
II, 6, extr.
669. _Quæ vulnera?_ scilicet adversa. Cf. ad v. 594.
671. _servans certamina_, vultum trucem pugnantiumque habitum in
ipsa morte retinens.
657. _Confectus_ conj. Burm., ut aliqua certe mortis Flaminii
mentio fiat; _relinquit_ Puteol. et R. 2.
660. _læva ob discrimina Martis_, non _sæva ad d. M._, Colon.
_lævi_, h.e. adversi (ut _Mars sinister_ I, 8) malebat N. Heins.
h.l. et XII, 208; quod merito placuisse videtur Drak.
665. _Sic_ de mendo suspectum Cl. Ernesti, nescio quare. _densæ
cædis_ conj. N. Heins. et v. 671, _Armatique_.
Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes!
Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ.
Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus
Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint 675
Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»
673. _Fronte minæ durant_, ut XIII, 733, ubi Drak. comparat Sen.
Œd. 618; Val. Fl. II, 21; Claud. de Rapt. Proserpinæ III, 340; et
Flor. I, 18.
672. _Hostesne hos obitus?_ suspic. Dausq.
673. _perstant_, vel _restant_, frustra (vid. ad II, 639) emend.
N. Heins. sed mox melius _Ut vereor!_ Lefeb. _En, vereor_ tacitus
reposuit, ut passim; _exstant_ conj. Withof.
676. _ne vincat_ conj. N. Heins. Sed _devincere_, quod Lefeb.
grave verbum videtur, pro simpl. _vincere_ accipit Draken. quo
sensu centies occurrit.
Sic fatus cessit nocti, finemque dedere
Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.
678. _offusæ_ malebat N. Heins. ut XI, 271, Drak. voci
exquisitiori substituentes vulgarem et tritam Lefeb. conf. V, 57.
[“XI, 271” recte XI, 269]
* * * * *
* * * *